1921

1921- 1922

Januar 1921

02.januar 1921.

Kod ostrva Salvora u Galiciji potonuo je španski parobrod Santa Isabel - poginulo je 213 ljudi, oko 300 spašeno zahvaljujući lokalnim ribarima i stanovnicima. Santa Isabel bio je parobrod‑poštar, izgrađen u Puerto Realu i porinut 1915. godine. Plovio je iz Bilbaa prema Kadizu, sa stotinama putnika i članova posade. U ranim jutarnjim satima 2. januara, brod se nasukao i potonuo kod ostrva Salvora. Poginulo je 213 ljudi, dok je oko 300 spašeno zahvaljujući hrabrosti lokalnih ribara i stanovnika ostrva. Katastrofa je u Španiji često nazivana „španski Titanik“ zbog razmera tragedije.

05.januar 1921.

Umro francuski istoričar i profesor Sorbone Ernest Deni, autor radova o Husitima i knjiga o srpskoj istoriji, osnivač Slovenskog instituta u Parizu. (1849-1921 -72-) Svojim delima doprineo francuskom razumevanju Balkana i srpskog pitanja. Posebno mu je bio zanimljiv pokret Husita u Češkoj, istorija Slovaka, ali se bavio i srpskom kulturom i prošlošću. Pokrenuo je časopise „Češka nacija“ i „Svet Slovena“. Neka od dela: „Velika Srbija“, „Od Vardara do Soče“, „O počecima feudalizma kod Čeha“, „Kraj češke nezavisnosti“ itd.

06-11.januar 1921.

grčko-turski rat

Prva bitka kod Inona u kojoj su turske snage pod İsmetom Pašom zaustavile grčki napad u zapadnoj Anatoliji. Rat je izbio nakon što su sile Antante dozvolile Grčkoj da okupira Smirnu (Izmir) i okolnu oblast Jonije, što je izazvalo otpor turskog nacionalnog pokreta pod Mustafom Kemalom. Grčke trupe su se iskrcale u Smirni 15. maja 1919. i ubrzo došlo je do sukoba sa lokalnim stanovništvom i turskim neregularnim jedinicama. To se često označava kao „prvi sukob u Joniji“. Turska je u bici ostvarila pobedu – grčki napad je zaustavljen, obe strane se povukle, ali moral turskog pokreta značajno je ojačan. Ovo je bila prva velika pobeda regularne vojske Velike narodne skupštine (zamena za neregularne čete), što je učvrstilo legitimitet Kemalovog pokreta.

19.januar 1921.

Rođen srpski (jugoslovenski) pozorišni, filmski i TV glumac slovenačkog porekla Janez Vrhovec. (Rođen: Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 19.januar 1921. - Umro: Beograd/SR Jugoslavija/Srbija 07.oktobar 1997.) Janez Vrhovec rođen je u Beogradu od oca Janeza, koji je bio staklar, i majke Vilhelmine, rođene Špiljak. Mladost je proveo u Beogradu. Osnovnu školu je pohašao u Beogradu i Ljubljani a srednju tehničku u Beogradu. Godine 1942. se zaposlio kao inženjer elektrotehnike u srpskoj agenciji nemačke kompanije Simens. Godine 1944. pridružio se Narodnooslobodilačkoj borbi. Od 1949. do 1952. godine bio je član Avala filma, a zatim je odlučio da postane prvi glumac sa statusom slobodnog umetnika. Bio je jedan od osnivača Udruženja filmskih glumaca Jugoslavije, a 1968. godine i Udruženja filmskih glumaca Srbije. Predsedavao je ovim udruženjem između 1974. i 1975. godine. Takođe je inicijator organizacije festivala „Filmski susreti“, koji se u Nišu održava od 1966.godine. Janez Vrhovec, takođe, je bio autor na desetine tekstova pisanih u obliku deseterca, za emisiju „Veselo veče“ Radio Beograda. Svoj prvi dugometražni film snimio je 1950. sa manjom ulogom u filmu reditelja Radivoja Lole Đukić. Od tada, pa sve do svoje smrti, pojavio se u više od 150 filmova i TV serija. Većinu uloga odigrao je u srpskim filmovima, nešto uloga u Slovenačkim ali i u stranim različitim koprodukcijama. Najpoznatiji jugoslovenski filmovi u kojima se pojavljuje su Šolaja (1955), Male stvari (1957), Partizanske priče (1960), Kapi, vode, ratnici (1962), Čovjek sa fotografije (1963), Prometej s otoka Viševice (1964), Vrtlog (1964), Čovek nije tica (1965), Do pobede i dalje (1966), Dim (1967), Nemirni (1967), Praznik (1967), Dečak i violina (1975). Koproducirao je filmove između jugoslovenske filmske industrije i italijanske, austrijske, američke, norveške i engleske filmske industrije. Poslednji put se pojavio u televizijskoj seriji Gore dole 1996. i 1997. godine.

1921-1997

20.januar 1921.

Umro vojvoda srpske vojske Živojin Mišić, učesnik svih ratova Srbije od 1876. do 1918, jedan od najbriljantnijih vojskovođa Prvog svetskog rata. (Rođen: Struganik kod Mionice/Kneževina Srbija/Srbija 19.jul 1855. - Umro: Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 20.januar 1921.) Vojno obrazovanje stekao je na Artiljerijskoj školi u Beogradu i austrijskoj Streljačkoj školi, a na Vojnoj akademiji u Beogradu od 1898. do 1904. predavao je strategiju. U srpsko-turskim ratovima od 1876. do 1878. uspešno je komandovao bataljonom, kao i u Srpsko-bugarskom ratu 1885. a 1904. je penzionisan zbog sumnje da je neprijateljski raspoložen prema oficirima-zaverenicima koji su 1903. ubili kralja Aleksandra Obrenovića. Zbog situacije u kojoj se Srbija našla posle austrougarske aneksije Bosne i Hercegovine aktiviran je 1909. U Prvom balkanskom ratu iskazao se kao sjajan strateg i jedan je od najzaslužnijih za pobedu nad Turcima 1912. u Kumanovskoj bici. U Balkanskim ratovima i na početku Prvog svetskog rata bio je pomoćnik načelnika štaba Vrhovne komande. Na sopstvenu molbu 15.novembra 1914, tokom Kolubarske bitke, postavljen je za komandanta Prve armije koja je zapala u veoma tešku situaciju. Uspeo je izuzetnim taktičkim potezima da zaposedne Suvoborski greben, a potom energičnim dejstvima potpuno razbije austrougarske trupe. Kolubarska bitka, posle koje je Mišić dobio čin vojvode, bila je sukob 300.000 austrougarskih vojnika sa 120.000 srpskih. Kao načelnik štaba Vrhovne komande srpske vojske rukovodio je 1918. pripremama za proboj Solunskog fronta i potom nezadrživom ofanzivom srpske vojske. Proboj Solunskog fronta koji je izvršila srpska vojska dovelo je do kapitulacije prvo Bugarske i Austro-Ugarske, a zatim i drugih, što je dovelo do pobede saveznika u Prvom svetskom ratu. Neka od dela: „Strategija“, „Srpsko-turski rat“. Preveo je „Taktiku“ Vilijema Balka. Potshumno je objavljena neka vrsta njegove autobiografije „Moje uspomene“.

1855-1921

U Biskajskom zalivu potonula britanska podmornica HMS K5 - poginulo svih 57 članova posade. HMS K5 bila je podmornica klase K, poznata po problematičnom dizajnu (parne turbine u kombinaciji sa dizel motorima). Tačan uzrok nikada nije utvrđen; pretpostavlja se da je podmornica zaronila preduboko i nije mogla da izdrži pritisak. Ova nesreća je bila jedna od najvećih tragedija britanske podmorničke flote u mirnodopsko vreme.

21.januar 1921.

Žene u Švedskoj dobile su puno pravo glasa. Žene su imale ograničena prava u lokalnim izborima još od 1860‑ih, ali ne i na nacionalnom nivou. Posle dugih rasprava i pritisaka ženskog pokreta, parlament (Riksdag) je 1919. usvojio zakon o opštem pravu glasa. Zakon je stupio na snagu na opštim izborima 1921, kada su žene prvi put glasale i bile birane u parlament. Pet žena je ušlo u Riksdag, što je označilo početak političke participacije žena u Švedskoj na nacionalnom nivou. Švedska time postala jedna od poslednjih nordijskih zemalja koja je uvela žensko pravo glasa posle Finske, Danske i Islanda.

25.januar 1921.

Reč „robot“ prvi put se javno čula u Narodnom pozorištu u Pragu, na premijeri izvođenja komada „RUR“ Karela Čapeka, u kojem je označila likove radnika koji se pojavljuju u predstavi. Ova reč je potekla od stare češke reči „robota“ koja je nekada označavala ropski rad a danas samo rad ili posao. Reč „robot“ je uveo Karel Čapek, ali je sam termin predložio njegov brat Josef Čapek. Od tog trenutka reč „robot“ ušla je u svetske jezike i postala univerzalni pojam za mehaničke radnike i veštačke ljude.

26.januar 1921.

Rođen japanski fizičar Akio Morita, jedan od osnovača i vlasnika kompanije "Soni". (1921-1999 -78-) Po obrazovanju fizičar, Morita je bio oficir japanske mornarice u Drugom svetskom ratu. Njegova porodica se bavila proizvodnjom sakea. U Ratnom istraživačkom komitetu upoznao je Masarua Ibuka; 7. maja 1946. osnovali su „Tokyo Tsushin Kogyo K.K“ (Tokyo Telecommunications Engineering Corporation), firmu prethodnicu Sonija, sa oko 20 zaposlenih i početnim kapitalom od 190.000 jena. Ibuka je imao 38 godina a Morita 25. 1957. kompanija menja ime u Soni (Sony)

29.januar 1921.

Na međusavezničkoj konferenciji u Parizu odlučeno da je poražena Nemačka obavezana da plati 269 milijardi zlatnih maraka kao reparacije a uz to i 12% vrednosti izvoza tokom narednih 42 godine. Saveznici su se sporili oko visine reparacija. Francuska i Belgija tražile su maksimalne iznose, dok su Britanija i SAD bili skloniji pragmatičnijem pristupu. Ova odluka bila je privremena i izazvala burne reakcije u Nemačkoj, gde je smatrana potpuno neizvodljivom. Kasnije, u aprilu 1921, Londonska konferencija je redefinisala iznos i uslove, pa je cifra značajno smanjena i preciznije raspoređena po ratnim dugovima. Cifra je bila astronomska - daleko iznad realnih kapaciteta Nemačke. ovakve odluke direktno su vodile ka kasnijim tenzijama, hiperinflaciji i političkoj radikalizaciji u Vajmarskoj republici.

U sukobu kod Knina poginulo 11 italijanskih karabinijera i 8 lokalnih seljaka. Italijanska vojska i karabinijeri su u to vreme još uvek bili prisutni na teritorijama koje su bile predmet sporova posle Prvog svetskog rata. Dalmacija i širi prostor oko Knina bili su osjetljivi zbog granica i italijanskih aspiracija (posebno nakon okupacije Dalmacije i Dalmacijskih ostrva tokom rata). Sukobi su često izbijali između lokalnog stanovništva i italijanskih snaga, što je dodatno pogoršavalo odnose između Kraljevine SHS i Italije. Ovakvi sukobi bili su deo šireg konteksta koji će kulminirati u sporazumima i pregovorima o granicama (Rapalski ugovor 1920. već je postojao, ali tenzije su trajale).

30.januar 1921.

Beograd odlikovan Ordenom Legije časti - odlikovanje je uručio gen. Franše d' Epere, koji je proizveden u jedinog počasnog vojvodu Kraljevine SHS. Pozorišna ulica preimenovana u Francusku. Ovaj čin bio je potvrda dubokih veza iz Prvog svetskog rata, francusko‑srpskog savezništva. Odlikovanje grada i titula vojvode za francuskog generala naglašavaju zahvalnost i političko savezništvo. Preimenovanje Pozorišne ulice u Francusku trajno je urezalo savezničku memoriju u gradski prostor.

31.januar 1921.

Prema prvom popisu stanovništva u Kraljevini SHS je živelo nešto preko 11,6 miliona stanovnika. Bio je ključni trenutak obavljanja popisa jer je nova država tek bila formirana (1918), pa je popis imao i političku i statističku ulogu. Etnički sastav države činili su većinom Srbi, Hrvati i Slovenci, ali su popisom zabeležene značajne manjine: Mađari, Nemci, Albanci, Rumuni, Turci, Slovaci, Rusini, Jevreji… Većina stanovništva živela je u ruralnim sredinama, gradovi su bili mali u poređenju sa evropskim metropolama. Stopa nepismenosti bila je visoka, naročito u južnim krajevima.

Rođen američki operski pevač i filmski glumac italijanskog porekla Mario Lanca (Alfredo Arnold Kokoza), koji je ostvario niz nezaboravnih operskih uloga. (Rođen: Filadelfija/Pensilvanija/Sjedinjene Američke Države 31.januar 1921. - Umro: Rim/Italija 07.oktobar 1959.) Snimao je i filmove, uključujući film "Veliki Karuzo". Sin italijanskih doseljenika u Ameriku, Alfred je od malena pokazivao sklonost ka kanconi i obožavao Karuza i Điljija, čije je glasove imitirao. Pevanje je učio kod čuvene Irene Vilijams, a kasnije kod Đakoma Spadonija, kod kojih su učili i njegovi idoli. Uporedo je studirao muziku na Univerzitetu u Filadelfiji. Njegov muzički i filmski uspeh počeo je kada ga je čuo Luis Majer iz kompanije MGM i predložio mu ugovor na sedam godina u Holivudu. Na Majerov nagovor promenio je ime u Mario Lanca. Zahvaljujući raskošnom talentu i neodoljivom šarmu, muzički filmovi koje je snimio imali su izvanrednog odjeka kod publike. Bio je vrsni interpretator popularnih opera Verdija i Pučinija i majstor kancone i napolitanskih pesama. Nastupao je u Skali, Metropolitenu, Kovent Gardenu i drugim velikim operskim kućama, uvek izazivajući divljenje. Poslednje godine života proveo je u Rimu, gde je snimio film "Arivederči Roma" sluteći svoj skori kraj. Iza njega je ostalo preko 40 miliona primeraka albuma koje je snimio u toku bogate i raskošne umetničke karijere. Umro je od posledica plućne embolije.

1921-1959

januar 1921.

Sukob seljaka i kačaka u blizini Podujeva - doneta obznana kojim se kačacima nudi pomilovanje ako se predaju do 10. marta. Kačaci su bili albanski gerilski odredi, aktivni u pograničnim oblastima (Kosovo, Metohija, Makedonija). Njihova delatnost bila je kombinacija otpora novoj vlasti i lokalnog banditizma, pa su predstavljali ozbiljan bezbednosni problem. Vlast Kraljevine SHS pokušavala je da balansira između represije i pomirenja - obznana je bila pokušaj da se smiri situacija bez daljih krvoprolića. Sukobi sa kačacima bili su deo šireg pitanja odnosa sa Albanijom i položaja Albanaca u Kraljevini SHS.

Februar 1921

04.februar 1921.

Rođena američka feministkinja i politička aktivistkinja Beti Fridan koja je postavila temelje modernog feminističkog pokreta svojom knjigom “Ženska mistika“. (1921-2006 -85-) Osnovala je Nacionalnu organizaciju za žene. Umrla je na svoj rođendan, u 85.godini.

08.februar 1921.

Rođena američka filmska glumica Lana Turner, jedna od najsjajnijih zvezda Holivuda pedesetih godina XX veka. (Rođena: Volas/Ajdaho/SAD 08.februar 1921. - Umrla: Los Anđeles/Kalifornija/SAD 29.jun 1995.) Lana Turner je bila jedna od najblistavijih zvezda zlatnog doba Holivuda, oličenje glamura i filmske magije. Njena karijera je pokazala kontrast između profesionalnog uspeha i privatnih drama, što je dodatno učvrstilo njen status ikone. Iako je često bila u centru skandala, ostala je zapamćena kao glumica koja je svojim ulogama oblikovala američku filmsku kulturu sredine 20. veka. Udavala se čak osam puta, dva puta za istog čoveka, što joj je donelo reputaciju jedne od najvećih holivudskih zavodnica. Njena ćerka Šeril je 1958. ubila Laninog ljubavnika Džonija Stompanata u samoodbrani, što je postalo jedan od najpoznatijih skandala u istoriji Holivuda. Poznata je kao jedna od prvih holivudskih glumica koja „vrišti“ zahvaljujući svojoj ulozi u horor filmu "Doktor Džekil i gospodin Hajd" (1941), a njena reputacija glamurozne fatalne žene je potvrđena u filmu crnog talasa "Poštar uvek zvoni dvaput" (1946). Njena popularnost je trajala i tokom 50-ih godina zahvaljujući filmovima "Grad iluzija" (1952) i "Gradić Pejton" (1957) koji joj je obezbedio nominaciju Američke filmske akademije za najbolju glavnu glumicu. Tarnerova je svoj poslednji film snimila 1991. godine, a umrla je od raka grla 1995. godine.

1921-1995

Umro ruski revolucionar, Petar Aleksejevič Kropotkin. (1842-1921 -78-) Iako plemićkog porekla, bio je teoretičar anarhizma. Naučni rad napustio je 1871. i od tada je veći deo života proveo u zapadnoj Evropi, gde je takođe proganjan. Dela: "Uzajamna pomoć", "Velika Francuska revolucija", "Zapisi revolucionara".

12.februar 1921.

Započela Invazija Crvene armije na Demokratsku Republiku Gruziju. Sovjetske trupe su prešle granicu iz Azerbejdžana i krenule ka Tbilisiju. Borbe su trajale gotovo dve nedelje, uz žestok otpor gruzijske vojske i dobrovoljaca. Crvena armija je zauzela Tbilisi 25.februara, a istog dana je proglašena Gruzijska Sovjetska Socijalistička Republika (SSR). Menševistička vlada se povukla u Batumi, a zatim otišla u izgnanstvo. Batumi pada u martu u boljševičke ruke.

16.februar 1921.

Rođen kineski politički lider Hua Guofeng, kojeg je svojevremeno Mao Cedung odredio za svog naslednika. (1921-2008 -87-) Hua, koji je često nazivan “mudrim vođom”, došao je na čelo KP Kine septembra 1976. posle Maove smrti, a ubrzo potom usledilo je hapšenje maove udovice i članova njene “četvoročlane bande”. Reformator Deng Sjaoping ga je, uz pomoć vojske, 1980. smenio sa premijerske funkcije, a godinu dana kasnije i sa mesta lidera partije.

21-22.februar 1921.

Reza Šah (tada Reza Kan) zajedno sa Sejed Zijaedin Tabatabeom, izveo uspešan državni udar u Teheranu i time započeo svoj uspon ka vlasti. Ovaj državni udar označio je kraj stvarne moći dinastije Kadžara i početak modernizacije Irana pod Pahlavijima. Dinastija Kadžara (Qajar) vladala je Iranom od 1794. do 1925. godine, predstavljajući prelazni period između tradicionalnog feudalnog poretka i modernizacije pod pritiskom evropskih sila. Kadžari su bili turkmenski plemenski klan iz konfederacije Kizilbaš, sa korenima u današnjem Azerbejdžanu. Teheran je postao prestonica pod Kadžarima, što je bio strateški potez jer se nalazio bliže severnim granicama i ruskom pritisku. Rusija i Britanija su se nadmetale za uticaj u Iranu, što je dovelo do gubitka Kavkaza i polukolonijalnog statusa. Njihov pad otvorio je put Rezi Šahu Pahlaviju i stvaranju centralizovane, modernizovane države. Britanija je želela stabilnog saveznika u regionu, posebno nakon Prvog svetskog rata i boljševičkih uticaja iz severnog Irana. Udar koji su izveli Reza i Tabatabe je imao indirektnu podršku britanske vojske, posebno generala Edmunda Ironsajda, koji je video Rezu Kana kao stabilizujuću figuru u Persiji. Reza je bio oficir Persijske kozačke brigade koja je zauzela Teheran bez velikog otpora. Nekoliko policajaca je poginulo ili ranjeno tokom sukoba. Tabatabe, novinar i političar, postao je premijer nakon udara, dok je Reza Kan postavljen za komandanta vojske. Reza Kan je u narednim godinama konsolidovao moć, postao ministar rata, zatim premijer, a 1925. godine i šah, osnivač dinastije Pahlavi. Reza Šah je pokrenuo niz reformi - sekularizaciju, modernizaciju vojske, infrastrukture i obrazovanja - ali i autoritarni režim koji je centralizovao vlast i ograničio političke slobode.

22.februar 1921.

Rođen samoproglašeni centralnoafrički car Žan Bedel Bokasa, koji je na vlast došao vojnim udarom 1966. proglasio sebe 1972. doživotnim predsednikom, a 1976. carem.(Rođen: Bobangi/Francuska ekvatorijalna Afrika/Centralnoafrička Republika 22.februar 1921 - Umro: Bangi/Centralnoafrička Republika 03.novembar 1996.) Vojnim udarom srušio je bliskog rođaka, predsednika Davida Daka. Dana 4. decembra 1976. proglasio se za cara Bokasu I, a država je dobila ime Centralnoafričko carstvo. Godinu dana kasnije održana je raskošna ceremonija krunisanja sa 5000 zvanica koja je bila inspirisana ceremonijom krunisanja Napoleona 1804. Za ceremoniju krunisanja 1977. utrošio je četvrtinu nacionalnog proizvoda zemlje, promenivši naziv države Centralnoafrička republika u Centralnoafričko carstvo. Njegovu vladavinu obeležila je ekstravagancija, rasipanje državne imovine i zločini nad sopstvenim narodom. Do 1979. Bokasina popularnost je opala. Januara te godine njegov režim je u krvi ugušio socijalni protest gimnazijalaca. S vlasti ga je 1979. zbacio bivši predsednik Dako, koji je potom ukinuo tobožnje carstvo. Bokasa je izbegao u Abidžan na 4 godine, pa u Francusku. Godine 1986. vratio se u zemlju kada je čuo glasine da će biti dočekan kao Napoleon po povratku sa Elbe. To se pokazalo kao neistina. Bokasa je uhapšen i 1987. osuđen na smrt zbog ubistava, torture i pronevera. Optužbe za kanibalizam su odbačene. Kazna je kasnije preinačena u zatvorsku. Pomilovao ga je predsednik Andre Kolingba 1993. Bokasa je preminuo od srčanog udara 3. novembra 1996. Predsednik Fransoa Bozize ga je rehabilitovao 1. decembra 2010. na 50. godišnjicu nezavisnosti zemlje. Bokasa je imao ukupno 17 žena i 39 dece.

1921-1996

25.februar 1921.

Nakon žestokih borbi Crvena armija zauzima Tbilisi - istog dana proglašena Gruzijska Sovjetska Socijalistička Republika (SSR), koja je ubrzo postala deo Sovjetskog Saveza. Gruzija je od 1918. bila nezavisna republika, nastala raspadom Ruske imperije. Vladao je menševistički režim, sa parlamentarnim institucijama i pokušajem modernizacije. 12.februara 1921. Crvena armija, pod komandom sovjetske Rusije, pokrenula je ofanzivu protiv Gruzije. Menševistička vlada se povukla u Batumi, a zatim u izgnanstvo. Gruzija je izgubila nezavisnost sve do 1991. godine. Bio je to kraj kratkog perioda demokratske republike i početak sedam decenija sovjetske vlasti. Invazija je za Sovjetski savez bila deo šire strategije konsolidacije Kavkaza (uz Azerbejdžan i Jermeniju).

Mart 1921

01.mart 1921.

Kronštatska pobuna - počela pobuna mornara ruske Baltičke flote i radnika u pomorskoj bazi u Kronštatu na ostrvu Kotlin u Finskom zalivu protiv boljševičke vlasti. Kronštatski mornari i radnici u bazi zapadno od Petrograda - koji su snažno podržali boljševike 1917. i bili jedan od oslonaca Oktobarske revolucije - tražili su ekonomske reforme i okončanje boljševičke političke dominacije, ali su boljševici 20 dana docnije vojskom krvavo ugušili pobunu u Kronštatu. Uzroci pobune leže u nezadovoljstvu mornara, vojnika i radnika zbog gladi, represije i autoritarne politike boljševičke vlasti i uopšte u razočaranju u boljševike. Mornari su na početku pobune usvojili rezoluciju kojom traže: slobodu govora i štampe, slobodu okupljanja, oslobađanje političkih zatvorenika i ukidanje privilegija komunističke partije. Pobunu je predvodio Kronštatski savet mornara, vojnika i radnika. Lenjin i Trocki su pobunu označili kao kontrarevolucionarnu. Crvena armija je od 7. do 17. marta 1921. pokrenula ofanzivu i krvavo ugušila ustanak. Hiljade pobunjenika je poginulo ili uhapšeno. Preživeli su pobegli u Finsku. Pobuna je postala simbol razočaranja revolucionara u boljševike. Pobuna je pokazala duboku krizu u zemlji i potrebu za promenom politike. Neposredno nakon pobune Lenjin je uveo Novu ekonomsku politiku (NEP), kao kompromis između socijalizma i tržišta.

02.mart 1921.

Umro crnogorski vladar Nikola Petrović, poslednji monarh iz srpske dinastije Njegoš, knez Crne Gore od 1860. do 1910. a potom i kralj od 1910. do 1918. (Rođen: Njeguši/Mitropolitska Crna Gora-država Srpske pravoslavne crkve/Crna Gora 07.oktobar 1841. - Umro: Antib/Francuska 02.mart 1921.) Nikola se rodio u selu Njeguši, odakle je poreklom vladajuća dinastija Petrović Njegoš. Njegov otac, Mirko Petrović Njegoš je bio čuveni crnogorski vojvoda i stariji brat knjaza Danila, koji nije imao muškog naslednika. Nikolina majka Stana Petrović-Njegoš bila je rodom iz poznate porodice Martinovića. Nakon Danilovog ubistva u Kotoru 1860. vojvoda Mirko je odbio crnogorski presto, pa je knjaževska titula prešla na Nikolu. Nikola je još uvek bio u Parizu kada je primio vladu 13. avgusta 1860. u 19. godini života. Crnogorski glavari su dugo vremena smatrali Crnu Goru poslednjim neosvojenim ostatkom srednjovjekovnog Srpskog carstva i centrom oko kojeg će se to carstvo obnoviti. Nikola je vodio Crnu Goru kroz ratove protiv Osmanskog carstva. Berlinski kongres 1878. doneo međunarodno priznanje Crne Gore i proširenje teritorije za 5.118 km. Proglasio Crnu Goru kraljevinom 1910. godine. Bio vrhovni komandant u Balkanskim ratovima (1912–1913) i u Prvom svetskom ratu. Dobio nadimak „Car junaka“ zbog hrabrosti i vojnih pobeda. Posle invazije austrougarskih trupa, u januaru 1916. potpisao je kapitulaciju i napustio Crnu Goru. Velika Narodna skupština u Podgorici ga je 26. novembra 1918. zbog izdaje 1916. zbacila sa prestola i proglasila prisajedinjenje Crne Gore Srbiji. Nikola I bio je i pesnik i dramaturg, autor patriotskih pesama i drama. Smatrao je sebe velikim književnikom, ali ga je ozbiljna književna kritika smatrala diletantom.

1841-1921

Kralj Nikola Petrović Njegoš se u svom vremenu i u sopstvenim spisima jasno identifikovao kao Srbin. Nikola I je sebe nazivao „srpskim kraljem“ i Crnu Goru je video kao deo šireg srpskog narodnog korpusa. Njegove pesme i govori često su naglašavali srpski karakter Crne Gore, a u političkom smislu bio je zagovornik ujedinjenja srpskih zemalja. Njegova ćerka Zorka udala se za Petra Karađorđevića, budućeg kralja Srbije, čime je dinastija Petrović Njegoš bila povezana sa Karađorđevićima. U 19. veku, Crnogorci su se u velikoj meri smatrali delom srpskog naroda, a razlike između „Crnogorac“ i „Srbin“ nisu bile nacionalne, već regionalne, sinonimi. Tek u 20. veku, naročito posle raspada komunističke Jugoslavije, počinje jače razdvajanje identiteta „Crnogorac“ i „Srbin“ jer su komunisti planski tokom postojanja druge Jugoslavije davali nacionalne identitete Srbima prema teritorijama, republikama koje su formirali i koje su naseljavali. Takvo stanje stvari je trajalo 45 godina što je bilo dovoljno da se indoktrinacijom parča srpski narod po teritorijalnom principu (Crnogorci, Makednonci a potom i Bošnjaci) i učvrsti postojanje novih nacija. U svojim stihovima Nikola je često veličao srpsko jedinstvo i istoriju, što je dodatno učvrstilo njegovu reputaciju kao srpskog vladara iz Crne Gore. Citati kralja Nikole I Petrovića Njegoša: „Crna Gora je srpska Sparta.“ (Čime je naglašavao vojnički duh i junaštvo Crnogoraca, ali u okviru srpskog identiteta); „Ja sam srpski kralj, a Crna Gora srpska zemlja.“ (Ovim je otvoreno isticao da Crnu Goru vidi kao deo srpskog naroda i srpske državne tradicije); „Srbija i Crna Gora su dva oka u jednoj glavi.“ (Često je koristio ovu metaforu da pokaže neraskidivu vezu i zajedništvo između dve srpske države); „Srpstvo je moj ideal, a ujedinjenje srpskih zemalja moj zavet.“ (Njegova politička misao bila je usmerena ka ujedinjenju svih Srba u jednu državu); „Ko se odrekne srpstva, odrekao se sebe.“ (Ovim je naglašavao da je srpski identitet temelj ličnog i narodnog postojanja); Kralj Nikola je bio najdugovečniji evropski monarh svog vremena (58 godina vladavine).

Proglašena Labinska republika tokom pobune istarskih rudara protiv nadolazeće italijanske fašističke politike. Labin na poluostrvu Istra bio je pod pod italijanskom upravom. Nakon Prvog svetskog rata, Istra je pripala Italiji. Rudari u Labinu (pretežno Hrvati i Slovenci) suočili su se sa eksploatacijom, lošim uslovima rada i pritiscima italijanskih vlasti. Rudari su se organizovali i proglasili Labinsku republiku – prvu radničku republiku na svetu. Uspostavili su samoupravu rudnika, radničke straže i sopstvenu administraciju. Parola pobune bila je: „Kova je naša!“ (rudnik je naš). Pobuna rudara u Labinu bila je deo šireg talasa radničkih i antifašističkih pokreta u Evropi posle Prvog svetskog rata. U jugoslovenskoj i hrvatskoj istoriografiji, Labinska republika se pamti kao prethodnica kasnijih antifašističkih borbi. Italijanske vlasti su se odlučile na slamanje Labinske republike oružanom silom. 8. aprila vojska Kraljevine Italije je napala rudare i ubrzo slomila njihov otpor.

05.mart 1921.

irski rat za nezavisnost

Zaseda Klonbanina - Snaga od oko 100 pripadnika Irske republikanske armije napada konvoj britanske vojske od 40 vojnika, ubijajući nekoliko njih, uključujući brigadnog generala Kaminga. Kaming je bio najviši oficir ubijen u Irskoj tokom rata. IRA je imala nekoliko ranjenih, ali je uspela da se povuče bez većih gubitaka. Zaseda kod Klonbanina bila je jedna od najvećih i najuspešnijih akcija IRA u okrugu Kork, koji je bio epicentar gerilskog otpora. Smrt brigadnog generala Kaminga imala je veliki psihološki i politički odjek, jer je pokazala da IRA može da eliminiše visoke britanske oficire. Ovaj događaj se desio u poslednjim mesecima rata, kada su sukobi bili najintenzivniji, neposredno pre primirja u julu 1921. Rezultat rata bio je Anglo-irski sporazum (decembar 1921.), kojim je stvorena Irska Slobodna Država.

08.mart 1921.

Francuske i belgijske trupe ulaze u Diseldorf i druge gradove u Ruru, pošto Nemačka nije isplatila ratnu štetu. Nakon Prvog svetskog rata, Nemačka je prema Versajskom ugovoru (1919) bila obavezna da plaća visoke reparacije saveznicima. Nemačka je pokušala da pregovara o smanjenju iznosa, tvrdeći da su reparacije prevelik teret za njenu privredu. Saveznici, posebno Francuska i Belgija, odbili su ustupke i odlučili da izvrše pritisak pa su njihove trupe ušle su u delove Rurske oblasti. Cilj je bio da se obezbedi naplata reparacija kroz kontrolu industrijskog srca Nemačke (rudnici, fabrike, železare). Ova intervencija bila je demonstracija sile i upozorenje Berlinu da se mora pridržavati obaveza. Okupacija Rura izazvala je veliko nezadovoljstvo u Nemačkoj, produbila ekonomske teškoće i doprinela političkoj nestabilnosti Vajmarske republike. Bila je prethodnica kasnijoj, mnogo većoj okupaciji Rura 1923. godine, kada su francuske i belgijske trupe zauzele celu oblast zbog kašnjenja u plaćanju reparacija. Ovi događaji dodatno su pogoršali odnose između Nemačke i Francuske i stvorili plodno tlo za rast ekstremnih političkih pokreta u Nemačkoj.

Španskog predsednika vlade Eduarda Data u Madridu ubili anarhisti. Eduardo Dato, konzervativni političar i predsednik vlade, ubijen je u Madridu dok se vraćao iz Senata. Naoružani anarhisti na motociklima otvorili su vatru na njegov automobil u ulici Alkala. Dato je pogođen sa više metaka i preminuo na licu mesta. Španija je u to vreme bila pogođena socijalnim nemirima, radničkim štrajkovima i sukobima između anarhista i vlasti. Dato je bio poznat po oštrim merama protiv radničkog pokreta, što ga je učinilo metom anarhističkih grupa. Atentat je izazvao politički šok u Španiji i dodatno destabilizovao zemlju. Bio je deo šireg talasa političkog nasilja u Evropi posle Prvog svetskog rata. Ojačao je polarizaciju između konzervativnih snaga i radikalne levice, što je kasnije doprinelo nestabilnosti koja će kulminirati u Španskom građanskom ratu (1936–1939).

12.mart 1921.

Rođen italijanski industrijalac Đovani Anjeli, koji je porodičnu automobilsku kompaniju FIAT preobrazio u jednog od najznačajnijih svetskih proizvođača automobila. (Rođen: Torino/Italija 12.mart 1921. - Umro: Torino/Italija 24.januar 2003.) Đovani Anjeli, često skraćeno Đani, rođen je u oblasti italijanskog severnog industrijskog centra i mesta gde su se razvili najmoćniji poslovi u zemlji. U Musolinijevoj vojsci tokom Drgog svetskog rata bio je tenkovski komandant na ruskom i afričkom frontu, pre nego što je posle pada Italije promenio stranu i pomogao u oslobađanju zemlje. Krajem rata, u svojim dvadesetim godinama, uključio se u Fiat kao potpredsednik kompanije koju je osnovao njegov deda 1899.godine. U tim godinama nije ozbiljno pristupao vođenju firme već je putovao i provodio se. Posle dve decenije "amaterskog" rada u kompaniji bio je spreman da se bavi pravim poslom i postane jedan od najvećih "igrača" u italijanskim industrijskim, finansijskim i političkim krugovima. Direktor Fiata je postao 1963, a predsednik kompanije 1966. i na tom mestu ostao 30 godina odolevajući štrajkovima, terorističkim napadima, petrolejskoj krizi, za kratko vreme pretvorivši firmu u jednu od najmodernijih i najprofitabilnijih automobilskih grupa. Fiat je kupio najelitnije italijanske automobilske kompanije Lanču, Maseratija, Alfa Romea i Ferarija, i proširio se na sektore biotehnologije, avioindustrije, telekomunikacija i komunalnih usluga. Fiat se znatno uzdigao krajem devedesetih i slavno proslavio svoju stogodišnjicu 1999, ali je posle zapao u krizu. Porodica Anjeli je bila i na čelu moćnog fudbalskog tima Juventus i šampiona Formule 1 Ferarija. U 1991. Đovani je izabran za doživotnog senatora zbog svoje uloge u stvaranju nacionalnog bogatstva i pouzdane i stabilne ličnosti u italijanskoj turbulentnoj politici. Anjeli je bio toliko visoko cenjen da su ga često pominjali samo kao "advokata."

1921-2003

Na ličnom planu doživeo je više tragedija. Njegov otac, Edoardo, je poginuo prilikom pada aviona 1935, njegova majka u saobraćajnoj nesreći tri godine kasnije, a 1997. njegov nećak Đovani Alberto Anjeli, koji je trebalo da nasledi porodične poslove, umro je od raka u 33. godini. U novembru 2000. skokom sa jednog nadvožnjaka ubio se Anjelijev sin Edoardo, koji nikada nije uspeo da izađe na kraj sa veličanstvenim porodičnim nasleđem. Đovani Anjeli je bio i član Trilateralne komisije koja se ostalim globalističkim organizacijama zalaže za politiku nepravične i nehumane globalizacije sa krajnjim ciljem stvaranja Novog svetskog poretka i jedne svetske vlade.

13.mart 1921.

Baron Roman fon Ungern-Šternberg, vođa ruske Bele armije u Aziji, izvršio je pohod na Mongoliju, proterao kineske trupe iz Urge (današnji Ulan Bator) i proglasio se vladarom pod okriljem Bogd Kana. Njegova kratkotrajna vlast bila je brutalna i mistična, a završila je porazom od Crvene armije i njegovim pogubljenjem iste godine. Roman fon Ungern-Šternberg (1886–1921) bio je ruski aristokrata nemačkog porekla, poznat kao „Ludi barun“ ili „Krvavi baron“. Nakon raspada Ruske imperije i tokom Građanskog rata, povukao se sa svojom Azijskom konjičkom divizijom u Mongoliju. Mongolija je tada bila pod kineskom okupacijom, a Ungern je sebe video kao obnovitelja monarhije i tradicionalnog poretka u Aziji. U februaru 1921. Ungern je napao kineske garnizone u Urgi. Posle krvavih borbi, uspeo je da oslobodi grad. Bogd Khan, duhovni i politički vođa Mongola, vraćen je na presto, dok je Ungern faktički postao vojni diktator. Njegova vlast bila je obeležena ekstremnom okrutnošću – masovnim pogubljenjima, mučenjima i terorom nad lokalnim stanovništvom i zarobljenicima. Prihvatio je budizam i sebe predstavljao kao zaštitnika azijskih tradicija, ali je istovremeno bio fanatičan i nepredvidiv. Njegova vlast trajala je samo nekoliko meseci. U leto 1921. Crvena armija, zajedno sa mongolskim revolucionarima, pokrenula je ofanzivu. Ungern je poražen i napušten od svojih ljudi. Uhapšen je u Sibiru i pogubljen streljanjem 15. septembra 1921. u Novonikolajevsku (današnji Novosibirsk).

17.mart 1921.

Rođen izraelski general, političar i obaveštajac Meir Amit. (1921-2009 -88-) Predvodio je Mosad od 1963. do 1968. i takođe se nalazio na čelu obaveštajne grane izraelske armije. Njemu se pripisuje uspeh obaveštajnog rada koji je doprineo pobedi Izraela u šestodnevnom ratu 1967. kao i niz drugih uspeha poput mirovnog sporazuma sa Egiptom. Nakon vojne službe, bio je ministar transporta i komunikacija.

U Poljskoj proglašen ustav kojim je uveden parlamentarni sistem, ali tokom narednih pet godina česte smene desničarskih kabineta nisu uspele da stabilizuju tešku političku i ekonomsku krizu u zemlji, potresanoj čestim štrajkovima. Maršal Jozef Pilsudski je 1926. izvršio državni udar i zaveo diktaturu, uz prividno očuvanje parlamentarizma.

18.mart 1921.

Boljševici vojskom u krvi ugušili pobunu u Kronštatu, glavnoj bazi ruske Baltičke flote. Mornari Flote i radnici u pomorskoj bazi u Kronštatu na ostrvu Kotlin u Finskom zalivu, zapadno od Petrograda, započeli su krajem februara 1921. pobunu protiv boljševičke vlasti, zahtevajući ekonomske reforme i okončanje boljševičke političke dominacije. Kronštatski mornari i radnici snažno su 1917. podržavali boljševike i bili jedan od najvećih oslonaca Oktobarske revolucije.

23.mart 1921.

Rođen engleski vozač brzih automobila i čamaca Donald Malkolm Kempbel, nosilac svetskog rekorda u vožnji automobilom od 648,7 km na čas. (1921-1967 -45-) Rekord je postavljen 1964. Čamcem „Plava ptica“, sa mlaznim motorom, na jezeru Koniston u Velikoj Britaniji, Kempbel je pokušao da osvoji novi rekord. Dostigao je novi svetski rekord na vodi od 527,9 km na čas, ali je to platio životom.

29.mart 1921.

U Sarajevu osnovano Jugoslovensko novinarsko udruženje - naslednik Srpskog novinarskog udruženja. Udruženje novinara Srbije je osnovano 21. decembra 1881. godine u Beogradu, kao Srpsko novinarsko društvo. Za prvog predsednika Srpskog novinarskog društva je izabran dr Laza Kostić, pesnik i advokat. Društvo je prestalo sa radom u vreme Timočke bune 1883. godine, kada je Kostić morao da napusti Srbiju. Društvo je pod imenom Srpsko novinarsko udruženje obnovljeno 17. novembra 1891. godine u gostionici hotela Imperijal u Beogradu. Udruženje je u januaru 1897. godine, imalo 60 članova. Među njegovim članovima su kasnije bili ugledni književnici Branislav Nušić, Janko Veselinović, Borisav Bora Stanković... Nakon Prvog svetskog rata, udruženje je obnovljeno 29. marta 1921. godine u Sarajevu, kao Jugoslovensko novinarsko udruženje, koje je objedinilo dotadašnja novinarska udruženja. Predsednik je postao Dušan Nikolajević, sekretar udruženja Moša Pijade, a blagajnik Ratko Parežanin.

April 1921

01.april 1921.

Zbog suše u Kraljevini SHS zabranjen izvoz ljudske i stočne hrane. 1921. godina bila je obeležena velikom sušom u KSHS. Zbog nestašice hrane, vlasti su 1. aprila 1921. donele odluku o zabrani izvoza ljudske i stočne hrane, kako bi se obezbedile domaće potrebe. Ova mera je bila tipična za mladu državu koja se suočavala sa ekonomskim krizama i posleratnim nestašicama. Takve zabrane izvoza bile su česte u posleratnim godinama, kada su poljoprivredne krize i klimatske nepogode dodatno opterećivale obnovu države.

08.april 1921.

Konstituanta (Ustavotvorna skupština) izglasala poverenje Pašićevoj vladi i podržala "Obznanu" protiv komunista, tražeći još oštrije mere. Konstituanta (Ustavotvorna skupština) je sazvana da donese prvi ustav Kraljevine SHS. Nikola Pašić, predsednik vlade i lider Radikalne stranke, imao je dominantnu ulogu u oblikovanju politike. "Obznana" doneta 29. decembra 1920.godine bila je vladina uredba kojom je zabranjen rad Komunističke partije i njenih organizacija, uz obrazloženje da ugrožavaju poredak i monarhiju. Konstituanta je izglasala poverenje Pašićevoj vladi i formalno podržala "Obznanu", ali je otišla i korak dalje - tražila je još oštrije mere protiv komunista, što je dovelo do donošenja Zakona o zaštiti države (august 1921). Komunistička partija je zabranjena, a njeni poslanici izbačeni iz skupštine. Ova atmosfera direktno je uticala na donošenje Vidovdanskog ustava (28. jun 1921), koji je centralizovao vlast i učvrstio monarhiju. Pojačana polarizacija između režima i radničkog pokreta je obeležila politički život Kraljevine SHS tokom 1920-ih.

11.april 1921.

Ustanovljen Emirat Transjordan, autonomni deo Britanskog mandata nad Palestinom, sa emirom Abudlahom I od Jordana. Emirat Transjordan je formalno ustanovljen 11. april 1921. na Kairskoj konferenciji, kada je Velika Britanija odlučila da odvoji istočne teritorije od Mandata nad Palestinom. Bio je autonomni entitet unutar Britanskog mandata, ali pod faktičkom britanskom kontrolom. Za emira je postavljen Abdulah I ibn Husein (sin šerifa Huseina iz Meke, vođe Arapske pobune). Britanci su time nagradili Hašemite za savez tokom Prvog svetskog rata, ali su istovremeno zadržali stratešku kontrolu nad regionom. Emirat Transjordan je bio kompromis: Hašemiti su dobili vlastitu državu; Britanci su osigurali stabilnost i lojalnog saveznika u regionu. Palestina je ostala odvojena, što je kasnije imalo ogroman značaj u izraelsko-palestinskom pitanju. Emirat Transjordan je bio prethodnik današnje Kraljevine Jordan (nezavisnost proglašena 1946). Abdulah I je postao prvi kralj Jordana i dinastija Hašemita vlada do danas. Ovaj događaj pokazuje kako su imperijalne sile oblikovale Bliski istok posle Prvog svetskog rata, crtajući granice koje i dalje određuju geopolitiku regiona.

16.april 1921.

Rođen britanski glumac, režiser i pisac Piter Aleksander Justinov, ambasador dobre volje UNICEF-a i UNESKO-a, novinar i humanitarac, poznat po svojoj duhovitosti i kosmopolitskom poreklu. (1921-2004 -82-) Pre Drugog svetskog rata u pozorištu je najčešće igrao u svojim komedijama: "Ljubav četvorice pukovnika", "Romanov i Đulijeta", "Foto-finiš", "Deseta simfonija". Napisao je i autobiografiju "Dear me". Filmovi: "Quo vadis", "Spartak" (Oskar), "Topkapi" (Oskar), "Ljubičasti taksi". Njegov otac Jona von Ustinov bio je rusko-poljsko-jevrejsko-nemačkog porekla a majka Nadia Benois, rusko-francusko-italijanskog porekla. Justinov je bio oličenje kosmopolitskog umetnika: govorio je više jezika, pisao i režirao, a njegova duhovitost ga je učinila stalnim gostom na svetskim pozornicama i televizijskim emisijama.

23.april 1921.

Rumunija i Čehoslovačka potpisale sporazum o međusobnoj odbrambenoj saradnji, koji je bio deo šireg sistema tzv. Male Antante. Rumunija i Čehoslovačka potpisale odbrambeni sporazum kojim su se obavezale na uzajamnu pomoć u slučaju mađarskog napada ili pokušaja restauracije Habsburške monarhije. Ubrzo zatim, 7. juna 1921, Kraljevina SHS i Rumunija potpisale su sličnu konvenciju. Do kraja 1921. godine, sve tri države su bile povezane u savez koji je trajao do kasnih 1930-ih. Mala Antanta bila je savez formiran između Čehoslovačke, Rumunije i Kraljevine SHS (Jugoslavije) radi zajedničke odbrane od revizionističkih pretenzija Mađarske i eventualnog povratka Habsburga na vlast. Odbrambeni savez učvrstio je granice utvrđene mirovnim ugovorima iz Trijanona (1920).

25.april 1921.

U Beogradu počeli sa radom sudovi za ratnu odštetu, radi naknade štete iz Prvog svetskog rata. Kraljevina SHS je izašla iz rata sa ogromnim materijalnim i ljudskim gubicima. Sudovi za ratnu odštetu osnovani su da razmatraju zahteve građana, preduzeća i institucija za naknadu štete nastale tokom okupacije i ratnih dejstava. Beograd kao glavni grad, postao je centar za rad ovih sudova, gde su se obrađivali zahtevi i pravno regulisala reparacija.

Maj 1921

01-07.maj 1921.

U neredima u Jafi u Mandatnoj Palestini (pod britanskom upravom) poginulo 47 Jevreja i 48 Arapa. Bio je to jedan od prvih velikih sukoba između Jevreja i Arapa u Mandatnoj Palestini. Britanski mandat nad Palestinom uspostavljen je posle Prvog svetskog rata i formalno potvrđen od strane Lige naroda 1920. Dolazi do rastućih tenzij između jevrejskih doseljenika (koji su dolazili u sve većem broju) i lokalnog arapskog stanovništva. Političke demonstracije u Jafi povodom Prvog maja 1921. pretvorile su se u sukobe. Vladalo je opšte nepoverenje prema britanskoj administraciji, koja je pokušavala da balansira između obe zajednice. Sukobi su trajali od 1. do 7. maja 1921. Poginulo je 47 Jevreja i 48 Arapa dok je bilo na stotine ranjenih. Britanske snage intervenisale da zaustave nasilje. Britanska administracija je pojačala kontrolu i ograničila jevrejsku imigraciju, pokušavajući da smiri arapsko stanovništvo. Sukobi su produbili jaz između zajednica i postali preteča kasnijih velikih nemira (Hebron 1929, Arapska pobuna 1936–1939).

02.maj 1921.

Počeo Treći Šleski ustanak: Poljaci u gornjoj Šleziji dižu ustanak kako bi se iznudila bolja podela ove oblasti. Gornja Šlezija je industrijski bogata oblast postala posle Prvog svetskog rata predmet spora između Nemačke i Poljske. Versajski ugovor predviđao je plebiscit (20. mart 1921) da stanovništvo odluči o pripajanju Nemačkoj ili Poljskoj. Većina glasala za Nemačku, ali Poljaci su tražili bolju podelu jer su industrijske oblasti bile presudne za ekonomiju. Poljski pobunjenici pod vođstvom Vojciecha Korfantega su podigli ustanak 02.maja. Sukobi su trajali do 5. jula 1921, kada su međunarodne sile (Britanija, Francuska, Italija) intervenisale. Liga naroda odlučila je o podeli: Poljska je dobila oko 1/3 teritorije, ali sa većinom industrijskih resursa. Nemačka je zadržala ostatak, ali je izgubila ključne rudnike i fabrike. Ovaj ustanak bio je najvažniji od tri šleska ustanka (1919, 1920, 1921) i jedini sa značajnim teritorijalnim rezultatima.

Rođen indijski filmski režiser Satjađit Raj, jedan od najvećih filmskih stvaralaca XX veka, autor produhovljenih, duboko misaonih i poetično-realističnih dela. (1921-1992 -70-) Njegov opus je doneo međunarodno priznanje indijskom filmu, naročito kroz čuvenu Apu trilogiju . Raj je bio poznat po humanističkom pristupu filmu, pažljivom prikazu svakodnevnog života i socijalnih problema. Njegovi filmovi spojili su indijsku tradiciju sa univerzalnim temama, čime je postao most između istočnog i zapadnog filmskog sveta. Smatra se jednim od najvećih autora 20. veka, uz imena poput Kurosave, Fellinija i Bergmana. Godine 1992. dobio je Oskara za životno delo. Filmovi: "Otac Pančali", "Nepobeđeni", "Apuov svet", "Kamen mudrosti", "Boginja", "Salon za muziku", "Rabindranat Tagore", "Tri devojke", "Metropola".

03.maj 1921.

Stupio na snagu zakon o podeli Irske na Republiku Irsku i Severnu Irsku, koja je ostala deo Velike Britanije. Britanski parlament je 1920. doneo odluku da se ostrvo podeli na dva entiteta – Severnu i Južnu Irsku. Podela je formalno sprovedena 3. maja 1921, tokom Irskog rata za nezavisnost. Anglo-irskim sporazumom (1922), Južna Irska se odvojila i postala nezavisna država (kasnije Republika Irska), dok je Severna Irska odlučila da ostane u sastavu Ujedinjenog Kraljevstva

05.maj 1921.

Savezničke sile su predstavile Londonski raspored isplata, poznat i kao „Londonski ultimatum”, kojim su precizirali iznos i dinamiku ratnih reparacija koje su Centralne sile, prvenstveno Nemačka, morale da plate nakon Prvog svetskog rata. Centralne sile su bile po ovom ultimatumu dužne isplatiti ukupno 132 milijarde zlatnih maraka (oko 33 milijarde dolara u tadašnjoj vrednosti) u 66 godišnjih rata, uključujući fiksne i varijabilne komponente. Reparacije su bile namenjene Francuskoj, Belgiji, Britaniji i drugim saveznicima za štetu pretrpljenu tokom rata. Ako Nemačka ne prihvati uslove, preti joj vojna okupacija dodatnih teritorija (što se i desilo - okupacija Rurske oblasti 1923). Nemačka je smatrala iznos nerealnim, što je izazvalo inflaciju i političku nestabilnost. Londonski ultimatum je dodatno radikalizovao nemačku javnost i doveo do jačanja ekstremnih pokreta. Reparacije su više puta revidirane (Dawesov plan 1924, Youngov plan 1929), a konačno otpisane 1932.

Koko Šanel lansirala Chanel No. 5, parfem koji je postao najpoznatiji i najuticajniji miris 20. veka. Kreator mirisa bio je Ernest Bo (Ernest Beaux), rusko-francuski parfimer, koji je za Šanel kreirao kompoziciju od preko 80 sastojaka. Bio je to prvi inovativni parfem sa sintetičkim aldehidima, koji su mu dali „čist” i apstraktan miris - za razliku od tadašnjih parfema koji su mirisali na pojedinačne cvetove. Naziv „No. 5” je dat jer je Šanel izabrala peti uzorak koji joj je Bo predstavio. Pakovanje je bilo minimalistička bočica, bez ukrasa - revolucionarna za to vreme. Šanel je parfem povezala sa idejom ženske slobode, elegancije i senzualnosti bez vulgarnosti. Šanel 5 je postao simbol modernosti, luksuza i emancipacije. Do danas ostaje najprodavaniji parfem svih vremena.

Najniža poseta u istoriji Fudbalske lige: samo 13 gledalaca na fudbalskoj utakmici između Lester Sitija i Stokport Kaunti FK u Engleskoj. Samo 13 gledalaca koji su platili ulaznice prisustvovalo je ovoj fudbalskoj utakmici Druge divizije Engleske Fudbalske lige. Ova utakmica se i danas navodi kao apsolutni rekord najniže posete u profesionalnom engleskom fudbalu.

06.maj 1921.

U Moskvi Potpisan privremeni sporazum između Nemačke i Sovjetske Rusije, kojim je Nemačka faktički priznala sovjetski režim, iako ne formalno diplomatski. Nemačka je bila izolovana od zapadnih saveznika, a Sovjetska Rusija od istoka - obe zemlje tražile su izlaz iz međunarodne izolacije. Ugovor je regulisao trgovinske i konzularne odnose, bez formalnog priznanja, ali sa faktičkim prihvatanjem sovjetske vlasti. Bio je privremen, ali je otvorio put za Rapalski sporazum iz 1922, koji je formalizovao odnose. Rapalski sporazum je bio uvod u mnogo značajniji dogovor iz 1922, kojim su Nemačka i SSSR uspostavile pune diplomatske i ekonomske odnose. I Berlin i Moskva su tražili ekonomske partnere i političku stabilnost, bez ideoloških prepreka.

08.maj 1921.

Švedska ukinula smrtnu kaznu za krivična dela u mirnodopsko vreme. Švedska je imala dugu tradiciju primene smrtne kazne, ali poslednja egzekucija izvršena je još 1910. godine (Alfred Ander, vešanjem). Parlament je doneo odluku da se smrtna kazna ukine za sve zločine u miru. Za ratne zločine kazna je ostala formalno moguća u vojnim zakonima za vreme rata, ali nikada nije primenjena. Tek 1973. Švedska je ukinula smrtnu kaznu i u vojnim zakonima, čime je postala jedna od prvih evropskih zemalja sa potpunom abolicijom.

14.maj 1921.

Dnevni list „Politika” objavio vest da će Ministarstvo unutrašnjih dela regrutovati 2.000 žandarma iz redova vojnika, zbog pojačane aktivnosti bugarskih komita u Južnoj Srbiji. Bugarske komite (četnici) bile su neregularne grupe koje su delovale u pograničnim oblastima, naročito u Makedoniji i Južnoj Srbiji, sa ciljem destabilizacije i širenja bugarskog uticaja. Posle Prvog svetskog rata, granice Kraljevine SHS bile su nesigurne, a komitske akcije uključivale su napade na sela, administraciju i komunikacije. Ministarstvo unutrašnjih dela odlučilo je da ojača žandarmeriju, regrutovanjem novih snaga direktno iz vojske, kako bi se efikasnije suprotstavilo komitskim upadima.

U Italiji održani prvi parlamentarni izbori posle Prvog svetskog rata, poznati kao „Izbori 1921.”, na kojima je fašistički pokret, uprkos nasilju i pritiscima na birače, osvojio samo 35 od 535 poslaničkih mesta. Italija je bila u krizi posle rata - ekonomska nestabilnost, socijalni nemiri, „biennio rosso” (dvogodišnje radničke pobune 1919–1920). Benito Musolini je tek formirao fašističke „fasci di combattimento”, koji su koristili nasilje protiv socijalista i sindikalista. Socijalisti su ostali najjača stranka, ali podeljeni između maksimalista i reformista. Iako su fašisti osvojili relativno malo mesta, ulazak u parlament dao im je legitimitet i platformu za širenje uticaja. Bio je to prvi korak ka maršu na Rim (1922) i preuzimanju vlasti. Izbori 1921. pokazuju kako se fašizam iz marginalnog pokreta pretvorio u političku silu.

Američki sudija Florens Alen (Florence Ellinwood Allen) u Ohaju postala prva žena u istoriji SAD koja je izrekla smrtnu presudu muškarcu. Florens Alen (1884–1966) bila je pionirka u pravosuđu, prva žena izabrana u Vrhovni sud jedne američke savezne države (Ohajo, 1922), kasnije i prva žena u saveznom apelacionom sudu. Frenk Moto (Frank Motto) je osuđen za ubistvo 14. maja 1921. Moto je pogubljen tri meseca kasnije, što je potvrdilo težinu presude. Ovaj slučaj bio je prekretnica u istoriji pravosuđa SAD, jer je pokazao da žene mogu obavljati najodgovornije sudske funkcije, uključujući donošenje najtežih presuda.

14-17.maj 1921.

Izbili najintenzivniji antievropski neredi u najvećim egipatskim gradovima Kairu i Aleksandriji, usmereni protiv stranaca i kolonijalne prisutnosti. Iako je 1922. formalno proglašena nezavisnost, u 1921. godini zemlja je još bila pod snažnom britanskom kontrolom. Nacionalistički pokret, predvođen partijom Wafd, zahtevao je potpunu nezavisnost i povlačenje britanskih trupa. Uzroke nereda treba tražiti u rastućem nezadovoljstvu kolonijalnom upravom, ekonomskim teškoćama i socijalnim tenzijama i percepcijom da evropski doseljenici i trgovci imaju privilegovan položaj. U oba grada izbili su nasilni protesti i napadi na evropske zajednice. Mete napada su bile evropske radnje, klubovi i naselja. Britanske snage su intervenisale da uguše nerede, što je dovelo do žrtava i dodatnog nezadovoljstva. Neredi su pokazali da britanska vlast gubi legitimitet i da je nacionalistički pokret sve jači. Događaji iz 1921. bili su uvod u formalnu nezavisnost Egipta 1922, iako uz zadržavanje britanskog uticaja. Nakon višegodišnjih nemira i međunarodnog pritiska, Britanija je 28. februara 1922. jednostrano proglasila nezavisnost Egipta. Potpunu suverenost Egipat stiče tek 1952. posle revolucije i dolaska Gamala Abdela Nasera kada je krenuo ka stvarnoj nezavisnosti, dok su se Britanci povukli iz zemlje u periodu od 1954. do 1956.godine

19.maj 1921.

Ustavotvorna skupština usvojila prvi odeljak Ustava: ime države je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, službeni jezik je srpsko-hrvatsko-slovenački. Državni okvir monarhija pod dinastijom Karađorđevića. Ovim činom je formalno potvrđen identitet nove države nastale 1918. spajanjem južnoslovenskih naroda. Jezičko rešenje („srpsko-hrvatsko-slovenački”) bilo je kompromisno, ali je u praksi izazivalo sporove oko ravnopravnosti jezika i pisama. Usvajanje prvog odeljka bio je uvod u donošenje celog Vidovdanskog ustava 28. juna 1921, kojim je Kraljevina SHS dobila ustavni poredak.

Kongres Sjedinjenih Država usvaja Zakon o vanrednim kvotama, uspostavljajući nacionalne kvote za imigraciju kojima je drastično ograničena imigraciju iz Istočne Evrope. Jevreji emigrantii zbog toga počinju preferirati Palestinu kao destinaciju umesto SAD.

20.maj 1921.

Rođena srpska (jugoslovenska) pozorišna, filmska i TV glumica Olga Ivanović. (Rođena: Horgoš/Kraljevina SHS/Srbija 20.maj 1920. - Umrla: Beograd/SR Jugoslavija/Srbija 14.septembar 2001.) Od malih nogu bila je pomalo ekscentrična i zaljubljena u javni nastup. Navodno je još kao devojčica bila očarana pozorištem, ali nije ni pomišljala da bi od glume mogla da živi. Upisala je Medicinski fakultet u Beogradu 1940. godine i završila jedan semestar, ali je Drugi svetski rat i okupacija Kraljevine Jugoslavije prekinuo njeno školovanje. Tada se uputila da pomogne borcima. Bila je raspoređena kao bolničarka u improvizovanoj vojnoj bolnici u Aleksincu, a ovo teško i bolno iskustvo nateralo ju je da shvati da lekarski poziv možda ipak nije za nju. Te je po okončanju rata i povratku u Beograd potražila novi životni poziv. Na sceni je najznačajnije domete ostvarila u zlatnim danima Beogradskog dramskog pozorišta, kao i u prvim decenijama rada „Ateljea 212“.Tumačila je prvenstveno uloge iz savremenog domaćeg repertoara. Ogromnu popularnost, širom granica Jugoslavije, dobila je ulogom Snežane Nikolajević u TV seriji „Pozorište u kući“ Novaka Novaka. Olga je zabeležila više desetina filmskih i televizijskih uloga, kao i bezbroj pozorišnih, ali je u mislima publike na našim prostorima prva asocijacija na nju "Pozorište u kući", serija u kojoj je igrala džangrizavu taštu gospođu Snežanu Nikolajević. Poslednje godine života provela je povučeno, van profesionalnog delovanja.

1920-2001

21.maj 1921.

Rođen ruski (sovjetski) nuklearni fizičar Andrej Dimitrijevič Saharov, „otac” hidrogenske bombe ali i dugogodišnji borac za političke slobode i ljudska prava i protivnik režima Leonida Brežnjeva, dobitnik Nobelove nagrade za mir 1975. (1921-1989 -68-) Jedan je od najpoznatijih disidenata i boraca za ljudska prava u 20. veku. Njegov rad je ključan u razvoju sovjetske hidrogenske bombe (RDS-37, Tsar Bomba). Od kasnih 1960-ih postaje kritičar sovjetske politike, posebno represije i militarizma. Zalagao se za nuklearno razoružanje, mir i saradnju među narodima. Bio je pod stalnim nadzorom KGB-a, a 1980. prognan u Gorki (Nižnji Novgorod). Njegova supruga, Jelena Boner, bila je ključna u prenošenju njegovih poruka svetu. Dobio je Nobelovu nagrada za mir (1975): za borbu protiv zloupotrebe moći i zalaganje za ljudska prava. Nije mu bilo dozvoljeno da putuje u Oslo; nagradu je primila njegova supruga. Danas Evropski parlament dodeljuje Saharovljevu nagradu za slobodu mišljenja u njegovu čast.

23.maj 1921.

Počeo Lajpciški proces: suđenje optuženima za ratne zločine nakon Prvog svetskog rata pred nemačkim sudom - saveznici presude smatraju slabim, a Nemci prestrogim - trajao do 16.jula 1921. Suđenja koja su održana pred Vrhovnim sudom u Lajpcigu, bila su pokušaj da se zadovolji odredba Versajskog ugovora o suđenju nemačkim ratnim zločincima. Versajski ugovor (1919) predviđao je da se nemačkim oficirima i vojnicima sudi za ratne zločine. Saveznici su želeli međunarodni sud, ali su na kraju pristali da se suđenja odvijaju pred nemačkim sudovima. Oko 900 nemačkih oficira i vojnika bilo je na listi optuženih, ali je suđeno samo nekolicini (oko 12 slučajeva). Suđenja su bila ograničena i selektivna. Nekolicina optuženih je osuđena na zatvorske kazne, ali većina je oslobođena. Saveznici su smatrali da su presude previše blage i da Nemačka štiti svoje oficire a Nemci da su presude prestrog kazneni čin nametnut od strane pobednika. Lajpciški procesi pokazali su nemogućnost sprovođenja međunarodne pravde u tom trenutku. Postali su prethodnica kasnijim međunarodnim sudovima (Nirnberg 1945–46). U političkom smislu, procesi su dodatno produbili jaz između Nemačke i saveznika.

24.maj 1921.

Na prvim opštim izborima u Severnoj Irskoj za novi Parlament Severne Irske, alsterski unionisti osvajaju 40 od 52 mesta. Sistem dominantne stranke trajaće pedeset godina.

Masakr u Bulhoeku (Vitlsi) u Južnoj Africi: 160 pripadnika fanatične sekte Izraelita pokošeno mitraljezima. Sekta „Izraeliti” (Israelites) bila je verska zajednica koju je osnovao Enoh Mgijima, propovednik koji je okupljao sledbenike u regionu. Grupa je odbila da napusti zemljište koje je zauzela, uprkos naređenjima kolonijalnih vlasti. Vlasti su smatrale da sekta predstavlja bezbednosnu pretnju jer se okupljala u velikom broju i ignorisala zakone. Policija i vojska opkolili su okupljene Izraelite kod Bulhoeka. Kada su odbili da se raziđu, vlasti su otvorile vatru mitraljezima. Oko 160 pripadnika sekte je ubijeno, a više stotina ranjeno. Masakr je postao simbol kolonijalne represije u Južnoj Africi.

25.maj 1921.

irski rat za nezavisnost

Irska republikanska armija okupira i spaljuje Carinarnicu u Dablinu, centar lokalne samouprave u Irskoj. Pet pripadnika IRA je ubijeno, a preko 80 zarobljeno od strane britanske vojske koja je opkolila zgradu.

31.maj 1921.

Jedan od najvećih rasnih zločina u istoriji SAD - rasni neredi u Tulsi - Masakr u Tulsi (Tulsa Race Massacre) u Oklahomi tokom 31.maja i 1.juna 1921. u kojima je zvanično ubijeno 39 ljudi (26 crnih i 13 belih). Povod sukoba bio je navodni napada mladog crnog mladića Dika Roulanda na belu devojku u liftu. Grinvud Distrikt (Greenwood District („Black Wall Street”)), prosperitetna afroamerička zajednica u Tulsi postala je meta belih rulja. Belci su palili kuće i radnje, koristili i avione za bacanje zapaljivih materijala. Zvanični bilans sukoba bio je 39 mrtvih (26 crnih i 13 belih). Stvarni bilans: procene govore o stotinama ubijenih Afroamerikanaca (100–300), hiljadama raseljenih i uništenju čitave zajednice. Oko 1.250 kuća je uništeno, a oko 6.000 Afroamerikanaca je zatvoreno. Grinvud je gotovo potpuno uništen, a hiljade ljudi ostalo je bez doma. Zvanične vlasti minimizirale su broj žrtava i prikrivale razmere nasilja decenijama. Tek krajem 20. veka masakr je priznat kao jedan od najvećih rasnih zločina u istoriji SAD. Danas se smatra ključnim događajem u istoriji američkih rasnih odnosa i borbe za pravdu.

Jun 1921

07.jun 1921.

U Bukureštu potpisan sporazum o međusobnoj odbrambenoj saradnji između Rumunije i Kraljevine SHS, u okviru formiranja Male Antante. Sporazum je bio usmjeren protiv mađarskog revizionizma, mogućeg povratka Habsburgovaca na vlast kao i očuvanje novih granica u Podunavlju i Balkanu. Potpisnici sporazuma bili su Nikola Pašić (predsednik vlade i ministar inostranih dela Kraljevine SHS) i Take Jolnesku (ministar inostranih dela Rumunije). Sporazum je bio odbrambena konvencija – obe strane obavezale su se na vojnu pomoć u slučaju agresije, posebno od strane Mađarske. Naglašeno je očuvanje mira i statusa quo utvrđenog Trianonskim ugovorom (1920) i Nejskim ugovorom (1919). Sporazum je kasnije obnavljan (1923, 1926) i registrovan u Ligi naroda. Ovaj sporazum bio je deo šireg saveza između Kraljevine SHS, Rumunije i Čehoslovačke, poznatog kao Mala Antanta. Francuska je podržavala savez, potpisujući paralelne sporazume sa članicama Male Antante, čime je savezu dala međunarodnu težinu.

08.jun 1921.

Rođen bivši predsednik Indonezije Suharto, vojni i politički lider. (Rođen: Kemsuk/Holandska Istočna Indija/Indonezija 08.jun 1921. - Umro: Džakarta/Indonezija 27.januar 2008.) General Suharto, kojeg su simpatizeri nazvali „ocem razvoja“, vodio je svoju zemlju 32 godine. Vlast je preuzeo 1967. državnim udarom od svog prethodnika Sukarna i vladao je do 1998. Pošto je zauzeo antikomunistički stav, nekoliko zapadnih zemalja ga je podržavalo tokom Hladnog rata. Tokom najvećeg dela njegove vladavine, Indonezija je beležila ekonomski rast i industrijalizaciju. Njegova vladavina je, međutim dovela do političkih čistki i smrti miliona osumnjičenih komunista i ljudi kineskog porekla. Takođe je donosio zakone protiv komunista i mere koje su imale za cilj da Kinezi ekonomski ne vladaju Indonezijom. Naime 3% Kineza vladalo je sa 70% ekonomije Indonezije. Suharto je takođe 1975. stavio portugalsku koloniju Istočni Timor pod vlast Indonezije. Kao nepokolebljivi antikomunista, uživao je podršku SAD, i uspeo je da obezbedi dug period privrednog uspona, ali i konsolidaciju mnogonacionalne Indonezije. S druge strane optuživan je za brutalnost prema neistomišljenicima, kao i za korupciju i zloupotrebe. Svrgnut je sa vlasti 21.maja 1998. u jeku velike ekonomske krize i masovnih protesta u Džakarti.

1921-2008

11.jun 1921.

Poslanici Komunističke partije Jugoslavije (KPJ) napustili su Ustavotvornu skupštinu Kraljevine SHS u znak protesta protiv donošenja Zakona o zaštiti države. Taj čin označio je početak kraja legalnog političkog delovanja KPJ u zemlji. Komunisti su protestovali protiv Zakona o zaštiti države, koji je predviđao zabranu komunističke delatnosti, štampe i organizacija. Poslanici KPJ demonstrativno napustili skupštinu. Zakon je ipak usvojen 2. avgusta 1921. KPJ prelazi u ilegalu, ali nastavlja delovanje kroz sindikate, omladinske organizacije i radnički pokret. Napuštanje parlamenta i zabrana delovanja doveli su do jačanja revolucionarnog krila KPJ.

17.jun 1921.

Rođen srpski publicista, literata, istoriograf Borivoje Karapandžić, uz Lazu Kostića, bio verovatno najplodnije pero srpske emigracije. (1921-2011 -89-) Kao politički emigrant napustio je Srbiju 1944. i od 1950. živeo je u Klivlednu, SAD. Osim pisanja, bio je izuzetno aktivan i u crkvenom životu srpske emigracije, kao i poverenik manastira Hilandar, manastira Ravanica i drugih. Objavio je više od 30 knjiga, i redovno je objavljivao u nizu srpskih emigrantskih listova, poput Amerikanskog Srbobrana“, "Glasa kanadskih Srba“, "Iskre". Nosilac je priznanja za životno delo grada Klivlenda, bio je počasni član Udruženja književnika Srbije, nosilac ordena Svetog vladike Nikolaja.

U Italiji osnovana Arditi del Popolo, prva organizovana antifašistička milicija, direktno suprostavljena fašistima i crnokošuljašima. Nastali su u Rimu, pod vođstvom bivšeg ardita, oficira jurišnih jedinica iz Prvog svetskog rata Arga Sekondarija, i okupljali su komuniste, socijaliste, anarhiste i republikance. Ideologija koju su zastupali bio je antifašizam, sa elementima komunizma, anarhizma, socijalizma i republikanskog patriotizma. Cilj milicije bila je organizovana odbrana radničkih i siromašnih slojeva od fašističkog nasilja i „skvadrističkih“ napada crnokošuljaša. Brojnost milicije bila je oko 20.000 članova u prvoj godini postojanja. Arditi del Popolo se smatraju prvom masovnom antifašističkom organizacijom u Evropi.

20.jun 1921.

Kraljevina SHS je potpisala sporazum kojim joj pripada 5% od ukupne ratne odštete koju plaća Nemačka, što je za tu godinu iznosilo oko 2,5 milijardi zlatnih maraka. Ovaj sporazum je deo šireg sistema reparacija utvrđenih Versajskim mirovnim ugovorom iz 1919. Isplata se vršila u novcu, robi i industrijskoj opremi. Nemačka je bila obavezna da plati 132 milijarde zlatnih maraka (prema odluci iz 1921), ali je stvarna isplata bila znatno manja zbog ekonomske krize i kasnijih revizija. Iako nije bila direktni potpisnik Versajskog ugovora, Kraljevina SHS je dobila deo reparacija kao saveznik u ratu i kao naslednica teritorija koje su pretrpele štetu (npr. Srbija, Crna Gora). Reparacije su korišćene za obnovu infrastrukture, industrije i ratom razorenih područja.

21.jun 1921.

Rođena Džejn Rasel američka filmska diva, glumica koja je, uz Merlin Monro verovatno bila najveći seks simbol Holivuda. (1921-2011 -89-) Proslavila se četrdesetih godina XX veka filmom "Odmetnik", koji je zbog senzualnih scena skoro tri godine bio pod udarom cenzure. Upamćena je i po filmovima "Bledoliki" u kojem je glumila sa Bobom Houpom i "Muškarci vole plavuše" sa Merilin Monro.

28.jun 1921.

Ustavotvorna Skupština Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca izglasala je Vidovdanski ustav, prvi ustav nove države. Država je proglašena "ustavnom, parlamentarnom monarhijom" s dinastijom Karađorđević na čelu. Ustav je važio do 1929. kada ga je kralj Aleksandar Karađorđević suspendovao pošto je zaveo ličnu vladu kako bi stabilizovao prilike u zemlji. Ustav je usvojen običnom većinom (223 za, 35 protiv, 158 odsutnih) bez konsenzusa – hrvatski poslanici (Hrvatska republikanska seljačka stranka) napustili su skupštinu, smatrajući da se ustav nameće većinskom voljom srpskih stranaka. Ključne odredbe Vidovdanskog ustava: koncept naroda: Jedan narod sa „tri plemena“ – Srbi, Hrvati i Slovenci; Srpsko-hrvatsko-slovenački (troimeni jezik); Jednodomna Narodna skupština, poslanike biraju samo muškarci iznad određenog starosnog cenzusa; ovlašćenja kralja vrlo široka – uključuju pravo raspuštanja skupštine, zakonodavnu inicijativu, imenovanje vlade. Srpske političke elite slavile su ustav kao izraz jedinstva. Hrvatski i slovenački političari kritikovali su centralizam i unitarizam. Ustav je suspendovan 6. januara 1929. kada je kralj Aleksandar uveo diktaturu (Šestojanuarska diktatura).

29.jun 1921.

Spasoje Stejić, molerski radnik, član KPJ i učesnik Oktobarske revolucije, izvršio neuspeli atentat na regenta Aleksandra Karađorđevića u Beogradu. Bomba nije pogodila metu, ali je ranjeno desetak ljudi. Mesto izvršenja atentata u Beogradu na uglu Miloševe i Masarikove ulice. Bomba bačena sa skele nedovršene zgrade – zapela za telefonske žice i eksplodirala pre nego što je pogodila kočiju. Stejić uhapšen, osuđen na smrt, ali pomilovan – kazna preinačena na 20 godina robije. Ovaj atentat je doveo do pojačane represije nad komunistima, masovnih hapšenja članova KPJ i početka tzv. Vidovdanskog procesa – suđenja komunistima optuženim za terorizam.

Jul 1921

03.jul 1921.

Prema novom zakonu o emigraciji u SAD koji je stupio na snagu, iz Kraljevine SHS se godišnje prima 6.405 lica (protekle 1920.godine više od 20.000 imigranata je prešlo u SAD). Suština ovog zakona je da ograničava broj imigranata iz svake zemlje na 3% od broja stanovnika te zemlje koji su već živeli u SAD prema popisu iz 1910. Zakon je bio usmeren protiv „novih imigracija“ iz južne i istočne Evrope (Italija, Poljska, Balkan), dok su severnoevropske zemlje imale znatno veće kvote. Ovo je bio prvi korak ka restriktivnoj američkoj imigracionoj politici, koja će se dodatno pooštriti 1924. (Immigration Act).

06.jul 1921.

Mongolska revolucija: mongolski revolucionari uz pomoć ruskih boljševika zauzeli Urgu (današnji Ulan Bator). Cilj je bio proterivanje kineskih garnizona i belogardejskih trupa barona Romana von Ungern-Sternberga, koji je pokušavao da obnovi mongolsku monarhiju pod Bogd Khanom. Revolucionari su zauzeli Urgu, čime je praktično započela transformacija Mongolije u prvu socijalističku državu van Sovjetskog Saveza. Bogd Kan je ostao formalni vladar do smrti 1924, ali bez stvarne moći. Nakon njegove smrti proglašena je Mongolska Narodna Republika (1924), pod snažnim uticajem Moskve. Ovo je jedan od ključnih trenutaka kada se Oktobarska revolucija „izvezla“ van granica Rusije i dobila svoj prvi satelit.

07.jul 1921.

Rođen srpski (jugoslovenski) pozorišni, filmski i TV glumac Dragomir Felba. (Rođen: Skoplje/Kraljevina SHS/Severna Makedonija 07.jul 1921. - Umro: Beograd/Srbija 13.jul 2006.) Studirao je tehnički i pravni fakultet, a kasnije i Visoku filmsku školu u Beogradu koju je i završio 1950. Debitovao je u kragujevačkom Narodnom pozorištu ali je već 1952. godine prešao u Jugoslovensko dramsko pozorište. Već od 1956. godine ima status slobodnog umetnika. Prvu filmsku ulogu odigrao je 1948. godine u filmu Sofka a proslavio se ulogom u filmu Barba Žvane. Za ulogu u filmu Kozara je, na Pulskom filmskom festivalu, nagrađen specijalnom diplomom. Jugoslovenska publika dobro ga zna i iz ostvarenja: Daleko je sunce, Uzavreli grad, Prekobrojna, Prometej sa otoka Viševice, Zaseda, Bitka na Neretvi, I bog stvori kafansku pevačicu, Vuk samotnjak, Derviš i smrt, Nacionalna klasa, Lov u mutnom, Dorotej. Igrao je i u pozorištu, a pojavio se i u nekoliko stranih ostvarenja kao što su pseudoistorijski spektakl "Marko Polo" iz 1965. godine ili zapadnonemački vestern-mjuzikl "Graf Bobi na Divljem Zapadu" u kojem je glumio lokalnog šerifa Milera. Kritičari su ga prozvali srpskim Stivom Mekvinom, što zbog fizičkog izgleda, što zbog načina glume koji je podsećao na čuvenog američkog glumca. Njegova ćerka Ivana je preminula 1999. godine nakon duge i teške bolesti, a njegova supruga je zbog te tragedije iste godine izvršila samoubistvo. Dragomir Felba se posle 2000. godine potpuno povukao iz posla.

1921-2006

10.jul 1921.

irski rat za nezavisnost

Krvava nedelja u Belfastu neposredno pred primirje u Irskom ratu za nezavisnost - u sukobima ubijeno najmanje 17–20 ljudi, ranjeno preko 100, a stotine kuća i radnji su spaljene. Mesto krvavog obračuna - Zapadni Belfast u Severnoj Irskoj. Okidač obračuna bila je policijska racija protiv republikanskih aktivista koja se završila zasedom IRA i ubistvom jednog policijskog oficira. U odmazdi protestantski lojalisti napali su katoličke četvrti, spalili kuće i radnje, dok su se snajperski okršaji odvijali po krovovima. Sve se dogodilo dan pre nego što je stupilo na snagu primirje između britanskih snaga i IRA (11. jul 1921), koje je okončalo Irsku borbu za nezavisnost u većem delu ostrva. U nekim izvorima se navodi 9. jul kao datum početka nasilja, jer su tenzije rasle tokom marševa i sukoba uoči zvaničnog izbijanja nasilja. Nacionalistički i lojalistički narativi različito interpretiraju događaj: jedni ga vide kao pogrom nad katolicima, drugi kao odmazdu za IRA napad. U širem alternativnom okviru, neki autori tvrde da je nasilje u Belfastu bilo namerno tolerisano od strane britanskih vlasti kako bi se opravdala kasnija politika represije i podela ostrva.

11.jul 1921.

Održano prvo zvanično prvenstvo Kraljevine SHS u vaterpolu - pobednik Somborsko sportsko društvo (SSU). Somborsko sportsko društvo (SSU), je u tom periodu postalo centar vaterpola u Kraljevini SHS. Takmičenja su bila povezana sa plivačkim i vaterpolo mitinzima koje je organizovao Jugoslovenski olimpijski odbor, jer tada još nije postojao Jugoslovenski plivački savez. Pet ekipa iz različitih delova Kraljevine učestvovalo je u vaterpolo nadmetanjima. Sombor je u tom periodu bio „vaterpolo prestonica“ – igrači iz ovog bačkog grada dominirali su i nisu dozvolili protivnicima da postignu gol. Pokazatelj kako se sport u Kraljevini SHS institucionalizovao odmah posle Prvog svetskog rata - vaterpolo je preko Sombora ušao u jugoslovensku sportsku tradiciju.

Proglašena nezavisnost Mongolije od kineske vlasti i belogardejskih trupa. Nakon zauzimanja Urge (6. jula), revolucionarne snage predvođene Damdinom Suhbatarom i uz podršku Crvene armije proglasile su nezavisnost Mongolije. Bogd Kan je formalno vraćen na presto kao nominalni vladar, ali je stvarna vlast bila u rukama revolucionarne vlade pod snažnim uticajem Moskve. Naziv Narodna Republika Mongolija se u literaturi često vezuje za 1924. godinu, kada je nakon smrti Bogd Kana ukinuta monarhija i zvanično proglašena republika.

irski rat za nezavisnost

Postignuto primirje u Irskom ratu za nezavisnost - u podne je stupilo na snagu primirje između IRA i britanskih snaga, čime je okončan dvogodišnji sukob. Primirje je postignuto između IRA (Ejmon de Valera, Artur Grifit) i britanskih snaga (general Nevil Makridi). Od 1919. do 1921. poginulo je oko 2.346 ljudi - 919 civila, 491 irskih republikanaca, 523 policajca i 413 vojnika. Rezultat sukoba je završen, otvoren je put ka pregovorima koji su doveli do Anglo-irskog sporazuma i stvaranja Irske Slobodne Države (decembar 1921). Britanska vlada je bila pod pritiskom zbog brutalnosti „Black and Tans“ i međunarodne osude, dok je IRA iscrpljena stalnim gerilskim ratom. Neki autori tvrde da je primirje bilo taktički potez Britanije, jer su želeli da smire međunarodnu kritiku i da podele Irsku na Slobodnu Državu i Severnu Irsku. U republikanskom narativu, primirje se vidi kao polovična pobeda: IRA nije bila poražena, ali je kompromis otvorio put ka podeli ostrva, što mnogi smatraju „izdajom ideala“. Postoje interpretacije da je primirje zapravo bilo nametnuto od strane britanskih finansijskih i političkih krugova, jer je rat postao preskup i neodrživ. U alternativnom miljeu, neki istoričari naglašavaju da je primirje bilo samo privremena pauza u dugom kontinuitetu irske borbe, jer su se sukobi nastavili u obliku građanskog rata (1922–1923).

13.jul 1921.

Umro francuski fizičar Gabrijel Lipman, dobitnik Nobelove nagrade za fiziku 1908. koji je pronašao proces fotografisanja u prirodnim bojama. (1845-1921 -75-) Konstruisao je i apilarni elektrometar i zasnovao princip o održanju elektriciteta. Lipmanova ploča je metoda interferencijske fotografije koja omogućava snimanje u prirodnim bojama. Integralna fotografija je preteča holografije i 3D prikaza. Njegova metoda bila je tehnički zahtevna i nije našla široku praktičnu primenu, ali je ostala važan korak u razvoju optike i fotografije.

16.jul 1921.

Rođen francuski modni kreator Gi Laroš, jedan od najvećih „modnih diktarora“ XX veka. (1921-1989 -67-) Osnivač je istoimene modne kuće poznate po eleganciji i praktičnosti. Počeo kao šeširdžija, a zatim se usavršavao u Parizu. Radio u ateljeu Žan Deses (Jean Dessès), gde je stekao iskustvo u visokoj modi. Njegov stil je poznat po tome što je visoku modu učinio nosivom i praktičnom, kombinujući eleganciju sa udobnošću. Njegove kreacije bile su popularne širom sveta, a kuća Gi Laroš (Guy Laroche) ostala je značajno ime u francuskoj modi i nakon njegove smrti.

18.jul 1921.

Rođen prvi američki astronaut, ratni pilot i senator, Džon Glen, koji je u kosmičkom brodu „Merkjuri-Atlas 6“ 20.februara 1962. tri puta obleteo oko Zemlje. (1921-2016 -95-) Učestvovao je u Drugom svetskom ratu i Korejskom ratu, sa preko 140 borbenih misija. Kao član NASA programa Mercury, 20. februara 1962. obleteo je Zemlju tri puta u kapsuli Friendship 7, postavši prvi Amerikanac u orbiti. Bio je senator iz Ohaja od 1974. do 1999. godine. 1998. godine, sa 77 godina, ponovo je leteo u svemir na misiji Discovery, postavši najstariji astronaut u orbiti.

21.jul 1921.

U Delnicama izvršen atentat na ministra unutrašnjih poslova Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, prvaka Demokratske stranke, Milorada Draškovića. Atentat su izvršili pripadnici hrvatske revolucionarne omladine povezane sa komunističkim i anarhističkim krugovima. Ministra je ubio član terorističke grupe "Crvena pravda" Alija Alijagić, u znak protesta zbog "Obznane" uperene najvećim delom protiv delanja komunista. Vlada je ubrzo posle atentata donela "Zakon o zaštiti države" kojim je Komunistička partija Jugoslavije kao prevratnička teroristička organizacija, koja je u svom programu imala razbijanje jugoslovenske države, stavljena van zakona. U alternativnim interpretacijama, atentat se posmatra kao politički čin očajničkog otpora protiv represije režima, a ne samo kao teroristički akt. Postoje tvrdnje da je „Obznana“ bila instrument političkog obračuna sa komunistima i radničkim pokretom, pa se atentat vidi kao reakcija na sistematsko gušenje slobode. Neki autori naglašavaju da je Alijagić delovao pod uticajem šire mreže revolucionarnih ideja, gde se anarhizam i komunizam prepliću u borbi protiv centralističke i monarhističke vlasti. U antiglobalističkom i antisistemskom narativu, donošenje Zakona o zaštiti države se tumači kao početak dugog procesa kriminalizacije političke opozicije, što je Jugoslaviju postavilo na autoritarne temelje.

22.jul 1921.

rifski rat

Bitka kod Anuala - Rifani pod Abd el-Krimom razbijaju špansku vojsku generala Silvestrea - katastrofa za Španiju: 10.000–13.000 mrtvih, gubitak prestiža i kontrole nad Rifom. Rifski rat (1921–1926) počeo je upravo 1921. godine, kada su Berberi iz planinskog regiona Rif u severnom Maroku, pod vođstvom Abd el-Krima, zadali Španiji jedan od najtežih poraza u njenoj kolonijalnoj istoriji. Španija je početkom 20. veka kontrolisala severni Maroko, ali je nailazila na snažan otpor lokalnih Berbera (Rifana). Abd el-Krim, bivši službenik španske administracije, postao je vođa Rifana koje je organizovao u disciplinovanu vojsku. Cilj borbe bio je odbacivanje španske vlasti i uspostavljanje nezavisne Rifske Republike koju su na kraju i proglasili 18.septembra 1921. Ujedno bio je to početak dugotrajnog rata berberskih plemena protiv španskih kolonijalnih vlasti koji će trajati do 1926. i završiti tek zajedničkom intervencijom Francuske i Španije protiv Abd el-Krima. Bitka kod Anuala smatra se jednim od najvećih vojnih poraza u španskoj istoriji. Nakon ove pobede, krajem jula 1921.godine, Rifani napreduju ka obalskom gradu Melila. Španci su uspeli da ga odbrane zahvaljujući pojačanjima i artiljeriji.

23.jul 1921.

U Šangaju, na tajnom sastanku, osnovana Komunistička partija Kine - 01.jul se u zvaničnoj tradiciji i u kineskom političkom kalendaru uzima kao dan osnivanja KP Kine. Razlog je praktičan: precizan datum prvog kongresa nije bio jasno dokumentovan u ranim godinama, pa je Partija kasnije usvojila 1. jul kao simboličan i lakše obeležavan datum. Istorijski, prema zapisima učesnika i istraživača, prvi kongres KP Kine zaista je počeo 23. jula 1921. u Šangaju. Na njemu je učestvovalo 12 delegata koji su predstavljali oko 50 članova širom Kine. Kina je tada prolazila kroz duboku političku krizu – raspad dinastije Ćing, slaba centralna vlast, prisustvo stranih sila, i rastuće nezadovoljstvo među radnicima i studentima. U početku je KP Kine sarađivala sa nacionalističkim pokretom Kuomintang, ali je savez pukao 1927. kada je Čang Kaj-šek pokrenuo progone komunista. Nakon raskola, KP Kine je formirala sopstvene oružane snage – Kinesku crvenu armiju, što je označilo početak dugotrajnog građanskog rata. Osnivanje KP Kine bilo je deo šireg talasa komunističkih pokreta inspirisanih Oktobarskom revolucijom u Rusiji (1917). Od malog sastanka u Šangaju, KP Kine je do 1949. postala vladajuća sila, proglašavajući Narodnu Republiku Kinu pod vođstvom Mao Cedunga.

24.jul 1921.

Rođen italijanski operski umetnik, tenor Đuzepe di Stefano. (1921-2008 -86-) Rođen u Kataniji, na Siciliji, pevanje je učio u Milanu, a debi je imao 1947. u milanskoj Skali. Zbog specifične boje glasa, od pedesetih godina XX veka, Di Stefano je smatran jednim od najboljih svetskih pevača. Osvajač je zlatnog Orfeja, prestižne italijanske muzičke nagrade. Često je pevao u duetu sa operskom divom Marijom Kalas.

27.jul 1921.

Kanadski fiziolog i lekar Frederik Banting i student Čarls Best uspešno izolovali insulin iz pankreasa psa, revolucionarni lek protiv šećerne bolesti. Time je otvoren put ka lečenju šećerne bolesti (dijabetesa), koja je do tada bila smrtonosna. Banting i Best izolovali su insulin u laboratoriji Univerziteta u Torontu. Prvi pacijent, Leonard Thompson, 14-godišnji dečak oboleo od dijabetesa tip 1, uspešno je lečen insulinom sledeće 1922.godine. Banting je zajedno sa Džonom Makleodom dobio Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu. Banting je podelio svoj deo nagrade sa Bestom, a Makleod sa biohemičarem Džejmsom Kolipom. Insulin je postao prvi efikasan lek protiv dijabetesa i spasio milione života širom sveta.

Nikolaje Paulesku, rumunski fiziolog i profesor medicine, uspeo je 1916. godine da izoluje ekstrakt gušterače koji je nakon primene na psima s dijabetesom kod njih normalizovao nivo šećera u krvi. Posle Prvog svetskog rata uspeo je izolovati antidiabetički hormon gušterače koji je on nazvao pankrein (insulin). Na tu temu napisao je nekoliko naučnih radova, 1922. osigurao je autorska prava za svoju metodu proizvodnje pankreina. Paulesku je naučno dokazao postojanje antidiabetičkog hormona pre Bantinga i Besta. Međutim, njegov ekstrakt nije bio dovoljno čist za kliničku primenu kod ljudi. Banting, Best i saradnici su uspeli da insulin pročiste i primene kod pacijenata, što im je donelo Nobelovu nagradu 1923. Danas se Paulesku često navodi kao “zaboravljeni pionir insulina”, čije je otkriće bilo ključno, ali nedovoljno razvijeno za praktičnu terapiju.

29.jul 1921.

Adolf Hitler preuzeo vođstvo NSDAP u Minhenu, dobivši gotovo apsolutna ovlašćenja nad strankom. Nacional-socijalistička nemačka radnička partija (NSDAP) bila je mala, radikalna stranka nastala iz Nemačke radničke partije (DAP). Hitler je preuzeo vođstvo nakon unutrašnjih sukoba u stranci, zahtevajući da mu se daju diktatorska ovlašćenja kako bi mogao da oblikuje partiju po sopstvenom programu. Hitler postaje Führerprinzip u praksi – vođa sa neograničenom kontrolom. NSDAP se transformiše iz male grupe u disciplinovanu političku organizaciju sa jasnom ideologijom i propagandom. Ovaj trenutak se smatra početkom Hitlerovog uspona – od lokalnog agitatora do centralne figure nemačkog nacional-socijalizma. Neki autori tvrde da Hitlerov nagli uspon nije bio samo posledica unutrašnjih sukoba u stranci, već i da je iza njega stajala podrška industrijskih i finansijskih krugova koji su u njemu videli branu komunizmu. U širem okviru, pojavljuju se interpretacije da je njegov dolazak na čelo NSDAP bio deo „scenarija centara moći“ za balansiranje između crnog (fašističkog) i crvenog (komunističkog) „virusa“.

31.jul 1921.

Rođen Piter Benenson, britanski pravnik, osnivač međunarodne organizacije za zaštitu ljudskih prava - Amnesti internešnal (Amnesty International (1961)). (1921-2005 -83-) Pokrenuo je inicijativu „Appeal for Amnesty“ nakon što je pročitao vest o hapšenju dvojice portugalskih studenata zbog zdravice slobodi. Verovao da se globalna javnost može mobilisati protiv kršenja ljudskih prava. Njegova ideja „zatvorenika savesti“ postala je temelj Amnesty Internationala. Logo organizacije – sveća okružena bodljikavom žicom – simbolizuje nadu i otpor represiji. Benenson je pokazao kako jedan pravnik i jedna ideja mogu pokrenuti svetski pokret koji danas broji milione članova u preko 150 zemalja.

Stupio na snagu Trijanonski sporazum između savezničkih sila Atante i Mađarske. Trijanonski sporazum, potpisan 4. juna 1920. u Versaju, formalno je okončao stanje rata između Mađarske i sila Antante. Mađarska je izgubila oko 2/3 teritorije i više od polovine stanovništva. Transilvanija je pripala Rumuniji, Slovačka i Podkarpatska Rusija Čehoslovačkoj, a Vojvodina, Hrvatska i Slavonija Kraljevini SHS. Sporazum je izazvao duboko nezadovoljstvo u Mađarskoj, gde je doživljen kao nacionalna tragedija i temelj kasnijeg revizionističkog pokreta. U alternativnim interpretacijama, Trijanonski sporazum se vidi kao nametnuti diktat velikih sila, koje su želele da oslabe Mađarsku i spreče njen ponovni uspon. Postoje tvrdnje da je sporazum bio deo šireg plana za preuređenje Srednje Evrope u skladu sa interesima Francuske i Velike Britanije, dok su male države (Rumunija, Čehoslovačka, Kraljevina SHS) bile instrumenti tih interesa. U mađarskom nacionalnom narativu, Trijanonski sporazum je postao simbol istorijske nepravde, pa se kasnije generacije pozivaju na „trijanonsku traumu“ kao opravdanje za revizionističke težnje.

Vreli talas u Evropi - u Beogradu izmereno rekordnih 41,8 °C – najviša temperatura u istoriji grada tokom XX veka. Još jedan toplotni talas zabeležen je u oktobru; godina je bila natprosečno topla, globalno. 1921. se pamti kao natprosečno topla godina u mnogim delovima sveta, sa ekstremnim vremenskim prilikama koje su uticale na poljoprivredu i svakodnevni život. Neki autori naglašavaju da su vrućine bile posledica poremećaja u atmosferi nakon Prvog svetskog rata, uključujući promene u industrijskoj proizvodnji i sagorevanju uglja. Istorijski gledano, planeta je prolazila kroz prirodne cikluse zagrevanja i hlađenja - ledena doba, srednjovekovni topli period, mala ledena doba u ranom novom veku. Primer iz 1921. (ekstremne vrućine u Evropi i svetu) pokazuje da klimatski ekstremi nisu novost i da su postojali i pre masovne industrijalizacije. Današnji „karbonski krediti“ i kontrola resursa oslanjaju se na ideju da se klimatska politika koristi kao instrument društvene i ekonomske kontrole. To je važno istaći jer pokazuje da klimatska agenda nije samo naučno pitanje, već i političko-ekonomski projekat. Vrelina 1921. godine može da posluži kao argument za istorijsku relativizaciju današnje „histerije“, ali istovremeno otvara prostor za raspravu: da li su današnji mehanizmi (karbonski krediti, ograničenja) zaista nužni radi zaštite klime, ili su pre svega alat za upravljanje ljudima i resursima. Države pod kontrolom globalističke oligarghije uvode takse na emisije, ograničavaju industriju i transport. Pristup energiji, vodi i hrani se sve više vezuje za „održivost“. Globalni klimatski sporazumi u Parizu, Kopenhagenu, fokus stavljaju na centralizovanu kontrolu emisija. Finansijska kontrola: klimatske politike vezane su za bankarske mehanizme, kredite i fondove.

Avgust 1921

02.avgust 1921.

Stupio je na snagu "Zakon o zaštiti države" kojim je, u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, Komunistička partija kao prevratnička organizacija, sklona terorističkim metodama, stavljena van zakona, njeni poslanici lišeni mandata, a propaganda komunizma proglašena zločinom. Zakon je usledio neposredno nakon atentata u Delnicama na ministra Milorada Draškovića, što je vlast iskoristila kao povod da pojača represiju i učvrsti kontrolu nad političkim životom. U alternativnim interpretacijama, ovaj zakon se vidi kao instrument političke represije, a ne kao mera zaštite države. Postoje tvrdnje da je atentat u Delnicama poslužio kao izgovor za obračun sa komunistima i radničkim pokretom, koji su predstavljali ozbiljnu opoziciju centralističkoj i monarhističkoj vlasti. Zakon je bio udar na slobodu mišljenja i organizovanja, jer je kriminalizovao političku opoziciju i radničke sindikate. U širem kontekstu, donošenje zakona se tumači kao uvođenje autoritarnog modela vladavine u Kraljevini SHS, gde se svaka alternativa sistemu tretirala kao pretnja, a ne kao legitimna politička opcija.

Narodna skupština KSHS izglasala ovlašćenje za državni zajam od 500 miliona zlatnih franaka. Zajam je bio namenjen stabilizaciji državnih finansija, pokrivanju budžetskog deficita i obezbeđivanju sredstava za obnovu posle rata. Kraljevina SHS je u tom periodu imala ozbiljne ekonomske probleme - inflaciju, slabu industrijsku osnovu i velike troškove administracije i vojske. KSHS duguje (predratni i ratni dugovi i posleratni zajmovi): 3,456 milijardi francuskih franaka, 40 miliona dolara, 327 miliona predratnih austrijskih kruna, 1,036 milijardi jugoslovenskih kruna i 639 miliona dinara. U alternativnim interpretacijama, zajam se vidi kao uvođenje zavisnosti od stranog kapitala, jer je država morala da se zadužuje kod međunarodnih finansijskih centara. Postoje tvrdnje da je ovlašćenje za zajam bilo politički kompromis između vladajućih stranaka i finansijskih elita, koje su želele da osiguraju kontrolu nad ekonomijom. Zajam je bio prvi korak ka dugoročnoj dužničkoj zavisnosti, gde se mlada država vezuje za globalne bankarske strukture, umesto da razvija sopstvenu privredu. Zajam je takođe bio instrument centralizacije, jer je omogućio vladi da raspolaže ogromnim sredstvima bez stvarne kontrole lokalnih zajednica.

Umro italijanski operski pevač Enriko Karuzo, jedan od najvećih tenora u istoriji opere. (1873-1921 -48-) Bio je posebno cenjen kao izvođač rola u operama Đuzepea Verdija i Đakoma Pučinija i interpretator kancone. Jedan je od prvih pevača koji je snimio gramofonske ploče. Karuzo je kao dečak pevao alt u crkvenom horu. Debitovao je 1894. u Napulju, a 1901. postao je član Milanske skale. Nastupao je u Kovent gardenu, a 1904. postao prvi tenor Metropoliten opere u Njujorku. U svojoj karijeri Karuzo je ostvario mnoštvo uloga lirskog i dramskog žanra, u operama Donicetija, Verdija, Bizea, Pučinija, Maskanjija i Leonkavala. Bio je vrstan interpretator italijanske kancone. Izvanredan majstor klasičnog italijanskog vokalnog stila i tehnike, Karuzo je fascinirao svojim jedinstvenim, sonornim, baršunasto-mekim i izražajnim glasom. Neka od dela: "Uspomene", "Metodi pevanja" itd.

05.avgust 1921.

Velika narodna skupština Turske izabrala Mustafu Kemala-pašu za vrhovnog komandanta vojske. Odluka je doneta u trenutku kada je turska vojska bila suočena sa grčkom ofanzivom u zapadnoj Anadoliji tokom rata za nezavisnost. Kemal-paši su dodeljena izvanredna ovlašćenja na period od tri meseca, što mu je omogućilo da reorganizuje vojsku i pripremi odbranu. Ova odluka je bila ključna za kasniju bitku kod Sakarije (avgust–septembar 1921), gde je turska vojska zaustavila grčki napredak. Izbor Mustafe Kemala se vidi kao prelomni trenutak u stvaranju modernog turskog državnog identiteta, jer je vojna pobeda otvorila put njegovom političkom usponu. Skupština praktično prenela punu vlast u ruke jednog čoveka, što se može tumačiti kao početak autoritarnog modela vladavine koji će kasnije obeležiti Tursku Republiku. Kemalov uspon se vidi kao otpor imperijalnim planovima velikih sila (Britanije, Francuske, Grčke), koje su želele da podele Anadoliju. Kemalova centralizacija vojske i vlasti bila nužna za opstanak, ali da je istovremeno stvorila kult ličnosti koji je oblikovao političku kulturu Turske u decenijama koje su usledile.

07.avgust 1921.

Formirana Turkmenska oblast unutar Turkestanske ASSR, koja je bila deo Ruske SFSR. Sovjetske vlasti su želele da administrativno izdvoje turkmenske teritorije radi lakše kontrole i kasnije reorganizacije. Oblast je reorganizovana i izdvojena iz Turkestanske ASSR 1924.godine. 13. maja 1925. – proglašena je Turkmenska SSR, jedna od 15 konstitutivnih republika SSSR-a. Turkmenska SSR je postojala do 1991. kada je proglašena nezavisnost Turkmenistana. Osnivanje Turkmenske oblasti se vidi kao tipičan sovjetski eksperiment u administrativnom preuređenju, gde se granice crtaju radi političke kontrole, a ne prema etničkim ili istorijskim kriterijumima. Oblast je bila privremena konstrukcija, jer je Moskva želela da testira model „nacionalnih republika“ u Centralnoj Aziji. Stvaranje oblasti i kasnije republike je zapravo bilo instrument kolonijalne politike SSSR-a, jer su lokalni narodi dobili formalnu „državnost“ ali bez stvarne samostalnosti. Osnivanje oblasti bio korak ka razbijanju tradicionalnih struktura u Turkmenistanu, jer je sovjetska vlast želela da uništi plemenske i islamske institucije i zameni ih partijskim aparatima.

08.avgust 1921.

Rođena američka glumica i šampionka u plivanju Ester Vilijams - svetsku slavu donela joj je uloga u mjuziklu "Bal na vodi" iz 1944.godine. (1921-2013 -91-) Vilijamsova je pre svoje dvadesete godine postavila nekoliko nacionalnih rekorda u plivanju takmičeći se za klub iz Los Anđelesa. Početak Drugog svetskog rata ju je sprečio da učestvuje na Letnjim olimpijskim igrama 1940. Posle toga potpisuje ugovor sa filmskim studijom MGM, za koji tokom četrdesetih i pedesetih godina snima tzv. "mjuzikle na vodi“. Nakon raskida ugovora snima nekoliko neuspešnih filmova, pa odlučuje da se povuče sa filma. Zatim je otpočela novu karijeru poslovne žene tako što je pozajmila svoje ime liniji kupaćih kostima i bazena i snimala kratke filmove učeći decu da plivaju.

16.avgust 1921.

Umro kralj Petar I Karađorđević Oslobodilac, kralj Srbije od 1903. do 1918. a potom Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca do smrti 1921. - pamti se kao „oslobodilac“ i jedan od najvoljenijih srpskih vladara. (Rođen: Beograd/Kneževina Srbija/Srbija 11.jul 1844. - Umro: Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 16.avgust 1921.) Bio je sin kneza Aleksandra Karađorđevića i Perside Nenadović. Unuk vožda Karađorđa. Njegova vladavina obeležena je opštim razvojem parlamentarne demokratije, ubrzanim privrednim i kulturnim napretkom i slobodom štampe. Tokom njegove uprave ojačane su političke i kulturne veze sa južnoslovenskim narodima, i pod njegovim žezlom Srbija je postala neka vrsta Pijemonta, ideal ustavnog uređenja i žarište slobode i napretka. Ipak, njegova vladavina obeležena je i samovoljom grupe oficira zaverenika iz 1903. pripadnika „Crne ruke“. Posle zbacivanja s prestola 1858. njegovog oca kneza Aleksandra Karađorđevića, živeo je u inostranstvu i završio je Vojnu akademiju u Sen Siru i Višu vojnu akademiju u Mecu. Učestvovao je kao dobrovoljac u Legiji stranaca u Francusko-pruskom ratu 1870. i 1871, kad je zbog ispoljene hrabrosti odlikovan Orednom Legije časti, postavši jedini evropski vladalac koji je to odličje zaslužio na bojnom polju. Pod imenom Petar Mrkonjić u bosansko-hercegovačkom ustanku protiv Turaka komandovao je 1875. i 1876. jednim ustaničkim odredom. Posle ubistva kralja Aleksandra Obrenovića, Skupština Srbije ga je 15.juna 1903. izabrala za kralja. U narodu je zbog retkog poštenja i skromnosti nazivan „čika Pera“. U Balkanskim ratovima je kao vrhovni komandant predvodio do pobede srpsku vojsku, a s vlasti se povukao 1914. u korist sina Aleksandra koji je u njegovo ime vladao kao regent. U Prvom svetskom ratu 1915. prošao je zajedno sa srpskom vojskom preko planinskih bespuća Albanije do jadranske i jonske obale. Bio je simbol otpora i stradanja naroda tokom povlačenja preko Albanije.

1844-1921

Preveo je na srpski spis „O slobodi“ engleskog filozofa Džona Stjuarta Mila. Bio je oženjen crnogorskom princezom Zorkom Petrović Njegoš. Imao troje dece: Jelenu, Đorđa i Aleksandra (kasnijeg kralja). Umro 16. avgusta 1921. u Beogradu od zapaljenja pluća. Sahranjen u Crkvi Svetog Đorđa na Oplencu. Njegova vladavina se često opisuje kao najdemokratskija epoha u modernoj srpskoj istoriji. Internacionalna dimenzija Karađorđevića: Dinastija je imala snažne veze sa Francuskom i zapadnim silama. Petar je školovan u Parizu, borio se u francuskoj vojsci, a dinastija je često posmatrana kao otvorena prema globalnim centrima moći. Obrenovići vs. Karađorđevići: Obrenovići se u nekim interpretacijama vide kao nacionalno-suverenistička dinastija, koja je balansirala između velikih sila i čuvala unutrašnju autonomiju. Njihov pad 1903. (majskim prevratom) tumači se kao delo tajnih organizacija poput Crne ruke, uz podršku globalnih interesa da se ukloni dinastija koja nije bila dovoljno „podesna“. Karađorđevići su se uklopili u širi međunarodni okvir - savez sa Antantom, kasnije stvaranje Kraljevine SHS kao dela evropskog poretka. To se može tumačiti kao uvođenje Srbije u globalne strukture, dok su Obrenovići predstavljali „tvrdokorniji“ nacionalni kurs. Iako zvuči kao teorija, ovakva interpretacija otvara prostor da se dinastičke smene ne gledaju samo kao unutrašnji obračuni, već i kao deo globalne igre moći.

23.avgust 1921.

Mađarska vojska ušla i zauzela svoj deo Baranje, nakon kratkog postojanja tzv. Srpsko-mađarske Baranjsko-bajske sovjetski orjentisane republike (14–20. avgust 1921). Nakon proglašenja ove kratkotrajne sovjetske republike (14-20.avgust) pod vođstvom slikara Petra Dobrovića, iz Pečuja se 19.avgusta povlače civilne vlasti Kraljevine SHS a sa njima i izbeglice. U narednim danima beleženi su slučajevi iseljavanja srpskog i jugoslovenskog stanovništva, kao i represije nad lokalnim simpatizerima „republike“ jer je teritorija vraćena pod kontrolu Budimpešte, 23.avgusta. Posle Prvog svetskog rata i Trijanonskog sporazuma (1920), granice između Kraljevine SHS i Mađarske bile su nestabilne. Baranja je bila pod srpskom okupacijom od 1918. do 1921, a zatim vraćena Mađarskoj. Eksperiment u Baranji se može videti kao pokušaj da se stvori tampon-zona između Mađarske i Kraljevine SHS, ali i kao sovjetski projekat širenja uticaja u Centralnoj Evropi. Kratkotrajna republika bila instrument velikih sila - testiranje kako će lokalno stanovništvo reagovati na ideju „narodne vlasti“ u pograničnim oblastima. Mađarska vojska je sprovodila teror nad Srbima i simpatizerima jugoslovenske strane, što se uklapa u širu sliku etničkih tenzija i pokušaja homogenizacije. Ovaj događaj pokazuje kako se posle rata granice nisu crtale samo na konferencijama, već i kroz lokalne eksperimente, okupacije i represije.

"Muslimanska pobuna": muslimani iz opština Komoran i Brodarevo pomogli četama Jusufa Mehonića i Huseina Boškovića u borbi protiv oružanih snaga vlasti Kraljevine SHS. Izveštaji tvrde da je u periodu od tri godine (1918-1921) u Sandžaku ubijeno preko 800 pravoslavnih Srba. Četa Koste Pećanca je delovala u Sandžaku kao paravojna formacija, ali je kasnije ministarstvo unutrašnjih dela naredilo da se povuče. Pobuna se može videti i kao otpor muslimanskog stanovništva prema centralizaciji i represiji Kraljevine SHS ali i pokušaj očuvanja lokalne autonomije. Neki autori povezuju nemire sa širim islamskim pokretima u regionu, pa čak i sa uticajem turske borbe za nezavisnost (Kemalov pokret), što daje pobuni internacionalnu dimenziju. Etnički sukobi u Sandžaku bili su deo šireg procesa homogenizacije - nasilje nad Srbima, ali i represija nad muslimanima od strane državnih organa. Četa Koste Pećanca se u kritičkim interpretacijama vidi kao instrument državnog terora, dok se u nacionalnim narativima predstavlja kao zaštita srpskog stanovništva. Ovaj događaj pokazuje da se Sandžak posle rata pretvorio u laboratoriju etničkih i političkih sukoba, gde su lokalne pobune bile deo šireg geopolitičkog previranja.

23.avgust - 13.septembar 1921.

grčko-turski rat

Bitka kod Sakarije - ključni prelom u Grčko-turskom ratu - grčka ofanziva ka Ankari je zaustavljena na manje od 100km od tog grada, a Mustafa Kemal Paša postao simbol turskog otpora. Grčka vojska brojnosti oko 120.000 vojnika sukobila se sa turskom nacionalnom vojskom koja je brojala oko 96.000 vojnika. Turska je izvojevala pobedu, grčka ofanziva je zaustavljena, a Ankara ostala u rukama nacionalista. Što se gubitaka tiče Grci su imali približno 22.900 izbačenih vojnika iz stroja (4.000 mrtvih, 19.000 ranjenih) a Turci oko 22.000 (3.700 mrtvih, 18.480 ranjenih). Bitka kod Sakarije se vidi kao prelomni trenutak Turskog rata za nezavisnost – Mustafa Kemal je dobio titulu „Gazi“ (pobednik, branilac vere). Zaustavljanje Grka značilo je kraj britansko-francuskih planova da se Ankara slomi i da se Anatolija podeli. Pobeda je ojačala pregovaračku poziciju Turske u Lozani (1923). Iz grčke perspektive naglašava se da je grčka ofanziva bila previše ambiciozna, vođena političkim pritiskom iz Atine, a ne realnim vojnim kapacitetima. Ova bitka pokazuje kako se lokalni rat pretvorio u globalni prelom – propast grčke ofanzive otvorila je put stvaranju moderne Turske.

24.avgust 1921.

Eksplozija dirižabla klase R38 u Engleskoj iznad grada Hal - poginulo 44 Britanaca i Amerikanaca. Britanski dirižabl klase R38/ZR-2, namenjen američkoj mornarici, eksplodirao tokom probnog leta. Uzrok nesreće je pronađen u konstrukcijskima slabostima i preopterećenju tokom manevra; kasnije se pokazalo da je dizajn bio neadekvatan. Tragedija je izazvala šok u javnosti i označila kraj britanskih ambicija u razvoju velikih dirižabla. Nesreća se vidi kao simbol tehnološke arogancije - pokušaj da se prebrzo dostigne američko tržište i vojna nadmoć. Dirižabl je bio namenjen SAD, pa se nesreća tumači i kao udarac u transatlantskoj saradnji. Projekti dirižabla često bili politički prestiž, a ne realna potreba - što je dovelo do zanemarivanja bezbednosti. Ovaj događaj pokazuje kako su rani eksperimenti u avijaciji često bili žrtve globalne trke za prestiž, a ne samo tehničke greške.

24-29.avgust 1921.

SAD sklapaju zasebne mirovne ugovore sa Nemačkom, Austrijom i Mađarskom jer prethodno nisu ratifikovale Versajski sporazum. Američki Senat nije ratifikovao Versajski sporazum (1919), pa SAD nisu formalno bile deo sistema Lige naroda. SAD su se pravno izuzele iz obaveza koje su proizašle iz Versaja, ali su zadržale pravo da učestvuju u ekonomskim i diplomatskim odnosima sa bivšim Centralnim silama. Ovi ugovori su omogućili normalizaciju odnosa i nastavak trgovine, dok su Evropa i dalje bila vezana za Versajski sistem. Odluka SAD da potpišu zasebne ugovore pokazuje američki izolacionizam i odbijanje da se vežu za evropske strukture kontrole. Bio je to prvi znak američke „paralelne politike“ - dok Evropa gradi Ligu naroda i sistem kontrole, SAD se povlače i zadržavaju slobodu da deluju samostalno. Alternativni pogled naglašava da je američka elita želela ekonomske koristi od mira (trgovina, krediti), ali bez političkih obaveza koje bi ograničile suverenitet. Ovi zasebni ugovori mogu se tumačiti kao udarac globalističkom projektu Lige naroda, jer su pokazali da najveća sila sveta nije spremna da se podredi kolektivnim mehanizmima.

24.avgust - 02.septembar 1921.

Bitka na planini Bler u Zapadnoj Virdžiniji u SAD - Oko 10–15 hiljada rudara u Zapadnoj Virdžiniji diglo se na oružani ustanak protiv lokalnih vlasti i kompanija koje su kontrolisale rudnike uglja. Rudari su se borili protiv privatnih plaćenika, lokalne policije i federalne vojske. Procene govore o 50–100 poginulih, stotine ranjenih. Bio je to najveći radnički ustanak u istoriji SAD i najveći mirnodopski oružani sukob na američkom tlu. Pobuna se vidi kao vrhunac „Ratova za ugalj“, serije sukoba između rudara i kompanija koje su kontrolisale čitave zajednice (tzv. „company towns“). Ustanak je bio deo šireg talasa radničkih pokreta posle Prvog svetskog rata, kada su se širom sveta javljali zahtevi za socijalnu pravdu i radnička prava. Pobuna je ugušena uz pomoć federalne vojske i avijacije, što se tumači kao savez države i kapitala protiv radnika. Ovaj događaj pokazuje da su SAD, često predstavljene kao bastion demokratije, imale svoje unutrašnje ratove gde su radnici morali da posegnu za oružjem da bi se izborili za osnovna prava.

26.avgust 1921.

Ubistvo Matijasa Ercbergera, potpisnika primirja iz 1918. od strane članova nacionalističke terorističke organizacije „Consul“, koja je okupljala bivše oficire Freikorpsa. Matijas Ercberger (1875–1921) bio je nemački političar iz Katoličke stranke centra (Zentrum), ministar finansija i jedan od potpisnika primirja u Kompjenjeu (novembar 1918) kojim je okončan Prvi svetski rat. U Nemačkoj je uvedeno vanredno stanje, a atentat je izazvao šok jer je pokazao jačanje ekstremne desnice i nasilja u Vajmarskoj republici. Ubistvo Ercbergera se vidi kao osvetnički čin nacionalista, koji su ga smatrali „izdajnikom“ zbog potpisivanja primirja i prihvatanja Versajskog sporazuma. Alternativni narativ naglašava da je atentat bio deo šireg projekta destabilizacije Vajmarske republike, gde su tajne organizacije i paravojne grupe delovale uz prećutnu podršku određenih elita. „Nož u leđa“ mit: Ubistvo se uklapa u mit o „izdaji“ iz 1918, koji je kasnije postao centralna tačka nacističke propagande. Ovaj događaj pokazuje kako su tajne organizacije poput Konzula bile instrument prelaza od posleratnog haosa ka političkom ekstremizmu, što je otvorilo put radikalnim pokretima u Nemačkoj.

Nemiri i protesti u Minhenu zbog rastućih cena - ekonomska kriza izazvala proteste - rani znak hiperinflacije. Uzrok nemirima treba tražiti u naglom rastu cena osnovnih namirnica i inflaciji koja je počela da razara svakodnevni život. Vlasti su morale da intervenišu kako bi smirile situaciju, što je bio rani znak da ekonomska kriza može prerasti u političku nestabilnost. Nemiri u Minhenu se vide kao prvi simptomi hiperinflacije koja će kulminirati 1923. godine. Rastuće cene bile su direktna posledica ratnih reparacija i Versajskog sistema, što se tumači kao namerno slabljenje Nemačke od strane pobedničkih sila. Nemiri su otvorili prostor za radikalne pokrete - komunističke i nacionalističke grupe su koristile ekonomsko nezadovoljstvo da pridobiju mase. Ovaj događaj pokazuje kako ekonomska kriza može biti politički katalizator, a Minhen će ubrzo postati epicentar radikalnih ideologija.

Septembar 1921

01.septembar 1921.

Rođen srpski (jugoslovenski) arhitekta Branko Pešić, autor velikog broja arhitektonskih projekata, crkava, javnih i administrativnih zgrada, nekoliko knjiga o arhitekturi, profesor Univerziteta u Beogradu. (Rođen: Zemun,Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 01.septembar 1921. - Umro: Linjano/Italija 04.oktobar 2006.) Tehnički fakultet u Beogradu - arhitektonski odsek upisao je 1939, no usled ratnog prekida studija diplomirao je 1947. godine. U periodu 1947 - 1951. radio je kao projektant, šef gradilišta i biroa u Direkciji za izgradnju Novog Beograda. Godine 1951. izabran za asistenta na Građevinskom fakultetu u Beogradu gde, do penzionisanja 1986, radi u svojstvu predavača, zatim profesora na predmetu Zgradarstvo. Patrijarh German 1984. poverio mu je mesto protoneimara Hrama Svetog Save u Beogradu. Tokom gradnje izveo je redak građevinski poduhvat - glavnu kupolu tešku više od 4.000 tona (s pozlaćenim glavnim krstom visokim 12 metara) napravljenu na zemlji, u unutrašnjosti Hrama, podigao je na visinu od 40 metara. Glavni organizator i nadzorni inženjer svih radova na gradnji Hrama bio je od 1984. do 1996. godine. Za rad na Hramu Pešić nije primao platu niti bilo kakvu vrstu nadoknade, pošto je taj projekat smatrao svojom dužnošću i misijom. Pored poslova struke, Pešić je za Hram aktivno prikupljao sredstva, u koju svrhu je održao niz predavanja i izložbi, od Australije do Ujedinjenog Kraljevstva. Projektovao 27 crkvenih objekata, među kojima se ističu: crkve u Priboju na Limu, Batajnici, i Zemun-polju, kapela-zadužbina porodice Nikolaja Velimirovića u Lelićima, Hram Svete Trojice u Lovcima, Crkva Svete Petke na Čukarici u Beogradu. Za svoj rad dobio je više medalja i diploma za angažovanje na kulturnom i stručnom polju. Ostavio je iza sebe više od 130 projekata, poput Palate Beograd ("Beograđanka"), poslovne zgrade "Agroopreme" u Novom Beogradu, zgrade Građevinskog fakulteta u Subotici.

1921-2006

03.septembar 1921.

Rođen srpski (jugoslovenski) režiser, autor stripova i scenarista Živorad Žika Mitrović. (Rođen: Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 03.septembar 1921. - Umro: Beograd/SCG/Srbija 29.januar 2005.) Pripadao je generaciji sineasta koja je neposredno nakon Drugog svetskog rata postavila temelje profesionalno organizovane filmske produkcije u Srbiji. Mitrović je karijeru počeo kao stripski crtač i scenarista u periodu 1936 - 1941, „Zlatnom dobu srpskog stripa“, kada je bio još srednjoškolac i omladinac. Objavljivao je stripove različitih žanrova u komercijalnim beogradskim listovima: Mika Miš, Zabavnik, Paja Patak i Dečje vreme. Najpoznatiji stripovi tog doba su mu Junaci Pavlove ulice, Hajduk Veljko, Duh prerije, Orkan sa istoka, Krijumčari ljudi i Moć fakira. U filmu Savamala iz 1982. Mitrović je evocirao stripsko razdoblje svog života. Posle rata, Mitrović se bavio prvenstveno filmom, ali je i dalje ostala veza sa stripom. Stripski serijal Kapetan Leši je adaptacija istoimenog filma, po scenariju samog Mitrovića sa saradnicima, i crtežom Julija Radilovića Julesa. Izašle su četiri epizode u zagrebačkom Plavom vjesniku (1960-1964). Snimao je filmove različitog žanra, a najviše je ostao upamćen po istorijskim: Nevesinjska puška, Marš na Drinu, Signali nad gradom, Solunski atentatori, Užička republika i Timočka buna. Dobitnik je više domaćih i međunarodnih priznanja, među kojima je nekoliko zlatnih i srebrnih arena, Sedmojulska i Oktobarska nagrada.

1921-2005

11.septembar 1921.

U Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca osnovan nacionalni atletski savez.

12.septembar 1921.

Rođen poljski pisac Stanislav Lem, najpoznatiji poljski autor naučne fantastike. (1921-2006 -84-) Lem je bio poznat po knjigama "Solaris", "Nepobediv", "Summa technologiae" koje su prevedene i na srpski. Rođen je 1921. godine u Lavovu (tada Poljska, danas Ukrajina) a već njegov prvi rad "Čovek sa Marsa" iz 1946. ga je proslavio širom sveta. Lem je 1939. započeo studije medicine, ali ga je prekinuo Drugi svetski rat tokom kojeg je radio kao automehaničar. Od 1950. ima status slobodnog književnika. Njegova dela prevedena su na brojne jezike, a u svetu je prodato preko osam miliona njegovih knjiga. Sem naučne fantastike, pisao je i bajke, pesme, pripovetke, eseje i filozofske rasprave.

13.septembar 1921.

U Vičiti u Kanzasu otvoren restoran White Castle, početak prvog lanca brze hrane u SAD i začetnik čitave industrije. Prodavali su male, kvadratne hamburgere po ceni od 5 centi, koje su nazvali Sliders. Ideja je bila da se kupuju "na komad ili na džak" – praktično i brzo. White Castle je prvi organizovani lanac brze hrane u svetu, mnogo pre McDonald’s-a (koji je nastao tek 1937). Time Magazine je kasnije proglasio njihov Original Slider najuticajnijim burgerom svih vremena. Ovaj mali eksperiment u Wichiti postao je temelj današnje multibilionske industrije brze hrane. Svaki burger je bio isti – isti oblik, veličina, ukus. To je stvorilo poverenje kod kupaca. White Castle je prvi koristio kupon kampanje i naglašavao čistoću kuhinje da bi razbio sumnje u kvalitet mesa. Već 1920-ih počeli su da otvaraju nove lokacije, gradeći reputaciju i prepoznatljiv brend. White Castle je prodao preko milijardu burgera već do 1961. godine, daleko pre konkurencije. Njihov kvadratni oblik burgera bio je praktičan: lakše se pekao i slagao u kutije. Danas White Castle i dalje postoji, ali je regionalno ograničen (najviše na srednji zapad i severoistok SAD). Ideja da hrana bude brza, standardizovana i dostupna masama promenila je način ishrane, ekonomiju i kulturu 20. veka.

18.septembar 1921.

rifski rat

Proglašena Rifska republika u Ajdiru u planinskom regionu severnog Maroka, Rif - prva moderna berberska republika, konfederalnog tipa, sa skupštinom i sudovima. Nakon katastrofalnog poraza Španije kod Anuala (jul 1921), Rifani su iskoristili vakuum moći i proglasili nezavisnu državu. Abd el-Krim je ujedinio plemena i stvorio prvu modernu nezavisnu berbersku republiku koja nije bila monarhija. Poraz kod Anuala i gubitak kontrole nad Rifom izazvali su politički potres u Madridu. Rifani su pokazali da kolonijalne sile mogu biti poražene, što je inspirisalo antikolonijalne pokrete širom sveta. Francuska, koja je kontrolisala ostatak Maroka, uplašila se da bi pobuna mogla da se proširi i na njen protektorat. Proglašenje republike je bio istorijski trenutak – nastanak jedne od prvih antikolonijalnih republika u Africi, koja će trajati do 1926. kada je zajednički porazila špansko-francuska ofanziva.

19.septembar 1921.

U Berlinu otvoren prvi autoput na svetu: AVUS, (Automobil-Verkehrs - und Übungsstraße) ulica za automobilski saobraćaj i vežbu). Istovremeno je predviđeno da bude saobraćajnica i trkalište – zamišljen je kao testna staza za automobile i gume, ali i kao javni put. Dužina autoputa bila je oko 10 km (dve paralelne trake, svaka po 8 km, povezane krivinama). Prvi put u svetu izgrađena posebna saobraćajnica namenjena isključivo automobilima, odvojena od gradskog saobraćaja. Odmah nakon otvaranja korišćen za auto-moto trke; AVUS je postao poznat kao jedno od najbržih trkališta u Evropi. AVUS se smatra prvim autoputem na svetu, pre italijanske Autostrade (1924) i nemačkog Reichsautobahna (1930-ih). Berlin je time postao centar automobilskog razvoja i trkačke kulture. To je bio korak ka modernom konceptu brzih saobraćajnica koje danas poznajemo širom sveta.

21.septembar 1921.

Katastrofalna eksplozija u BASF-ovoj fabrici u Opau (danas deo Ludvigshafena na Rajni) koja je uništila polovinu tadašnjeg grada - u najvećoj industrijskoj katastrofi u Nemačkoj poginulo je između 500 i 600 ljudi. Eksplodiralo je oko 4.500 tona amonijum-sulfat-nitratnog đubriva koje je bilo skladišteno u silosu. Radnici su koristili dinamit da razbiju stvrdnute naslage đubriva – praksa koja se ranije činila bezbednom, ali je tog dana izazvala lančanu eksploziju. Procene govore o 500–600 poginulih i oko 2.000 povređenih. Pola grada Opau je uništeno; eksplozija se čula i osetila na stotinama kilometara. Hiljade zgrada su srušene ili teško oštećene. Katastrofa je pokazala koliko su hemijske industrije tog vremena bile rizične i dovela je do novih regulacija u skladištenju eksplozivnih materijala. Kompanija BASF je preživela tragediju i nastavila da raste, ali je događaj ostao duboko urezan u istoriju hemijske industrije. Eksplozija u Opau se i danas navodi kao primer najveće industrijske nesreće u Nemačkoj.

30.septembar 1921.

Rođena britanska glumica Debora Kej jedna od najvećih holivudskih glumica pedesetih godina XX veka, znamenita po jednom od najpoznatijih filmskih poljubaca s Bertom Lankasterom u filmu “Odavde do večnosti”. (1921-2007 -86-) Igrala je i sa drugim poznatim glumcima poput Jul Brinera i Keri Granta. Karijeru je počela u lokalnom pozorištu u rodnoj Škotskoj. da bi prvu glavnu ulogu odigrala u filmu “Major Barbara” 1941. Nominovana je za Oskara za glavnu ulogu čak šest puta, da bi konačno 1994. dobila Oskara za životno delo. Neki od ostalih filmova u kojima je glumila: “Kralj i ja”, “ Kvo Vadis”, “Nezaboravna ljubavna priča”, “Julije Cezar”, “Kazino Rojal” itd.

Oktobar 1921

05.oktobar 1921.

Ustav Kneževine Lihtenštajn donet od strane kneza Johana II fon Lihtenštajna, čime je zemlja postala ustavna monarhija sa elementima parlamentarne demokratije. Promulgovan novi Ustav Kneževine Lihtenštajn, koji je zamenio prethodni iz 1862. godine. Uspostavljena ustavna monarhija – knez zadržava značajne prerogative, ali se uvodi parlamentarna kontrola. Landtag (parlament) dobija veća ovlašćenja, uključujući pravo na referendume. Ukinuta su tri mesta u parlamentu koja je knez ranije direktno imenovao. Smanjena je starosna granica za pravo glasa sa 24 na 21 godinu. Lihtenštajn se transformisao iz apsolutne u ustavnu monarhiju, sa kombinacijom vladarske moći i parlamentarne demokratije. Ustav je bio odgovor na posleratne promene u Evropi – nakon Prvog svetskog rata, male države su morale da pokažu modernizaciju i demokratizaciju kako bi očuvale legitimitet. Lihtenštajn je bio pod snažnim uticajem Švajcarske (ekonomski i politički), pa je novi ustav bio i signal prilagođavanja švajcarskom modelu. Ustav je bio kompromis: knez je zadržao ključnu ulogu (npr. pravo veta, imenovanje vlade), ali je narod dobio instrumente kontrole. Time je Lihtenštajn postao jedna od najstabilnijih mikrodržava Evrope, jer je spojio tradiciju monarhije sa demokratskim elementima. Ovaj ustav je i danas temelj političkog sistema Lihtenštajna (uz kasnije amandmane). Postavio je osnovu za modernu konstitucionalnu monarhiju u kojoj knez i parlament dele vlast.

13.oktobar 1921.

Potpisan Karski sporazum između Vlade Velike narodne skupštine Turske i sovjetskih republika Jermenije, Azerbejdžana i Gruzije, uz posredovanje Ruske Sovjetske Federativne Socijalističke Republike kojim su uspostavljene zajedničke granice u Zakavkazju - pokazalo se po raspadu SSSR-a na štetu Jermenije. Sporazumom su definisane granice između Turske i Zakavkazja. Turska dobija oblasti Kars, Ardahan i Igdır. Nahičevan proglašen autonomnom teritorijom pod zaštitom Azerbejdžana. Sporazum je formalizovao granice koje u velikoj meri i danas postoje između Turske i južnog Kavkaza. Sovjetska Rusija je želela stabilizaciju južnih granica i saradnju s Kemalističkom Turskom protiv zapadnih sila. Turska je dobila međunarodno priznanje svojih istočnih granica, što je ojačalo poziciju Ankare. Sporazum je cementirao savez između Kemalista i boljševika u tom periodu. Jermenija je izgubila značajne teritorije (Kars i Ardahan), što je ostalo trajno pitanje u jermenskoj politici. Nahičevan je postao „zatvoreni koridor“ pod Azerbejdžanom, što je i danas geopolitički osjetljivo. Sporazum pokazuje kako su novi režimi (Kemalisti i Boljševici) pragmatično sarađivali, dok su zapadne sile bile zaokupljene drugim frontovima. Time je Turska dobila „istočni mir“ i mogla da se fokusira na rat protiv Grčke i pregovore sa Francuskom (Ankarski ugovor, 20. oktobar 1921).

Rođen francuski glumac i pevač italijanskog porekla Ivo Livi, poznatiji kao Iv Montan. (Rođen: Monsumano Terme/Kraljevina Italija/Italija 13.oktobar 1921. - Umro: Senlis/Francuska 09.novembar 1991.) Montan potiče iz Italije, bio je sin siromašnih italijanskih emigranata koji su se pred naletom fašizma 1924. nastanili u Marseju. Karijeru započinje u lokalu Alkatraz u Marseju, gde 1938. peva pesme Treneta, Morisa Ševalijea, Fernandela. kaubojske pesme i drugo. Nakon burnih ratnih godina stigao je u Pariz i 1944. upoznao Edit Pijaf koja ga je skrenula sa dotadašnjeg repertoara i odgajala kao pevača šansona, ubrzo jednog od najboljih druge polovinee 20. veka. Godine 1946. susreo se sa slavnim režiserom Marselom Karnetom i pesnikom Žakom Preverom što će biti još jedan preloman dogođaj u životu. Postaće sjajan filmski glumac i najsuptilniji interpretator poezije u šansoni. Iako samo interpretator pesama, bio je kompletna nadahnuta ličnost - glumac, plesač, pevač i zabavljač. Svetsku slavu postigao je filmom „Nadnica za strah“. Godine 1949. upoznaje glumicu Simon Sinjore koja će mu ubrzo postati supruga i biti sa njim do kraja života. Nakon što je 1965. izdao poslednji album i 1968. trijumfalno je nastupio u Olimpiji, napustio je muzičku scenu, kao što je to godinu dana pre (1967) načinio Žak Brel i potpuno se posvetio filmu. Neki od filmova u kojima je igrao: „Vrata noći“, „Heroji su umorni“, „Veštice iz Salema“, „Veliki plavi put“ itd.

1921-1991

14.oktobar 1921.

Rođen srpski (jugoslovenski) glumac Rade Marković koji je u svetu glume bio aktivan čitavih šest decenija ostavivši neizbrisiv trag u istoriji srpske kulture. (Rođen: Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 14.oktobar 1921. - Umro: Zabok/Hrvatska 10.septembar 2010.) Studirao je Tehnički a potom Filozofski fakultet u rodnom Beogradu, da bi se potom posvetio glumi, na početku samo amaterski, sa grupom mladih beogradskih entuzijasta prve posleratne generacije koji su probali u prostorijama Kolarčevog univerziteta. U toj grupi je bila i Olivera Đorđević (kasnije poznata srpska glumica Olivera Marković) sa kojom se venčao 1945. godine, i sa kojom je godinu dana kasnije dobio sina Gorana, poznatog srpskog reditelja. Na pozorišnim scenama ostvario je oko 100 uloga, na filmu osamdesetak, u televizijskim dramama, serijama i drugim emisijama više od 60, učestvovao je u gotovo 200 radio drama. Režirao je dva dokumentarna filma. Sumirano, Rade Marković je jedan od najvećih i najpostojanijih imena srpskom glumišta u periodu od Drugog svetskog rata pa do novog milenijuma. Bio je profesor glume na Akademiji umetnosti u Novom Sadu. Bio je spiker u prvim filmskim novostima po oslobođenju Beograda, kao i u mnogim kratkometražnim filmovima. S mnogim autorima snimio je po nekoliko filmova: Čudotvorni mač (1950) i Šolaja (1955, za koju je dobio Zlatnu arenu za sporednu ulogu na festivalu u Puli 1956) Vojislava Nanovića; Daleko je sunce (1953), Sumnjivo lice (1954) i Put oko sveta (1964) Soje Jovanović; Zenica (1957) i Kako su se voleli Romeo i Julija (1966) Jovana Živanovića; Prvi građanin male varoši (1961), Leto je krivo za sve (1961) i Devojka (1965) Puriše Đorđevića; Roj (1966, za koju je dobio prvu nagradu /ex aequo/ za mušku ulogu na festivalu glumačkog ostvarenja u Nišu), Hasanaginica (1967), Delije (1968) i Burduš (1970) Miodraga Popovića; Diverzanti (1967) i Valter brani Sarajevo (1972) Hajrudina Krvavca; Klopka za generala (1971) i SB zatvara krug (1974) Mikija Stamenkovića; Otpisani (1974) i Kraljevski voz (1982) Aleksandra Đorđevića; Nacionalna klasa (1979), Majstori, majstori (1980) i Variola vera (1982) Gorana Markovića. Bio je na odmoru u Klanjecu, u kući svoje druge supruge, kada mu je pozlilo. Preminuo je na kardiološkom odeljenju bolnice u Zaboku, u Hrvatskoj.

1921-2010

18.oktobar 1921.

Rođen Džesi Helms vodeći konzervativni političar SAD, američki republikanski senator, poznat po nadimku „senator Ne“. (1921-2008 -86-) Helms je između ostalog ostao upamćen po protivljenju slanju američkih trupa u Bosnu, blokiranju ratifikacije međunarodnih sporazuma, među kojima Sveobuhvatnog sporazuma o zabrani nuklearnog testiranja kao i protokola iz Kjotoa o globalnom zagrevanju. Radio je kao urednik u novinama i televizijski komentator. U Senat SAD je prvi put ušao 1972.godine.”

19.oktobar 1921.

„Krvava noć“ u Lisabonu - ubijen portugalski premijer Antonio Granjo zajedno sa još nekoliko istaknutih političara i vojnih ličnosti. Ukupno je stradalo šest ljudi. Tokom dana je vojnim pučem oborena vlada Antónia Granja, ali predsednik Antonio Hose de Almeida nije želeo da prizna novu revolucionarnu vlast. U noći između 19. i 20. oktobra, grupa radikalnih vojnika i mornara krenula je u tzv. „kamioneti-fantomu“ (otvoreni kamionet) kroz Lisabon. Njihov cilj bio je da pronađu i likvidiraju ključne političke figure Prve Republike. Granjo, koji se nekoliko sati ranije povukao s mesta predsednika vlade, bio je uhapšen i odveden u Arsenal mornarice, gde je ubijen. Ovaj masakr je ušao u istoriju kao najkrvaviji i najapsurdniji događaj Prve Republike Portugala. Nakon „Krvave noći“ usledila je politička kriza koja je dovela do novih parlamentarnih izbora 1922. godine. „Krvava noć“ je simbol slabosti portugalske Prve Republike (1910–1926), koja je bila obeležena stalnim pučevima, atentatima i promenama vlada. Likvidacije nisu bile spontani čin anarhista, već ciljano uklanjanje ključnih figura koje su mogle da stabilizuju režim. Postoje indicije da su određene frakcije vojske i političkih grupacija imale interes da se oslabi republika i pripremi teren za autoritarnu vlast. Granjo kao simbol kompromisa, Mačado Santos kao „otac revolucije“ – njihova smrt uklanja moralne autoritete republike. Dugoročno, događaj je ubrzao delegitimizaciju Prve Republike i otvorio put vojnoj diktaturi 1926. godine.

20.oktobar 1921.

Potpisan Ankarski ugovor kojim je okončan Francusko-turski rat i redefinisana granica između Turske i francuske Sirije povoljnija za Tursku. Francuska i Velika narodna skupština Turske (Kemalistička Ankara) potpisuju ugovor kojim se završava Francusko-turski rat. Granica između Turske i francuske Sirije pomerena u korist Turske. Francuska priznaje autoritet Kemalove vlade u Ankari; Turska dobija povoljniju granicu u Kilikiji; rat sa Francuskom okončan, što oslobađa snage za borbu protiv Grčke. Francuska je pragmatično odustala od sukoba jer je bila iscrpljena posle Prvog svetskog rata i nije želela da se previše angažuje u Anadoliji. Ugovor je bio deo šireg procesa: zapadni saveznici su počeli da prihvataju realnost Kemalističkog pokreta. Mustafa Kemal (Atatürk) indirektno profitira – međunarodno priznanje Ankare kao legitimnog centra moći. Ugovor je oslabilo poziciju Grčke i Velike Britanije, jer je Turska dobila slobodne ruke na zapadnom frontu. Dugoročno, ovo je bio korak ka Lozanskom ugovoru (1923) i konačnom međunarodnom priznanju Republike Turske.

21.oktobar 1921.

Rođen britanski kompozitor Malkolm Arnold, tvorac muzike za film "Most na reci Kvaj". (1921-2006 -84-) Komponovao je muziku za 132 filma, uključujući i pesme "Whistle Down the Wind" i "Hobson's Choice" za čuvenu ratnu sagu u kojoj glavne uloge igraju Vilijam Holden i Alek Ginis. Za muziku u ovom filmu dobio je Oskara 1958. Komponovao je i sedam baleta, devet simfonija i dve opere. Za zasluge na polju muzičke umetnosti britanska kruna ga je 1993. nagradila titulom plemića.

22.oktobar 1921.

Osnovan Srpski aeroklub, organizacija nastala sa ciljem unapređenja, razvoja i popularizacije vazduhoplovstva. Predvodnici su uglavnom bili veterani srpskog ratnog vazduhoplovstva sa Solunskog fronta. Jedna od ključnih ličnosti srpskog aerokluba bio je i Tadija Sondermajer, proslavljeni pilot i osnivač nacionalne aviokompanije „Aeroput“. Od 1922. preimenovan je u Aeroklub Kraljevine SHS, a docnije u Kraljevski jugoslovenski aeroklub. Klub je ubrzo podigao i reprezentativnu palatu u Uzun Mirkovoj ulici u Beogradu.

26.oktobar 1921.

Na smrt vešanjem osuđen član komunističke terorističke organizacije "Crvena pravda" Alija Alijagić, koji je 21. jula 1921. ubio ministra unutrašnjih poslova Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca Milorada Draškovića. Povod za atentat bio je Zakon o zaštiti države uperen protiv komunista, poznat kao "Obznana", donet krajem 1920. kojim je komunistička delatnost zabranjena kao teroristička i antidržavna.

28.oktobar 1921.

Ratovanje na albanskoj granici: Snage Kraljevine SHS zauzele položaje Mali i Veliki Kalčerit na albanskoj granici. Nakon kratkog ratovanja, obnovljena je demarkaciona linija. Sukob je ubrzo smiren pod pritiskom međunarodne zajednice. Demarkaciona linija potvrđena, granica stabilizovana. Ovaj incident bio je deo šireg spora oko granica Albanije, koje su još od 1913. bile fluidne. KSHS je testirala mogućnost proširenja uticaja na severnu Albaniju, dok je Liga naroda želela da pokaže autoritet u rešavanju balkanskih sporova. KSHS kao regionalna sila u nastajanju; Albanija kao mlada država pod međunarodnim protektoratom. Dugoročno, incident je pokazao da Balkan ostaje „meki trbuh Evrope“ gde se granice rešavaju silom, ali i da međunarodne institucije (Liga naroda) počinju da igraju ulogu arbitra.

Novembar 1921

03.novembar 1921.

Rođen američki glumac Čarls Bronson (Čarls Denis Bučinski), rudar pre nego što je započeo karijeru filmskog glumca tokom koje je igrao u više od 60 filmova, mahom igrajući avanturiste i ljude jakog karaktera, spremne da podnesu sve u borbi za principe u koje veruju. (Rođen: Erenfeld/Pensilvanija/SAD 03.novembar 1921. - Umro: Braunsvil/Vermont/SAD 30.avgust 2003.) Bio je jedanaesto od ukupno petnaestoro dece litvanskih emigranata. Rođen je u ekstremnom siromaštvu u Erenfeldu, rudarskom gradu u planinama Alegeni u Pensilvaniji. Bronsonov otac, rudar, umro je kada je Bronson bio mlad. Sam Bronson je takođe radio u rudnicima sve dok se 1943. nije pridružio Vazduhoplovnim snagama Sjedinjenih Država da bi se borio u Drugom svetskom ratu. Posle službe, pridružio se pozorišnoj trupi i studirao glumu. Po završetku Drugog svetskog rata, mladi Čarls nalazi posao u jednoj pozorišnoj kompaniji kao scenograf. Igra sudbine ga je postavila na binu umesto iza nje. Pedesetih godina Čarls postaje glumac i svom imenu dodaje prezime Bronson. Prvi film koji je snimio bio je vestern pod nazivom "Drum bit" iz 1954. Uskoro će odigrati jednu od najznačajnijih uloga svoje karijere - neustrašivog Bernarda O'Rajlija u filmu "Sedmorica veličanstvenih" iz 1960. Na televiziji, Bronson je bio nominovan za nagradu Emi za sporednu ulogu u epizodi Dženeral elektrik pozorišta, a nastupao je i u mnogim velikim televizijskim emisijama. Na kraju, glumac Alen Delon (koji je bio obožavatelj Bronsona) ga je angažovao da zajedno sa njim igra u francuskom filmu Zbogom, prijatelju (1968). Te godine je igrao jednu od glavnih uloga u italijanskom špageti vesternu, Bilo jednom na Divljem Zapadu (1968). Filmovi: "Sedmorica veličanstvenih", "Dvanaest žigosanih", "Veliko bekstvo", "Jahač na kiši", "Porodica" "Čatova zemlja", "Divlji konji", "Teška vremena", "Beli bizon", "Telefon", "Ljubav i meci", "Bilo jednom na Divljem zapadu".

1921-2003

04.novembar 1921.

Japanski predsednik vlade Takaši Hara ubijen u atentatu na Tokijskoj železničkoj stanici. Bio je prvi premijer iz redova „običnih građana“ (bez samurajskog ili aristokratskog porekla). Atentat je izvršio železnički radnik Nakaoka Kon’iči, nezadovoljan partijskim interesima Seijukai stranke zbog percepcije da vodi usku politiku i partijski sebičnu. Hara je krenuo vozom za Kjoto, gde je trebalo da prisustvuje partijskom skupu. Nakaoka Kon’iči, železnički skretničar, ga je iznenada ubo nožem. Takašijeva vlada (1918–1921) bila je prva istinski partijska vlada u Japanu, što je označilo prelazak ka parlamentarnoj demokratiji u Taisho eri. Atentat je izazvao šok u političkom svetu, jer je bio prvi slučaj ubistva predsednika vlade u ustavnom sistemu Japana. Hara je ostao upamćen kao „premijer običnih ljudi“, simbol demokratizacije, ali i kao figura koja je izazivala otpor zbog partijskog monopola. Njegova smrt otvorila je put kasnijim političkim krizama i pokazala krhkost japanskog parlamentarizma u ranoj fazi. Fotografije Hara Takašija prikazuju ga u formalnoj odeći, često sa ordenjem i lentom, što naglašava njegov status državnika, ali i kontrast sa njegovim poreklom „običnog čoveka“. Atentat se uklapa u širi obrazac političkog nasilja u Japanu: kasnije su ubijeni i premijeri Inukai Cujosi (1932) i drugi političari, što pokazuje krhkost japanskog parlamentarizma u prvoj polovini XX veka.

06.novembar 1921.

Rođen američki pisac Džejms Džons, čiji su najbolji romani tematski vezani za rat. (1921-1977 -55-) Pisani su izrazito naturalistički sa mnogo nasilja i upečatljivom karakterizacijom likova. Neka od dela: romani „Odavde do večnosti“, „Neki su došli trčeći“, „Pištolj“, „Tanka crvena linija“, „Zviždaljka“, zbirka priča „Sladoledna glavobolja“ itd.

09.novembar 1921.

U Firenci onovana Nacionalna fašistička partija. Benito Musolini transformiše pokret Fasci di Combattimento (osnovan 1919) u političku partiju – Partito Nazionale Fascista (PNF). Cilj je institucionalizacija fašističkog pokreta, ulazak u parlamentarnu politiku i širenje uticaja kroz legalne kanale. PNF ubrzo postaje ključna snaga u italijanskoj politici, što kulminira „Maršem na Rim“ (oktobar 1922) i Musolinijevim dolaskom na vlast. Osnivanje PNF-a označava formalizaciju fašizma kao političke ideologije, koja kombinuje nacionalizam, militarizam i antikomunizam. Musolini je vešto iskoristio strah od socijalističke revolucije i nezadovoljstvo posleratnim krizama da privuče podršku industrijalaca, vojske i monarhije. PNF je od početka bio paravojno-politička organizacija, oslanjajući se na „crne košulje“ (camicie nere) koje su zastrašivale protivnike. Ovaj trenutak se može posmatrati kao prelaz iz uličnog nasilja u institucionalnu politiku, što je otvorilo put fašizmu da postane državna ideologija. U širem kontekstu, osnivanje PNF-a je deo talasa autoritarnih pokreta u Evropi posle Prvog svetskog rata, gde su ekonomska kriza i strah od komunizma stvorili plodno tlo za ekstremne ideologije.

14.novembar 1921.

U Madridu osnivana Komunistička partije Španije (Partido Comunista de España, PCE). Osnovana je spajanjem dve manje komunističke grupe koje su se odvojile od socijalističkog pokreta. Cilj je bio ujedinjenje radničkih frakcija pod okriljem Treće internacionale (Kominterna), u skladu sa direktivama iz Moskve. PCE je postao zvanična sekcija Kominterne u Španiji, iako je u početku imao mali broj članova i slab politički uticaj. Osnivanje PCE-a odražava širi talas komunističkih partija širom Evrope posle Oktobarske revolucije (1917), kada je Moskva postala ideološki centar radničkog pokreta. U Španiji je partija u početku bila marginalna, ali je kasnije, naročito tokom Španskog građanskog rata (1936–1939), postala ključna sila u borbi protiv fašizma. PCE je od samog početka bio strogo vezan za Kominternu, što je značilo da je njegova politika često bila oblikovana direktno iz Sovjetskog Saveza. Ovaj događaj se može posmatrati kao ideološki kontrapunkt osnivanju fašističke partije u Italiji samo pet dana ranije (9. novembar 1921), što pokazuje kako se Evropa tog doba polarizovala između ekstremne desnice i ekstremne levice. Crveni i crni "virus" su se širili Evropom tokom 1920-ih i 1930-ih, hraneći se krizama, nezadovoljstvom i strahom od protivnika. Njihov sukob je eskalirao u Španskom građanskom ratu (1936–1939), a zatim se globalizovao u Drugom svetskom ratu, gde su fašističke sile (Nemačka, Italija, Japan) i komunistički blok (predvođen SSSR-om) postali glavni akteri krvave klanice. Simbolično, novembar 1921. može se posmatrati kao „dan nultog pacijenta“ ideološke pandemije koja će oblikovati ceo 20. vek.

16.novembar 1921.

Rođen američki pijanista Ben Vajsman koji je napisao ili bio koautor oko 60 pesama Elvisa Prislija. (1921-2007 -85-) „Ludi profesor“, kako ga je Prisli nazivao, komponovao je muziku za filmove u kojima je glumio „kralj rokenrola“ kao što su „Jailhouse Rock“, „Gl Blues“ i „Blue Hawaii“. Pisao je i za mnoge druge zvezde poput Barbare Strejsend, Džonija Matisa i Bobija Vija.

21.novembar 1921.

Kraljevina SHS i Grčka pozvane da povuku trupe iz Albanije. Bila je to odluka međunarodne zajednice (Liga naroda), tačnije velikih sila koje su Grčkoj i Kraljevini SHS postavile ultimatum da do 10. decembra 1921. povuku svoje vojne snage iz Albanije. Povod ovoj odluci bio je spor oko granica i statusa Albanije, koja je posle Prvog svetskog rata bila pod pritiskom suseda i u opasnosti da izgubi nezavisnost. Povlačenje trupa je sprovedeno, a Albanija je potvrđena kao nezavisna država pod zaštitom Lige naroda. Za Kraljevinu SHS, prisustvo u Albaniji imalo je strateški značaj (kontrola Jadrana, sprečavanje italijanskog uticaja), ali je međunarodni pritisak pokazao da velike sile neće tolerisati okupaciju. Grčka je takođe imala sopstvene ambicije u Epiru i južnoj Albaniji, ali je takođe morala da se povuče. „Srpska okupacija Albanije“ ostaje u istoriji kao epizoda koja pokazuje sukob lokalnih ambicija i međunarodnog poretka, i nagoveštava stalnu nestabilnost Balkana u XX veku. Izlazak na more bio je strateški cilj Srbije i Crne Gore - ne samo ekonomski, već i geopolitički, jer bi time izašle iz „kopnenog zatvora“ i dobile pristup trgovini i savezništvima. Austro-Ugarska i Britanija (London) nisu želele da Srbija dobije izlaz na more. Zato je na Londonskoj konferenciji 1913. stvorena Albanija kao tampon-država, pod međunarodnim patronatom. Uloga katoličkih centara moći (Vatikan) bila je da se spreči jačanje pravoslavnog faktora na Jadranu. Povlačenje trupa Kraljevine SHS i Grčke iz Albanije 1921.godine pokazuje kako su međunarodne institucije nastavile da štite albansku državnost, često protiv lokalnih realnosti. Takođe, Srbi su često posmatrani kao „mali Rusi“ na Balkanu – pravoslavni narod sa potencijalom da se poveže sa Moskvom i time ugrozi interese Zapada. Zato se kroz istoriju ponavlja obrazac: sputavanje, izolacija, fragmentacija srpskog prostora, kako bi se sprečilo njegovo jačanje. Albanija 1913. i Kosovo posle 1999. mogu se posmatrati kao dve etape iste geopolitičke strategije. Tokom 20. veka, naročito pod režimom Envera Hodže, sprovođena je sistematska politika albanizacije: rušenje srpskih i grčkih crkava, zatiranje toponima, brisanje tragova drugih identiteta. Paralela sa Kosovom u poslednjih 30 godina je očigledna: rušenje crkava, grobalja, kulturnih tragova i pokušaj da se izbriše istorijsko prisustvo Srba. Kontinuitet: od Londona 1913. do današnjih dana, vidimo istu logiku – blokirati srpski izlaz na more i oslabiti pravoslavni faktor na Balkanu. Metod: prvo diplomatski (konferencije, ultimatumi), zatim ideološki (albanizacija), a danas vojno-politički (Kosovo pod protektoratom).

23.novembar 1921.

Umro škotski pronalazač Džon Bojd Danlop, koji je 1887. izumeo pneumatsku gumu. (1840-1921 -81-) Izum je komercijalizovao 1890. u prvo vreme proizvodeći gume za bicikle, kasnije za automobile, što je bio jedan od najvažnijih uslova za ubrzan razvoj automobilske industrije.

27.novembar 1921.

Rođen slovački državnik Aleksander Dubček, vođa pokreta reformi u Čehoslovačkoj krajem šezdesetih godina XX veka, poznatih kao “Praško proleće”. (Rođen: Uhrovec/Čehoslovačka/Slovačka 27.novembar 1921. - Umro: Prag/Čehoslovačka/Češka Republika 07.novembar 1992.) U Drugom svetskom ratu učestvovao je 1944. u slovačkom narodnom ustanku. Od 1963. bio je na čelu Komunističke partije Slovačke, a u januaru 1968. izabran je za generalnog sekretara Centralnog komiteta KPČ umesto Antonija Novotnog. Svrgnut je posle vojne intervencije pet zemalja Varšavskog pakta u avgustu 1968. U decembru 1969. naimenovan je za ambasadora u Turskoj, ali je već 1970. opozvan i potom je proveo dve decenije u potpunoj političkoj izolaciji. Posle pada komunističkog režima 1989. izabran je za predsednika čehoslovačke skupštine.

1921-1992

29.novembar 1921.

Hirohito postaje regent Japana usled očeve bolesti - car će postati 1926, posle očeve smrti, i na carskom prestolu biti najduže u japanskoj istoriji, do 1989.godine. Prestolonaslednik Hirohito imenovan je za regenta Japana zbog bolesti svog oca, cara Taišoa (Jošihito) koji je bio teško oboleo i nesposoban da obavlja državne dužnosti. Hirohito preuzima praktične funkcije vladara, iako formalno postaje car tek 1926. godine, nakon očeve smrti. Hirohito je u tom trenutku imao samo 20 godina, ali je već bio pripreman za ulogu vladara. Njegovo imenovanje za regenta označilo je početak njegove političke karijere koja će trajati do 1989. godine - najduža vladavina u japanskoj istoriji. Period regentstva (1921–1926) bio je vreme Taisho demokratije, kada je parlament imao relativno snažnu ulogu, a Japan se otvarao prema liberalnijim idejama. Hirohitov kasniji put pokazuje kontrast: od mladog regenta u doba demokratizacije, do cara u vreme militarizma i Drugog svetskog rata, pa zatim simbola mira i obnove posleratnog Japana. Njegovo imenovanje 1921. može se posmatrati kao prelazni trenutak: kraj vladavine bolesnog cara Taišoa i početak ere u kojoj će Hirohito postati centralna figura japanske istorije XX veka.

30.novembar 1921.

Serijski ubica Anri Dezire Landru (Henri Désiré Landru) osuđen u Versaju na smrt za ubistva deset žena i jednog dečaka (giljotiran u februaru sledeće godine). Mamio je usamljene žene preko oglasa za brak, obećavajući im zajednički život, a zatim ih ubijao i spaljivao tela u peći svoje kuće u Gambaisu. Landru je u francuskoj javnosti postao poznat kao „Francuski Blaubart“ (Barbe-Bleue), po analogiji sa bajkom o plavobradom mužu koji ubija svoje žene. Njegov slučaj je bio medijski spektakl: novine su ga opisivale kao hladnog manipulatora, a suđenje je privuklo ogromnu pažnju javnosti. Landru je negirao ubistva do kraja, tvrdeći da nema dokaza jer tela nikada nisu pronađena - ali su indicije bile toliko snažne da je osuđen. Ovaj proces pokazuje kako se u posleratnoj Francuskoj (nakon trauma Prvog svetskog rata) javnost fascinirala kriminalnim pričama koje su nudile mešavinu užasa i senzacije.

Zakonom o poštansko-štednom, čekovnom i virmanskom prometu osnovana je Poštanska štedionica Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Cilj osnivanja bilo je uvođenje modernog sistema štednje i bezgotovinskog plaćanja, dostupnog široj populaciji preko mreže poštanskih kancelarija. Poštanska štedionica postaje prva državna finansijska institucija namenjena masovnoj štednji i transakcijama, čime se širi finansijska infrastruktura u novoj jugoslovenskoj državi. Poštanska mreža bila je ključna jer je omogućila da i stanovništvo u manjim mestima ima pristup štednji i bezgotovinskim transakcijama.