1921

1921- 1922

Januar 1921

02.januar 1921.

Kod ostrva Salvora u Galiciji potonuo je španski parobrod Santa Isabel - poginulo je 213 ljudi, oko 300 spašeno zahvaljujući lokalnim ribarima i stanovnicima. Santa Isabel bio je parobrod‑poštar, izgrađen u Puerto Realu i porinut 1915. godine. Plovio je iz Bilbaa prema Kadizu, sa stotinama putnika i članova posade. U ranim jutarnjim satima 2. januara, brod se nasukao i potonuo kod ostrva Salvora. Poginulo je 213 ljudi, dok je oko 300 spašeno zahvaljujući hrabrosti lokalnih ribara i stanovnika ostrva. Katastrofa je u Španiji često nazivana „španski Titanik“ zbog razmera tragedije.

05.januar 1921.

Umro francuski istoričar i profesor Sorbone Ernest Deni, autor radova o Husitima i knjiga o srpskoj istoriji, osnivač Slovenskog instituta u Parizu. (1849-1921. -72-) Svojim delima doprineo francuskom razumevanju Balkana i srpskog pitanja. Posebno mu je bio zanimljiv pokret Husita u Češkoj, istorija Slovaka, ali se bavio i srpskom kulturom i prošlošću. Pokrenuo je časopise „Češka nacija“ i „Svet Slovena“. Neka od dela: „Velika Srbija“, „Od Vardara do Soče“, „O počecima feudalizma kod Čeha“, „Kraj češke nezavisnosti“ itd.

06-11.januar 1921.

grčko-turski rat

Prva bitka kod Inona u kojoj su turske snage pod İsmetom Pašom zaustavile grčki napad u zapadnoj Anatoliji. Rat je izbio nakon što su sile Antante dozvolile Grčkoj da okupira Smirnu (Izmir) i okolnu oblast Jonije, što je izazvalo otpor turskog nacionalnog pokreta pod Mustafom Kemalom. Grčke trupe su se iskrcale u Smirni 15. maja 1919. i ubrzo došlo je do sukoba sa lokalnim stanovništvom i turskim neregularnim jedinicama. To se često označava kao „prvi sukob u Joniji“. Turska je u bici ostvarila pobedu – grčki napad je zaustavljen, obe strane se povukle, ali moral turskog pokreta značajno je ojačan. Ovo je bila prva velika pobeda regularne vojske Velike narodne skupštine (zamena za neregularne čete), što je učvrstilo legitimitet Kemalovog pokreta.

19.januar 1921.

Rođen srpski (jugoslovenski) pozorišni, filmski i TV glumac slovenačkog porekla Janez Vrhovec. (Rođen: Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 19.januar 1921. - Umro: Beograd/SR Jugoslavija/Srbija 07.oktobar 1997.) Janez Vrhovec rođen je u Beogradu od oca Janeza, koji je bio staklar, i majke Vilhelmine, rođene Špiljak. Mladost je proveo u Beogradu. Osnovnu školu je pohašao u Beogradu i Ljubljani a srednju tehničku u Beogradu. Godine 1942. se zaposlio kao inženjer elektrotehnike u srpskoj agenciji nemačke kompanije Simens. Godine 1944. pridružio se Narodnooslobodilačkoj borbi. Od 1949. do 1952. godine bio je član Avala filma, a zatim je odlučio da postane prvi glumac sa statusom slobodnog umetnika. Bio je jedan od osnivača Udruženja filmskih glumaca Jugoslavije, a 1968. godine i Udruženja filmskih glumaca Srbije. Predsedavao je ovim udruženjem između 1974. i 1975. godine. Takođe je inicijator organizacije festivala „Filmski susreti“, koji se u Nišu održava od 1966.godine. Janez Vrhovec, takođe, je bio autor na desetine tekstova pisanih u obliku deseterca, za emisiju „Veselo veče“ Radio Beograda. Svoj prvi dugometražni film snimio je 1950. sa manjom ulogom u filmu reditelja Radivoja Lole Đukić. Od tada, pa sve do svoje smrti, pojavio se u više od 150 filmova i TV serija. Većinu uloga odigrao je u srpskim filmovima, nešto uloga u Slovenačkim ali i u stranim različitim koprodukcijama. Najpoznatiji jugoslovenski filmovi u kojima se pojavljuje su Šolaja (1955), Male stvari (1957), Partizanske priče (1960), Kapi, vode, ratnici (1962), Čovjek sa fotografije (1963), Prometej s otoka Viševice (1964), Vrtlog (1964), Čovek nije tica (1965), Do pobede i dalje (1966), Dim (1967), Nemirni (1967), Praznik (1967), Dečak i violina (1975). Koproducirao je filmove između jugoslovenske filmske industrije i italijanske, austrijske, američke, norveške i engleske filmske industrije. Poslednji put se pojavio u televizijskoj seriji Gore dole 1996. i 1997. godine.

1921-1997

20.januar 1921.

Umro vojvoda srpske vojske Živojin Mišić, učesnik svih ratova Srbije od 1876. do 1918, jedan od najbriljantnijih vojskovođa Prvog svetskog rata. (Rođen: Struganik kod Mionice/Kneževina Srbija/Srbija 19.jul 1855. - Umro: Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 20.januar 1921.) Vojno obrazovanje stekao je na Artiljerijskoj školi u Beogradu i austrijskoj Streljačkoj školi, a na Vojnoj akademiji u Beogradu od 1898. do 1904. predavao je strategiju. U srpsko-turskim ratovima od 1876. do 1878. uspešno je komandovao bataljonom, kao i u Srpsko-bugarskom ratu 1885. a 1904. je penzionisan zbog sumnje da je neprijateljski raspoložen prema oficirima-zaverenicima koji su 1903. ubili kralja Aleksandra Obrenovića. Zbog situacije u kojoj se Srbija našla posle austrougarske aneksije Bosne i Hercegovine aktiviran je 1909. U Prvom balkanskom ratu iskazao se kao sjajan strateg i jedan je od najzaslužnijih za pobedu nad Turcima 1912. u Kumanovskoj bici. U Balkanskim ratovima i na početku Prvog svetskog rata bio je pomoćnik načelnika štaba Vrhovne komande. Na sopstvenu molbu 15.novembra 1914, tokom Kolubarske bitke, postavljen je za komandanta Prve armije koja je zapala u veoma tešku situaciju. Uspeo je izuzetnim taktičkim potezima da zaposedne Suvoborski greben, a potom energičnim dejstvima potpuno razbije austrougarske trupe. Kolubarska bitka, posle koje je Mišić dobio čin vojvode, bila je sukob 300.000 austrougarskih vojnika sa 120.000 srpskih. Kao načelnik štaba Vrhovne komande srpske vojske rukovodio je 1918. pripremama za proboj Solunskog fronta i potom nezadrživom ofanzivom srpske vojske. Proboj Solunskog fronta koji je izvršila srpska vojska dovelo je do kapitulacije prvo Bugarske i Austro-Ugarske, a zatim i drugih, što je dovelo do pobede saveznika u Prvom svetskom ratu. Neka od dela: „Strategija“, „Srpsko-turski rat“. Preveo je „Taktiku“ Vilijema Balka. Potshumno je objavljena neka vrsta njegove autobiografije „Moje uspomene“.

1855-1921

U Biskajskom zalivu potonula britanska podmornica HMS K5 - poginulo svih 57 članova posade. HMS K5 bila je podmornica klase K, poznata po problematičnom dizajnu (parne turbine u kombinaciji sa dizel motorima). Tačan uzrok nikada nije utvrđen; pretpostavlja se da je podmornica zaronila preduboko i nije mogla da izdrži pritisak. Ova nesreća je bila jedna od najvećih tragedija britanske podmorničke flote u mirnodopsko vreme.

21.januar 1921.

Žene u Švedskoj dobile su puno pravo glasa. Žene su imale ograničena prava u lokalnim izborima još od 1860‑ih, ali ne i na nacionalnom nivou. Posle dugih rasprava i pritisaka ženskog pokreta, parlament (Riksdag) je 1919. usvojio zakon o opštem pravu glasa. Zakon je stupio na snagu na opštim izborima 1921, kada su žene prvi put glasale i bile birane u parlament. Pet žena je ušlo u Riksdag, što je označilo početak političke participacije žena u Švedskoj na nacionalnom nivou. Švedska time postala jedna od poslednjih nordijskih zemalja koja je uvela žensko pravo glasa posle Finske, Danske i Islanda.

25.januar 1921.

Reč „robot“ prvi put se javno čula u Narodnom pozorištu u Pragu, na premijeri izvođenja komada „RUR“ Karela Čapeka, u kojem je označila likove radnika koji se pojavljuju u predstavi. Ova reč je potekla od stare češke reči „robota“ koja je nekada označavala ropski rad a danas samo rad ili posao. Reč „robot“ je uveo Karel Čapek, ali je sam termin predložio njegov brat Josef Čapek. Od tog trenutka reč „robot“ ušla je u svetske jezike i postala univerzalni pojam za mehaničke radnike i veštačke ljude.

26.januar 1921.

Rođen japanski fizičar Akio Morita, jedan od osnovača i vlasnika kompanije "Soni". (1921-1999. -78-) Po obrazovanju fizičar, Morita je bio oficir japanske mornarice u Drugom svetskom ratu. Njegova porodica se bavila proizvodnjom sakea. U Ratnom istraživačkom komitetu upoznao je Masarua Ibuka; 7. maja 1946. osnovali su „Tokyo Tsushin Kogyo K.K“ (Tokyo Telecommunications Engineering Corporation), firmu prethodnicu Sonija, sa oko 20 zaposlenih i početnim kapitalom od 190.000 jena. Ibuka je imao 38 godina a Morita 25. 1957. kompanija menja ime u Soni (Sony)

29.januar 1921.

Na međusavezničkoj konferenciji u Parizu odlučeno da je poražena Nemačka obavezana da plati 269 milijardi zlatnih maraka kao reparacije a uz to i 12% vrednosti izvoza tokom narednih 42 godine. Saveznici su se sporili oko visine reparacija. Francuska i Belgija tražile su maksimalne iznose, dok su Britanija i SAD bili skloniji pragmatičnijem pristupu. Ova odluka bila je privremena i izazvala burne reakcije u Nemačkoj, gde je smatrana potpuno neizvodljivom. Kasnije, u aprilu 1921, Londonska konferencija je redefinisala iznos i uslove, pa je cifra značajno smanjena i preciznije raspoređena po ratnim dugovima. Cifra je bila astronomska - daleko iznad realnih kapaciteta Nemačke. ovakve odluke direktno su vodile ka kasnijim tenzijama, hiperinflaciji i političkoj radikalizaciji u Vajmarskoj republici.

U sukobu kod Knina poginulo 11 italijanskih karabinijera i 8 lokalnih seljaka. Italijanska vojska i karabinijeri su u to vreme još uvek bili prisutni na teritorijama koje su bile predmet sporova posle Prvog svetskog rata. Dalmacija i širi prostor oko Knina bili su osjetljivi zbog granica i italijanskih aspiracija (posebno nakon okupacije Dalmacije i Dalmacijskih ostrva tokom rata). Sukobi su često izbijali između lokalnog stanovništva i italijanskih snaga, što je dodatno pogoršavalo odnose između Kraljevine SHS i Italije. Ovakvi sukobi bili su deo šireg konteksta koji će kulminirati u sporazumima i pregovorima o granicama (Rapalski ugovor 1920. već je postojao, ali tenzije su trajale).

30.januar 1921.

Beograd odlikovan Ordenom Legije časti - odlikovanje je uručio gen. Franše d' Epere, koji je proizveden u jedinog počasnog vojvodu Kraljevine SHS. Pozorišna ulica preimenovana u Francusku. Ovaj čin bio je potvrda dubokih veza iz Prvog svetskog rata, francusko‑srpskog savezništva. Odlikovanje grada i titula vojvode za francuskog generala naglašavaju zahvalnost i političko savezništvo. Preimenovanje Pozorišne ulice u Francusku trajno je urezalo savezničku memoriju u gradski prostor.

31.januar 1921.

Prema prvom popisu stanovništva u Kraljevini SHS je živelo nešto preko 11,6 miliona stanovnika. Bio je ključni trenutak obavljanja popisa jer je nova država tek bila formirana (1918), pa je popis imao i političku i statističku ulogu. Etnički sastav države činili su većinom Srbi, Hrvati i Slovenci, ali su popisom zabeležene značajne manjine: Mađari, Nemci, Albanci, Rumuni, Turci, Slovaci, Rusini, Jevreji… Većina stanovništva živela je u ruralnim sredinama, gradovi su bili mali u poređenju sa evropskim metropolama. Stopa nepismenosti bila je visoka, naročito u južnim krajevima.

Rođen američki operski pevač i filmski glumac italijanskog porekla Mario Lanca (Alfredo Arnold Kokoza), koji je ostvario niz nezaboravnih operskih uloga. (Rođen: Filadelfija/Pensilvanija/Sjedinjene Američke Države 31.januar 1921. - Umro: Rim/Italija 07.oktobar 1959.) Snimao je i filmove, uključujući film "Veliki Karuzo". Sin italijanskih doseljenika u Ameriku, Alfred je od malena pokazivao sklonost ka kanconi i obožavao Karuza i Điljija, čije je glasove imitirao. Pevanje je učio kod čuvene Irene Vilijams, a kasnije kod Đakoma Spadonija, kod kojih su učili i njegovi idoli. Uporedo je studirao muziku na Univerzitetu u Filadelfiji. Njegov muzički i filmski uspeh počeo je kada ga je čuo Luis Majer iz kompanije MGM i predložio mu ugovor na sedam godina u Holivudu. Na Majerov nagovor promenio je ime u Mario Lanca. Zahvaljujući raskošnom talentu i neodoljivom šarmu, muzički filmovi koje je snimio imali su izvanrednog odjeka kod publike. Bio je vrsni interpretator popularnih opera Verdija i Pučinija i majstor kancone i napolitanskih pesama. Nastupao je u Skali, Metropolitenu, Kovent Gardenu i drugim velikim operskim kućama, uvek izazivajući divljenje. Poslednje godine života proveo je u Rimu, gde je snimio film "Arivederči Roma" sluteći svoj skori kraj. Iza njega je ostalo preko 40 miliona primeraka albuma koje je snimio u toku bogate i raskošne umetničke karijere. Umro je od posledica plućne embolije.

1921-1959

januar 1921.

Sukob seljaka i kačaka u blizini Podujeva - doneta obznana kojim se kačacima nudi pomilovanje ako se predaju do 10. marta. Kačaci su bili albanski gerilski odredi, aktivni u pograničnim oblastima (Kosovo, Metohija, Makedonija). Njihova delatnost bila je kombinacija otpora novoj vlasti i lokalnog banditizma, pa su predstavljali ozbiljan bezbednosni problem. Vlast Kraljevine SHS pokušavala je da balansira između represije i pomirenja - obznana je bila pokušaj da se smiri situacija bez daljih krvoprolića. Sukobi sa kačacima bili su deo šireg pitanja odnosa sa Albanijom i položaja Albanaca u Kraljevini SHS.

Februar 1921

04.februar 1921.

Rođena američka feministkinja i politička aktivistkinja Beti Fridan koja je postavila temelje modernog feminističkog pokreta svojom knjigom “Ženska mistika“. (1921-2006. -85-) Osnovala je Nacionalnu organizaciju za žene. Umrla je na svoj rođendan, u 85.godini.

08.februar 1921.

Rođena američka filmska glumica Lana Turner, jedna od najsjajnijih zvezda Holivuda pedesetih godina XX veka. (Rođena: Volas/Ajdaho/SAD 08.februar 1921. - Umrla: Los Anđeles/Kalifornija/SAD 29.jun 1995.) Lana Turner je bila jedna od najblistavijih zvezda zlatnog doba Holivuda, oličenje glamura i filmske magije. Njena karijera je pokazala kontrast između profesionalnog uspeha i privatnih drama, što je dodatno učvrstilo njen status ikone. Iako je često bila u centru skandala, ostala je zapamćena kao glumica koja je svojim ulogama oblikovala američku filmsku kulturu sredine 20. veka. Udavala se čak osam puta, dva puta za istog čoveka, što joj je donelo reputaciju jedne od najvećih holivudskih zavodnica. Njena ćerka Šeril je 1958. ubila Laninog ljubavnika Džonija Stompanata u samoodbrani, što je postalo jedan od najpoznatijih skandala u istoriji Holivuda. Poznata je kao jedna od prvih holivudskih glumica koja „vrišti“ zahvaljujući svojoj ulozi u horor filmu "Doktor Džekil i gospodin Hajd" (1941), a njena reputacija glamurozne fatalne žene je potvrđena u filmu crnog talasa "Poštar uvek zvoni dvaput" (1946). Njena popularnost je trajala i tokom 50-ih godina zahvaljujući filmovima "Grad iluzija" (1952) i "Gradić Pejton" (1957) koji joj je obezbedio nominaciju Američke filmske akademije za najbolju glavnu glumicu. Tarnerova je svoj poslednji film snimila 1991. godine, a umrla je od raka grla 1995. godine.

1921-1995

Umro ruski revolucionar, Petar Aleksejevič Kropotkin. (1842-1921. -78-) Iako plemićkog porekla, bio je teoretičar anarhizma. Naučni rad napustio je 1871. i od tada je veći deo života proveo u zapadnoj Evropi, gde je takođe proganjan. Dela: "Uzajamna pomoć", "Velika Francuska revolucija", "Zapisi revolucionara".

12.februar 1921.

Započela Invazija Crvene armije na Demokratsku Republiku Gruziju. Sovjetske trupe su prešle granicu iz Azerbejdžana i krenule ka Tbilisiju. Borbe su trajale gotovo dve nedelje, uz žestok otpor gruzijske vojske i dobrovoljaca. Crvena armija je zauzela Tbilisi 25.februara, a istog dana je proglašena Gruzijska Sovjetska Socijalistička Republika (SSR). Menševistička vlada se povukla u Batumi, a zatim otišla u izgnanstvo. Batumi pada u martu u boljševičke ruke.

16.februar 1921.

Rođen kineski politički lider Hua Guofeng, kojeg je svojevremeno Mao Cedung odredio za svog naslednika. (1921-2008. -87-) Hua, koji je često nazivan “mudrim vođom”, došao je na čelo KP Kine septembra 1976. posle Maove smrti, a ubrzo potom usledilo je hapšenje maove udovice i članova njene “četvoročlane bande”. Reformator Deng Sjaoping ga je, uz pomoć vojske, 1980. smenio sa premijerske funkcije, a godinu dana kasnije i sa mesta lidera partije.

21-22.februar 1921.

Reza Šah (tada Reza Kan) zajedno sa Sejed Zijaedin Tabatabeom, izveo uspešan državni udar u Teheranu i time započeo svoj uspon ka vlasti. Ovaj državni udar označio je kraj stvarne moći dinastije Kadžara i početak modernizacije Irana pod Pahlavijima. Dinastija Kadžara (Qajar) vladala je Iranom od 1794. do 1925. godine, predstavljajući prelazni period između tradicionalnog feudalnog poretka i modernizacije pod pritiskom evropskih sila. Kadžari su bili turkmenski plemenski klan iz konfederacije Kizilbaš, sa korenima u današnjem Azerbejdžanu. Teheran je postao prestonica pod Kadžarima, što je bio strateški potez jer se nalazio bliže severnim granicama i ruskom pritisku. Rusija i Britanija su se nadmetale za uticaj u Iranu, što je dovelo do gubitka Kavkaza i polukolonijalnog statusa. Njihov pad otvorio je put Rezi Šahu Pahlaviju i stvaranju centralizovane, modernizovane države. Britanija je želela stabilnog saveznika u regionu, posebno nakon Prvog svetskog rata i boljševičkih uticaja iz severnog Irana. Udar koji su izveli Reza i Tabatabe je imao indirektnu podršku britanske vojske, posebno generala Edmunda Ironsajda, koji je video Rezu Kana kao stabilizujuću figuru u Persiji. Reza je bio oficir Persijske kozačke brigade koja je zauzela Teheran bez velikog otpora. Nekoliko policajaca je poginulo ili ranjeno tokom sukoba. Tabatabe, novinar i političar, postao je premijer nakon udara, dok je Reza Kan postavljen za komandanta vojske. Reza Kan je u narednim godinama konsolidovao moć, postao ministar rata, zatim premijer, a 1925. godine i šah, osnivač dinastije Pahlavi. Reza Šah je pokrenuo niz reformi - sekularizaciju, modernizaciju vojske, infrastrukture i obrazovanja - ali i autoritarni režim koji je centralizovao vlast i ograničio političke slobode.

22.februar 1921.

Rođen samoproglašeni centralnoafrički car Žan Bedel Bokasa, koji je na vlast došao vojnim udarom 1966. proglasio sebe 1972. doživotnim predsednikom, a 1976. carem.(Rođen: Bobangi/Francuska ekvatorijalna Afrika/Centralnoafrička Republika 22.februar 1921 - Umro: Bangi/Centralnoafrička Republika 03.novembar 1996.) Vojnim udarom srušio je bliskog rođaka, predsednika Davida Daka. Dana 4. decembra 1976. proglasio se za cara Bokasu I, a država je dobila ime Centralnoafričko carstvo. Godinu dana kasnije održana je raskošna ceremonija krunisanja sa 5000 zvanica koja je bila inspirisana ceremonijom krunisanja Napoleona 1804. Za ceremoniju krunisanja 1977. utrošio je četvrtinu nacionalnog proizvoda zemlje, promenivši naziv države Centralnoafrička republika u Centralnoafričko carstvo. Njegovu vladavinu obeležila je ekstravagancija, rasipanje državne imovine i zločini nad sopstvenim narodom. Do 1979. Bokasina popularnost je opala. Januara te godine njegov režim je u krvi ugušio socijalni protest gimnazijalaca. S vlasti ga je 1979. zbacio bivši predsednik Dako, koji je potom ukinuo tobožnje carstvo. Bokasa je izbegao u Abidžan na 4 godine, pa u Francusku. Godine 1986. vratio se u zemlju kada je čuo glasine da će biti dočekan kao Napoleon po povratku sa Elbe. To se pokazalo kao neistina. Bokasa je uhapšen i 1987. osuđen na smrt zbog ubistava, torture i pronevera. Optužbe za kanibalizam su odbačene. Kazna je kasnije preinačena u zatvorsku. Pomilovao ga je predsednik Andre Kolingba 1993. Bokasa je preminuo od srčanog udara 3. novembra 1996. Predsednik Fransoa Bozize ga je rehabilitovao 1. decembra 2010. na 50. godišnjicu nezavisnosti zemlje. Bokasa je imao ukupno 17 žena i 39 dece.

1921-1996

25.februar 1921.

Nakon žestokih borbi Crvena armija zauzima Tbilisi - istog dana proglašena Gruzijska Sovjetska Socijalistička Republika (SSR), koja je ubrzo postala deo Sovjetskog Saveza. Gruzija je od 1918. bila nezavisna republika, nastala raspadom Ruske imperije. Vladao je menševistički režim, sa parlamentarnim institucijama i pokušajem modernizacije. 12.februara 1921. Crvena armija, pod komandom sovjetske Rusije, pokrenula je ofanzivu protiv Gruzije. Menševistička vlada se povukla u Batumi, a zatim u izgnanstvo. Gruzija je izgubila nezavisnost sve do 1991. godine. Bio je to kraj kratkog perioda demokratske republike i početak sedam decenija sovjetske vlasti. Invazija je za Sovjetski savez bila deo šire strategije konsolidacije Kavkaza (uz Azerbejdžan i Jermeniju).

Mart 1921

01.mart 1921.

Kronštatska pobuna - počela pobuna mornara ruske Baltičke flote i radnika u pomorskoj bazi u Kronštatu na ostrvu Kotlin u Finskom zalivu protiv boljševičke vlasti. Kronštatski mornari i radnici u bazi zapadno od Petrograda - koji su snažno podržali boljševike 1917. i bili jedan od oslonaca Oktobarske revolucije - tražili su ekonomske reforme i okončanje boljševičke političke dominacije, ali su boljševici 20 dana docnije vojskom krvavo ugušili pobunu u Kronštatu. Uzroci pobune leže u nezadovoljstvu mornara, vojnika i radnika zbog gladi, represije i autoritarne politike boljševičke vlasti i uopšte u razočaranju u boljševike. Mornari su na početku pobune usvojili rezoluciju kojom traže: slobodu govora i štampe, slobodu okupljanja, oslobađanje političkih zatvorenika i ukidanje privilegija komunističke partije. Pobunu je predvodio Kronštatski savet mornara, vojnika i radnika. Lenjin i Trocki su pobunu označili kao kontrarevolucionarnu. Crvena armija je od 7. do 17. marta 1921. pokrenula ofanzivu i krvavo ugušila ustanak. Hiljade pobunjenika je poginulo ili uhapšeno. Preživeli su pobegli u Finsku. Pobuna je postala simbol razočaranja revolucionara u boljševike. Pobuna je pokazala duboku krizu u zemlji i potrebu za promenom politike. Neposredno nakon pobune Lenjin je uveo Novu ekonomsku politiku (NEP), kao kompromis između socijalizma i tržišta.

02.mart 1921.

Umro crnogorski vladar Nikola Petrović, poslednji monarh iz srpske dinastije Njegoš, knez Crne Gore od 1860. do 1910. a potom i kralj od 1910. do 1918. (Rođen: Njeguši/Mitropolitska Crna Gora-država Srpske pravoslavne crkve/Crna Gora 07.oktobar 1841. - Umro: Antib/Francuska 02.mart 1921.) Nikola se rodio u selu Njeguši, odakle je poreklom vladajuća dinastija Petrović Njegoš. Njegov otac, Mirko Petrović Njegoš je bio čuveni crnogorski vojvoda i stariji brat knjaza Danila, koji nije imao muškog naslednika. Nikolina majka Stana Petrović-Njegoš bila je rodom iz poznate porodice Martinovića. Nakon Danilovog ubistva u Kotoru 1860. vojvoda Mirko je odbio crnogorski presto, pa je knjaževska titula prešla na Nikolu. Nikola je još uvek bio u Parizu kada je primio vladu 13. avgusta 1860. u 19. godini života. Crnogorski glavari su dugo vremena smatrali Crnu Goru poslednjim neosvojenim ostatkom srednjovjekovnog Srpskog carstva i centrom oko kojeg će se to carstvo obnoviti. Nikola je vodio Crnu Goru kroz ratove protiv Osmanskog carstva. Berlinski kongres 1878. doneo međunarodno priznanje Crne Gore i proširenje teritorije za 5.118 km. Proglasio Crnu Goru kraljevinom 1910. godine. Bio vrhovni komandant u Balkanskim ratovima (1912–1913) i u Prvom svetskom ratu. Dobio nadimak „Car junaka“ zbog hrabrosti i vojnih pobeda. Posle invazije austrougarskih trupa, u januaru 1916. potpisao je kapitulaciju i napustio Crnu Goru. Velika Narodna skupština u Podgorici ga je 26. novembra 1918. zbog izdaje 1916. zbacila sa prestola i proglasila prisajedinjenje Crne Gore Srbiji. Nikola I bio je i pesnik i dramaturg, autor patriotskih pesama i drama. Smatrao je sebe velikim književnikom, ali ga je ozbiljna književna kritika smatrala diletantom.

1841-1921

Kralj Nikola Petrović Njegoš se u svom vremenu i u sopstvenim spisima jasno identifikovao kao Srbin. Nikola I je sebe nazivao „srpskim kraljem“ i Crnu Goru je video kao deo šireg srpskog narodnog korpusa. Njegove pesme i govori često su naglašavali srpski karakter Crne Gore, a u političkom smislu bio je zagovornik ujedinjenja srpskih zemalja. Njegova ćerka Zorka udala se za Petra Karađorđevića, budućeg kralja Srbije, čime je dinastija Petrović Njegoš bila povezana sa Karađorđevićima. U 19. veku, Crnogorci su se u velikoj meri smatrali delom srpskog naroda, a razlike između „Crnogorac“ i „Srbin“ nisu bile nacionalne, već regionalne, sinonimi. Tek u 20. veku, naročito posle raspada komunističke Jugoslavije, počinje jače razdvajanje identiteta „Crnogorac“ i „Srbin“ jer su komunisti planski tokom postojanja druge Jugoslavije davali nacionalne identitete Srbima prema teritorijama, republikama koje su formirali i koje su naseljavali. Takvo stanje stvari je trajalo 45 godina što je bilo dovoljno da se indoktrinacijom parča srpski narod po teritorijalnom principu (Crnogorci, Makednonci a potom i Bošnjaci) i učvrsti postojanje novih nacija. U svojim stihovima Nikola je često veličao srpsko jedinstvo i istoriju, što je dodatno učvrstilo njegovu reputaciju kao srpskog vladara iz Crne Gore. Citati kralja Nikole I Petrovića Njegoša: „Crna Gora je srpska Sparta.“ (Čime je naglašavao vojnički duh i junaštvo Crnogoraca, ali u okviru srpskog identiteta); „Ja sam srpski kralj, a Crna Gora srpska zemlja.“ (Ovim je otvoreno isticao da Crnu Goru vidi kao deo srpskog naroda i srpske državne tradicije); „Srbija i Crna Gora su dva oka u jednoj glavi.“ (Često je koristio ovu metaforu da pokaže neraskidivu vezu i zajedništvo između dve srpske države); „Srpstvo je moj ideal, a ujedinjenje srpskih zemalja moj zavet.“ (Njegova politička misao bila je usmerena ka ujedinjenju svih Srba u jednu državu); „Ko se odrekne srpstva, odrekao se sebe.“ (Ovim je naglašavao da je srpski identitet temelj ličnog i narodnog postojanja); Kralj Nikola je bio najdugovečniji evropski monarh svog vremena (58 godina vladavine).

Proglašena Labinska republika tokom pobune istarskih rudara protiv nadolazeće italijanske fašističke politike. Labin na poluostrvu Istra bio je pod pod italijanskom upravom. Nakon Prvog svetskog rata, Istra je pripala Italiji. Rudari u Labinu (pretežno Hrvati i Slovenci) suočili su se sa eksploatacijom, lošim uslovima rada i pritiscima italijanskih vlasti. Rudari su se organizovali i proglasili Labinsku republiku – prvu radničku republiku na svetu. Uspostavili su samoupravu rudnika, radničke straže i sopstvenu administraciju. Parola pobune bila je: „Kova je naša!“ (rudnik je naš). Pobuna rudara u Labinu bila je deo šireg talasa radničkih i antifašističkih pokreta u Evropi posle Prvog svetskog rata. U jugoslovenskoj i hrvatskoj istoriografiji, Labinska republika se pamti kao prethodnica kasnijih antifašističkih borbi. Italijanske vlasti su se odlučile na slamanje Labinske republike oružanom silom. 8. aprila vojska Kraljevine Italije je napala rudare i ubrzo slomila njihov otpor.

05.mart 1921.

irski rat za nezavisnost

Zaseda Klonbanina - Snaga od oko 100 pripadnika Irske republikanske armije napada konvoj britanske vojske od 40 vojnika, ubijajući nekoliko njih, uključujući brigadnog generala Kaminga. Kaming je bio najviši oficir ubijen u Irskoj tokom rata. IRA je imala nekoliko ranjenih, ali je uspela da se povuče bez većih gubitaka. Zaseda kod Klonbanina bila je jedna od najvećih i najuspešnijih akcija IRA u okrugu Kork, koji je bio epicentar gerilskog otpora. Smrt brigadnog generala Kaminga imala je veliki psihološki i politički odjek, jer je pokazala da IRA može da eliminiše visoke britanske oficire. Ovaj događaj se desio u poslednjim mesecima rata, kada su sukobi bili najintenzivniji, neposredno pre primirja u julu 1921. Rezultat rata bio je Anglo-irski sporazum (decembar 1921.), kojim je stvorena Irska Slobodna Država.

08.mart 1921.

Francuske i belgijske trupe ulaze u Diseldorf i druge gradove u Ruru, pošto Nemačka nije isplatila ratnu štetu. Nakon Prvog svetskog rata, Nemačka je prema Versajskom ugovoru (1919) bila obavezna da plaća visoke reparacije saveznicima. Nemačka je pokušala da pregovara o smanjenju iznosa, tvrdeći da su reparacije prevelik teret za njenu privredu. Saveznici, posebno Francuska i Belgija, odbili su ustupke i odlučili da izvrše pritisak pa su njihove trupe ušle su u delove Rurske oblasti. Cilj je bio da se obezbedi naplata reparacija kroz kontrolu industrijskog srca Nemačke (rudnici, fabrike, železare). Ova intervencija bila je demonstracija sile i upozorenje Berlinu da se mora pridržavati obaveza. Okupacija Rura izazvala je veliko nezadovoljstvo u Nemačkoj, produbila ekonomske teškoće i doprinela političkoj nestabilnosti Vajmarske republike. Bila je prethodnica kasnijoj, mnogo većoj okupaciji Rura 1923. godine, kada su francuske i belgijske trupe zauzele celu oblast zbog kašnjenja u plaćanju reparacija. Ovi događaji dodatno su pogoršali odnose između Nemačke i Francuske i stvorili plodno tlo za rast ekstremnih političkih pokreta u Nemačkoj.

Španskog predsednika vlade Eduarda Data u Madridu ubili anarhisti. Eduardo Dato, konzervativni političar i predsednik vlade, ubijen je u Madridu dok se vraćao iz Senata. Naoružani anarhisti na motociklima otvorili su vatru na njegov automobil u ulici Alkala. Dato je pogođen sa više metaka i preminuo na licu mesta. Španija je u to vreme bila pogođena socijalnim nemirima, radničkim štrajkovima i sukobima između anarhista i vlasti. Dato je bio poznat po oštrim merama protiv radničkog pokreta, što ga je učinilo metom anarhističkih grupa. Atentat je izazvao politički šok u Španiji i dodatno destabilizovao zemlju. Bio je deo šireg talasa političkog nasilja u Evropi posle Prvog svetskog rata. Ojačao je polarizaciju između konzervativnih snaga i radikalne levice, što je kasnije doprinelo nestabilnosti koja će kulminirati u Španskom građanskom ratu (1936–1939).

12.mart 1921.

Rođen italijanski industrijalac Đovani Anjeli, koji je porodičnu automobilsku kompaniju FIAT preobrazio u jednog od najznačajnijih svetskih proizvođača automobila. (Rođen: Torino/Italija 12.mart 1921. - Umro: Torino/Italija 24.januar 2003.) Đovani Anjeli, često skraćeno Đani, rođen je u oblasti italijanskog severnog industrijskog centra i mesta gde su se razvili najmoćniji poslovi u zemlji. U Musolinijevoj vojsci tokom Drgog svetskog rata bio je tenkovski komandant na ruskom i afričkom frontu, pre nego što je posle pada Italije promenio stranu i pomogao u oslobađanju zemlje. Krajem rata, u svojim dvadesetim godinama, uključio se u Fiat kao potpredsednik kompanije koju je osnovao njegov deda 1899.godine. U tim godinama nije ozbiljno pristupao vođenju firme već je putovao i provodio se. Posle dve decenije "amaterskog" rada u kompaniji bio je spreman da se bavi pravim poslom i postane jedan od najvećih "igrača" u italijanskim industrijskim, finansijskim i političkim krugovima. Direktor Fiata je postao 1963, a predsednik kompanije 1966. i na tom mestu ostao 30 godina odolevajući štrajkovima, terorističkim napadima, petrolejskoj krizi, za kratko vreme pretvorivši firmu u jednu od najmodernijih i najprofitabilnijih automobilskih grupa. Fiat je kupio najelitnije italijanske automobilske kompanije Lanču, Maseratija, Alfa Romea i Ferarija, i proširio se na sektore biotehnologije, avioindustrije, telekomunikacija i komunalnih usluga. Fiat se znatno uzdigao krajem devedesetih i slavno proslavio svoju stogodišnjicu 1999, ali je posle zapao u krizu. Porodica Anjeli je bila i na čelu moćnog fudbalskog tima Juventus i šampiona Formule 1 Ferarija. U 1991. Đovani je izabran za doživotnog senatora zbog svoje uloge u stvaranju nacionalnog bogatstva i pouzdane i stabilne ličnosti u italijanskoj turbulentnoj politici. Anjeli je bio toliko visoko cenjen da su ga često pominjali samo kao "advokata."

1921-2003

Na ličnom planu doživeo je više tragedija. Njegov otac, Edoardo, je poginuo prilikom pada aviona 1935, njegova majka u saobraćajnoj nesreći tri godine kasnije, a 1997. njegov nećak Đovani Alberto Anjeli, koji je trebalo da nasledi porodične poslove, umro je od raka u 33. godini. U novembru 2000. skokom sa jednog nadvožnjaka ubio se Anjelijev sin Edoardo, koji nikada nije uspeo da izađe na kraj sa veličanstvenim porodičnim nasleđem. Đovani Anjeli je bio i član Trilateralne komisije koja se ostalim globalističkim organizacijama zalaže za politiku nepravične i nehumane globalizacije sa krajnjim ciljem stvaranja Novog svetskog poretka i jedne svetske vlade.

13.mart 1921.

Baron Roman fon Ungern-Šternberg, vođa ruske Bele armije u Aziji, izvršio je pohod na Mongoliju, proterao kineske trupe iz Urge (današnji Ulan Bator) i proglasio se vladarom pod okriljem Bogd Kana. Njegova kratkotrajna vlast bila je brutalna i mistična, a završila je porazom od Crvene armije i njegovim pogubljenjem iste godine. Roman fon Ungern-Šternberg (1886–1921) bio je ruski aristokrata nemačkog porekla, poznat kao „Ludi barun“ ili „Krvavi baron“. Nakon raspada Ruske imperije i tokom Građanskog rata, povukao se sa svojom Azijskom konjičkom divizijom u Mongoliju. Mongolija je tada bila pod kineskom okupacijom, a Ungern je sebe video kao obnovitelja monarhije i tradicionalnog poretka u Aziji. U februaru 1921. Ungern je napao kineske garnizone u Urgi. Posle krvavih borbi, uspeo je da oslobodi grad. Bogd Khan, duhovni i politički vođa Mongola, vraćen je na presto, dok je Ungern faktički postao vojni diktator. Njegova vlast bila je obeležena ekstremnom okrutnošću – masovnim pogubljenjima, mučenjima i terorom nad lokalnim stanovništvom i zarobljenicima. Prihvatio je budizam i sebe predstavljao kao zaštitnika azijskih tradicija, ali je istovremeno bio fanatičan i nepredvidiv. Njegova vlast trajala je samo nekoliko meseci. U leto 1921. Crvena armija, zajedno sa mongolskim revolucionarima, pokrenula je ofanzivu. Ungern je poražen i napušten od svojih ljudi. Uhapšen je u Sibiru i pogubljen streljanjem 15. septembra 1921. u Novonikolajevsku (današnji Novosibirsk).

17.mart 1921.

Rođen izraelski general, političar i obaveštajac Meir Amit. (1921-2009. -88-) Predvodio je Mosad od 1963. do 1968. i takođe se nalazio na čelu obaveštajne grane izraelske armije. Njemu se pripisuje uspeh obaveštajnog rada koji je doprineo pobedi Izraela u šestodnevnom ratu 1967. kao i niz drugih uspeha poput mirovnog sporazuma sa Egiptom. Nakon vojne službe, bio je ministar transporta i komunikacija.

U Poljskoj proglašen ustav kojim je uveden parlamentarni sistem, ali tokom narednih pet godina česte smene desničarskih kabineta nisu uspele da stabilizuju tešku političku i ekonomsku krizu u zemlji, potresanoj čestim štrajkovima. Maršal Jozef Pilsudski je 1926. izvršio državni udar i zaveo diktaturu, uz prividno očuvanje parlamentarizma.

18.mart 1921.

Boljševici vojskom u krvi ugušili pobunu u Kronštatu, glavnoj bazi ruske Baltičke flote. Mornari Flote i radnici u pomorskoj bazi u Kronštatu na ostrvu Kotlin u Finskom zalivu, zapadno od Petrograda, započeli su krajem februara 1921. pobunu protiv boljševičke vlasti, zahtevajući ekonomske reforme i okončanje boljševičke političke dominacije. Kronštatski mornari i radnici snažno su 1917. podržavali boljševike i bili jedan od najvećih oslonaca Oktobarske revolucije.

23.mart 1921.

Rođen engleski vozač brzih automobila i čamaca Donald Malkolm Kempbel, nosilac svetskog rekorda u vožnji automobilom od 648,7 km na čas. (1921-1967. -45-) Rekord je postavljen 1964. Čamcem „Plava ptica“, sa mlaznim motorom, na jezeru Koniston u Velikoj Britaniji, Kempbel je pokušao da osvoji novi rekord. Dostigao je novi svetski rekord na vodi od 527,9 km na čas, ali je to platio životom.

29.mart 1921.

U Sarajevu osnovano Jugoslovensko novinarsko udruženje - naslednik Srpskog novinarskog udruženja. Udruženje novinara Srbije je osnovano 21. decembra 1881. godine u Beogradu, kao Srpsko novinarsko društvo. Za prvog predsednika Srpskog novinarskog društva je izabran dr Laza Kostić, pesnik i advokat. Društvo je prestalo sa radom u vreme Timočke bune 1883. godine, kada je Kostić morao da napusti Srbiju. Društvo je pod imenom Srpsko novinarsko udruženje obnovljeno 17. novembra 1891. godine u gostionici hotela Imperijal u Beogradu. Udruženje je u januaru 1897. godine, imalo 60 članova. Među njegovim članovima su kasnije bili ugledni književnici Branislav Nušić, Janko Veselinović, Borisav Bora Stanković... Nakon Prvog svetskog rata, udruženje je obnovljeno 29. marta 1921. godine u Sarajevu, kao Jugoslovensko novinarsko udruženje, koje je objedinilo dotadašnja novinarska udruženja. Predsednik je postao Dušan Nikolajević, sekretar udruženja Moša Pijade, a blagajnik Ratko Parežanin.

April 1921

01.april 1921.

Zbog suše u Kraljevini SHS zabranjen izvoz ljudske i stočne hrane. 1921. godina bila je obeležena velikom sušom u KSHS. Zbog nestašice hrane, vlasti su 1. aprila 1921. donele odluku o zabrani izvoza ljudske i stočne hrane, kako bi se obezbedile domaće potrebe. Ova mera je bila tipična za mladu državu koja se suočavala sa ekonomskim krizama i posleratnim nestašicama. Takve zabrane izvoza bile su česte u posleratnim godinama, kada su poljoprivredne krize i klimatske nepogode dodatno opterećivale obnovu države.

08.april 1921.

Konstituanta (Ustavotvorna skupština) izglasala poverenje Pašićevoj vladi i podržala "Obznanu" protiv komunista, tražeći još oštrije mere. Konstituanta (Ustavotvorna skupština) je sazvana da donese prvi ustav Kraljevine SHS. Nikola Pašić, predsednik vlade i lider Radikalne stranke, imao je dominantnu ulogu u oblikovanju politike. "Obznana" doneta 29. decembra 1920.godine bila je vladina uredba kojom je zabranjen rad Komunističke partije i njenih organizacija, uz obrazloženje da ugrožavaju poredak i monarhiju. Konstituanta je izglasala poverenje Pašićevoj vladi i formalno podržala "Obznanu", ali je otišla i korak dalje - tražila je još oštrije mere protiv komunista, što je dovelo do donošenja Zakona o zaštiti države (august 1921). Komunistička partija je zabranjena, a njeni poslanici izbačeni iz skupštine. Ova atmosfera direktno je uticala na donošenje Vidovdanskog ustava (28. jun 1921), koji je centralizovao vlast i učvrstio monarhiju. Pojačana polarizacija između režima i radničkog pokreta je obeležila politički život Kraljevine SHS tokom 1920-ih.

11.april 1921.

Ustanovljen Emirat Transjordan, autonomni deo Britanskog mandata nad Palestinom, sa emirom Abudlahom I od Jordana. Emirat Transjordan je formalno ustanovljen 11. april 1921. na Kairskoj konferenciji, kada je Velika Britanija odlučila da odvoji istočne teritorije od Mandata nad Palestinom. Bio je autonomni entitet unutar Britanskog mandata, ali pod faktičkom britanskom kontrolom. Za emira je postavljen Abdulah I ibn Husein (sin šerifa Huseina iz Meke, vođe Arapske pobune). Britanci su time nagradili Hašemite za savez tokom Prvog svetskog rata, ali su istovremeno zadržali stratešku kontrolu nad regionom. Emirat Transjordan je bio kompromis: Hašemiti su dobili vlastitu državu; Britanci su osigurali stabilnost i lojalnog saveznika u regionu. Palestina je ostala odvojena, što je kasnije imalo ogroman značaj u izraelsko-palestinskom pitanju. Emirat Transjordan je bio prethodnik današnje Kraljevine Jordan (nezavisnost proglašena 1946). Abdulah I je postao prvi kralj Jordana i dinastija Hašemita vlada do danas. Ovaj događaj pokazuje kako su imperijalne sile oblikovale Bliski istok posle Prvog svetskog rata, crtajući granice koje i dalje određuju geopolitiku regiona.

16.april 1921.

Rođen britanski glumac, režiser i pisac Piter Aleksander Justinov, ambasador dobre volje UNICEF-a i UNESKO-a, novinar i humanitarac, poznat po svojoj duhovitosti i kosmopolitskom poreklu. (1921-2004 -82-) Pre Drugog svetskog rata u pozorištu je najčešće igrao u svojim komedijama: "Ljubav četvorice pukovnika", "Romanov i Đulijeta", "Foto-finiš", "Deseta simfonija". Napisao je i autobiografiju "Dear me". Filmovi: "Quo vadis", "Spartak" (Oskar), "Topkapi" (Oskar), "Ljubičasti taksi". Njegov otac Jona von Ustinov bio je rusko-poljsko-jevrejsko-nemačkog porekla a majka Nadia Benois, rusko-francusko-italijanskog porekla. Justinov je bio oličenje kosmopolitskog umetnika: govorio je više jezika, pisao i režirao, a njegova duhovitost ga je učinila stalnim gostom na svetskim pozornicama i televizijskim emisijama.

23.april 1921.

Rumunija i Čehoslovačka potpisale sporazum o međusobnoj odbrambenoj saradnji, koji je bio deo šireg sistema tzv. Male Antante. Rumunija i Čehoslovačka potpisale odbrambeni sporazum kojim su se obavezale na uzajamnu pomoć u slučaju mađarskog napada ili pokušaja restauracije Habsburške monarhije. Ubrzo zatim, 7. juna 1921, Kraljevina SHS i Rumunija potpisale su sličnu konvenciju. Do kraja 1921. godine, sve tri države su bile povezane u savez koji je trajao do kasnih 1930-ih. Mala Antanta bila je savez formiran između Čehoslovačke, Rumunije i Kraljevine SHS (Jugoslavije) radi zajedničke odbrane od revizionističkih pretenzija Mađarske i eventualnog povratka Habsburga na vlast. Odbrambeni savez učvrstio je granice utvrđene mirovnim ugovorima iz Trijanona (1920).

25.april 1921.

U Beogradu počeli sa radom sudovi za ratnu odštetu, radi naknade štete iz Prvog svetskog rata. Kraljevina SHS je izašla iz rata sa ogromnim materijalnim i ljudskim gubicima. Sudovi za ratnu odštetu osnovani su da razmatraju zahteve građana, preduzeća i institucija za naknadu štete nastale tokom okupacije i ratnih dejstava. Beograd kao glavni grad, postao je centar za rad ovih sudova, gde su se obrađivali zahtevi i pravno regulisala reparacija.

Maj 1921

01-07.maj 1921.

U neredima u Jafi u Mandatnoj Palestini (pod britanskom upravom) poginulo 47 Jevreja i 48 Arapa. Bio je to jedan od prvih velikih sukoba između Jevreja i Arapa u Mandatnoj Palestini. Britanski mandat nad Palestinom uspostavljen je posle Prvog svetskog rata i formalno potvrđen od strane Lige naroda 1920. Dolazi do rastućih tenzij između jevrejskih doseljenika (koji su dolazili u sve većem broju) i lokalnog arapskog stanovništva. Političke demonstracije u Jafi povodom Prvog maja 1921. pretvorile su se u sukobe. Vladalo je opšte nepoverenje prema britanskoj administraciji, koja je pokušavala da balansira između obe zajednice. Sukobi su trajali od 1. do 7. maja 1921. Poginulo je 47 Jevreja i 48 Arapa dok je bilo na stotine ranjenih. Britanske snage intervenisale da zaustave nasilje. Britanska administracija je pojačala kontrolu i ograničila jevrejsku imigraciju, pokušavajući da smiri arapsko stanovništvo. Sukobi su produbili jaz između zajednica i postali preteča kasnijih velikih nemira (Hebron 1929, Arapska pobuna 1936–1939).

02.maj 1921.

Počeo Treći Šleski ustanak: Poljaci u gornjoj Šleziji dižu ustanak kako bi se iznudila bolja podela ove oblasti. Gornja Šlezija je industrijski bogata oblast postala posle Prvog svetskog rata predmet spora između Nemačke i Poljske. Versajski ugovor predviđao je plebiscit (20. mart 1921) da stanovništvo odluči o pripajanju Nemačkoj ili Poljskoj. Većina glasala za Nemačku, ali Poljaci su tražili bolju podelu jer su industrijske oblasti bile presudne za ekonomiju. Poljski pobunjenici pod vođstvom Vojciecha Korfantega su podigli ustanak 02.maja. Sukobi su trajali do 5. jula 1921, kada su međunarodne sile (Britanija, Francuska, Italija) intervenisale. Liga naroda odlučila je o podeli: Poljska je dobila oko 1/3 teritorije, ali sa većinom industrijskih resursa. Nemačka je zadržala ostatak, ali je izgubila ključne rudnike i fabrike. Ovaj ustanak bio je najvažniji od tri šleska ustanka (1919, 1920, 1921) i jedini sa značajnim teritorijalnim rezultatima.

Rođen indijski filmski režiser Satjađit Raj, jedan od najvećih filmskih stvaralaca XX veka, autor produhovljenih, duboko misaonih i poetično-realističnih dela. (1921-1992. -70-) Njegov opus je doneo međunarodno priznanje indijskom filmu, naročito kroz čuvenu Apu trilogiju . Raj je bio poznat po humanističkom pristupu filmu, pažljivom prikazu svakodnevnog života i socijalnih problema. Njegovi filmovi spojili su indijsku tradiciju sa univerzalnim temama, čime je postao most između istočnog i zapadnog filmskog sveta. Smatra se jednim od najvećih autora 20. veka, uz imena poput Kurosave, Fellinija i Bergmana. Godine 1992. dobio je Oskara za životno delo. Filmovi: "Otac Pančali", "Nepobeđeni", "Apuov svet", "Kamen mudrosti", "Boginja", "Salon za muziku", "Rabindranat Tagore", "Tri devojke", "Metropola".

03.maj 1921.

Stupio na snagu zakon o podeli Irske na Republiku Irsku i Severnu Irsku, koja je ostala deo Velike Britanije. Britanski parlament je 1920. doneo odluku da se ostrvo podeli na dva entiteta – Severnu i Južnu Irsku. Podela je formalno sprovedena 3. maja 1921, tokom Irskog rata za nezavisnost. Anglo-irskim sporazumom (1922), Južna Irska se odvojila i postala nezavisna država (kasnije Republika Irska), dok je Severna Irska odlučila da ostane u sastavu Ujedinjenog Kraljevstva

05.maj 1921.

Savezničke sile su predstavile Londonski raspored isplata, poznat i kao „Londonski ultimatum”, kojim su precizirali iznos i dinamiku ratnih reparacija koje su Centralne sile, prvenstveno Nemačka, morale da plate nakon Prvog svetskog rata. Centralne sile su bile po ovom ultimatumu dužne isplatiti ukupno 132 milijarde zlatnih maraka (oko 33 milijarde dolara u tadašnjoj vrednosti) u 66 godišnjih rata, uključujući fiksne i varijabilne komponente. Reparacije su bile namenjene Francuskoj, Belgiji, Britaniji i drugim saveznicima za štetu pretrpljenu tokom rata. Ako Nemačka ne prihvati uslove, preti joj vojna okupacija dodatnih teritorija (što se i desilo - okupacija Rurske oblasti 1923). Nemačka je smatrala iznos nerealnim, što je izazvalo inflaciju i političku nestabilnost. Londonski ultimatum je dodatno radikalizovao nemačku javnost i doveo do jačanja ekstremnih pokreta. Reparacije su više puta revidirane (Dawesov plan 1924, Youngov plan 1929), a konačno otpisane 1932.

Koko Šanel lansirala Chanel No. 5, parfem koji je postao najpoznatiji i najuticajniji miris 20. veka. Kreator mirisa bio je Ernest Bo (Ernest Beaux), rusko-francuski parfimer, koji je za Šanel kreirao kompoziciju od preko 80 sastojaka. Bio je to prvi inovativni parfem sa sintetičkim aldehidima, koji su mu dali „čist” i apstraktan miris - za razliku od tadašnjih parfema koji su mirisali na pojedinačne cvetove. Naziv „No. 5” je dat jer je Šanel izabrala peti uzorak koji joj je Bo predstavio. Pakovanje je bilo minimalistička bočica, bez ukrasa - revolucionarna za to vreme. Šanel je parfem povezala sa idejom ženske slobode, elegancije i senzualnosti bez vulgarnosti. Šanel 5 je postao simbol modernosti, luksuza i emancipacije. Do danas ostaje najprodavaniji parfem svih vremena.

Najniža poseta u istoriji Fudbalske lige: samo 13 gledalaca na fudbalskoj utakmici između Lester Sitija i Stokport Kaunti FK u Engleskoj. Samo 13 gledalaca koji su platili ulaznice prisustvovalo je ovoj fudbalskoj utakmici Druge divizije Engleske Fudbalske lige. Ova utakmica se i danas navodi kao apsolutni rekord najniže posete u profesionalnom engleskom fudbalu.

06.maj 1921.

U Moskvi Potpisan privremeni sporazum između Nemačke i Sovjetske Rusije, kojim je Nemačka faktički priznala sovjetski režim, iako ne formalno diplomatski. Nemačka je bila izolovana od zapadnih saveznika, a Sovjetska Rusija od istoka - obe zemlje tražile su izlaz iz međunarodne izolacije. Ugovor je regulisao trgovinske i konzularne odnose, bez formalnog priznanja, ali sa faktičkim prihvatanjem sovjetske vlasti. Bio je privremen, ali je otvorio put za Rapalski sporazum iz 1922, koji je formalizovao odnose. Rapalski sporazum je bio uvod u mnogo značajniji dogovor iz 1922, kojim su Nemačka i SSSR uspostavile pune diplomatske i ekonomske odnose. I Berlin i Moskva su tražili ekonomske partnere i političku stabilnost, bez ideoloških prepreka.

08.maj 1921.

Švedska ukinula smrtnu kaznu za krivična dela u mirnodopsko vreme. Švedska je imala dugu tradiciju primene smrtne kazne, ali poslednja egzekucija izvršena je još 1910. godine (Alfred Ander, vešanjem). Parlament je doneo odluku da se smrtna kazna ukine za sve zločine u miru. Za ratne zločine kazna je ostala formalno moguća u vojnim zakonima za vreme rata, ali nikada nije primenjena. Tek 1973. Švedska je ukinula smrtnu kaznu i u vojnim zakonima, čime je postala jedna od prvih evropskih zemalja sa potpunom abolicijom.

14.maj 1921.

Dnevni list „Politika” objavio vest da će Ministarstvo unutrašnjih dela regrutovati 2.000 žandarma iz redova vojnika, zbog pojačane aktivnosti bugarskih komita u Južnoj Srbiji. Bugarske komite (četnici) bile su neregularne grupe koje su delovale u pograničnim oblastima, naročito u Makedoniji i Južnoj Srbiji, sa ciljem destabilizacije i širenja bugarskog uticaja. Posle Prvog svetskog rata, granice Kraljevine SHS bile su nesigurne, a komitske akcije uključivale su napade na sela, administraciju i komunikacije. Ministarstvo unutrašnjih dela odlučilo je da ojača žandarmeriju, regrutovanjem novih snaga direktno iz vojske, kako bi se efikasnije suprotstavilo komitskim upadima.

U Italiji održani prvi parlamentarni izbori posle Prvog svetskog rata, poznati kao „Izbori 1921.”, na kojima je fašistički pokret, uprkos nasilju i pritiscima na birače, osvojio samo 35 od 535 poslaničkih mesta. Italija je bila u krizi posle rata - ekonomska nestabilnost, socijalni nemiri, „biennio rosso” (dvogodišnje radničke pobune 1919–1920). Benito Musolini je tek formirao fašističke „fasci di combattimento”, koji su koristili nasilje protiv socijalista i sindikalista. Socijalisti su ostali najjača stranka, ali podeljeni između maksimalista i reformista. Iako su fašisti osvojili relativno malo mesta, ulazak u parlament dao im je legitimitet i platformu za širenje uticaja. Bio je to prvi korak ka maršu na Rim (1922) i preuzimanju vlasti. Izbori 1921. pokazuju kako se fašizam iz marginalnog pokreta pretvorio u političku silu.

Američki sudija Florens Alen (Florence Ellinwood Allen) u Ohaju postala prva žena u istoriji SAD koja je izrekla smrtnu presudu muškarcu. Florens Alen (1884–1966) bila je pionirka u pravosuđu, prva žena izabrana u Vrhovni sud jedne američke savezne države (Ohajo, 1922), kasnije i prva žena u saveznom apelacionom sudu. Frenk Moto (Frank Motto) je osuđen za ubistvo 14. maja 1921. Moto je pogubljen tri meseca kasnije, što je potvrdilo težinu presude. Ovaj slučaj bio je prekretnica u istoriji pravosuđa SAD, jer je pokazao da žene mogu obavljati najodgovornije sudske funkcije, uključujući donošenje najtežih presuda.

14-17.maj 1921.

Izbili najintenzivniji antievropski neredi u najvećim egipatskim gradovima Kairu i Aleksandriji, usmereni protiv stranaca i kolonijalne prisutnosti. Iako je 1922. formalno proglašena nezavisnost, u 1921. godini zemlja je još bila pod snažnom britanskom kontrolom. Nacionalistički pokret, predvođen partijom Wafd, zahtevao je potpunu nezavisnost i povlačenje britanskih trupa. Uzroke nereda treba tražiti u rastućem nezadovoljstvu kolonijalnom upravom, ekonomskim teškoćama i socijalnim tenzijama i percepcijom da evropski doseljenici i trgovci imaju privilegovan položaj. U oba grada izbili su nasilni protesti i napadi na evropske zajednice. Mete napada su bile evropske radnje, klubovi i naselja. Britanske snage su intervenisale da uguše nerede, što je dovelo do žrtava i dodatnog nezadovoljstva. Neredi su pokazali da britanska vlast gubi legitimitet i da je nacionalistički pokret sve jači. Događaji iz 1921. bili su uvod u formalnu nezavisnost Egipta 1922, iako uz zadržavanje britanskog uticaja. Nakon višegodišnjih nemira i međunarodnog pritiska, Britanija je 28. februara 1922. jednostrano proglasila nezavisnost Egipta. Potpunu suverenost Egipat stiče tek 1952. posle revolucije i dolaska Gamala Abdela Nasera kada je krenuo ka stvarnoj nezavisnosti, dok su se Britanci povukli iz zemlje u periodu od 1954. do 1956.godine

19.maj 1921.

Ustavotvorna skupština usvojila prvi odeljak Ustava: ime države je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, službeni jezik je srpsko-hrvatsko-slovenački. Državni okvir monarhija pod dinastijom Karađorđevića. Ovim činom je formalno potvrđen identitet nove države nastale 1918. spajanjem južnoslovenskih naroda. Jezičko rešenje („srpsko-hrvatsko-slovenački”) bilo je kompromisno, ali je u praksi izazivalo sporove oko ravnopravnosti jezika i pisama. Usvajanje prvog odeljka bio je uvod u donošenje celog Vidovdanskog ustava 28. juna 1921, kojim je Kraljevina SHS dobila ustavni poredak.

Kongres Sjedinjenih Država usvaja Zakon o vanrednim kvotama, uspostavljajući nacionalne kvote za imigraciju kojima je drastično ograničena imigraciju iz Istočne Evrope. Jevreji emigrantii zbog toga počinju preferirati Palestinu kao destinaciju umesto SAD.

20.maj 1921.

Rođena srpska (jugoslovenska) pozorišna, filmska i TV glumica Olga Ivanović. (Rođena: Horgoš/Kraljevina SHS/Srbija 20.maj 1920. - Umrla: Beograd/SR Jugoslavija/Srbija 14.septembar 2001.) Od malih nogu bila je pomalo ekscentrična i zaljubljena u javni nastup. Navodno je još kao devojčica bila očarana pozorištem, ali nije ni pomišljala da bi od glume mogla da živi. Upisala je Medicinski fakultet u Beogradu 1940. godine i završila jedan semestar, ali je Drugi svetski rat i okupacija Kraljevine Jugoslavije prekinuo njeno školovanje. Tada se uputila da pomogne borcima. Bila je raspoređena kao bolničarka u improvizovanoj vojnoj bolnici u Aleksincu, a ovo teško i bolno iskustvo nateralo ju je da shvati da lekarski poziv možda ipak nije za nju. Te je po okončanju rata i povratku u Beograd potražila novi životni poziv. Na sceni je najznačajnije domete ostvarila u zlatnim danima Beogradskog dramskog pozorišta, kao i u prvim decenijama rada „Ateljea 212“.Tumačila je prvenstveno uloge iz savremenog domaćeg repertoara. Ogromnu popularnost, širom granica Jugoslavije, dobila je ulogom Snežane Nikolajević u TV seriji „Pozorište u kući“ Novaka Novaka. Olga je zabeležila više desetina filmskih i televizijskih uloga, kao i bezbroj pozorišnih, ali je u mislima publike na našim prostorima prva asocijacija na nju "Pozorište u kući", serija u kojoj je igrala džangrizavu taštu gospođu Snežanu Nikolajević. Poslednje godine života provela je povučeno, van profesionalnog delovanja.

1920-2001

21.maj 1921.

Rođen ruski (sovjetski) nuklearni fizičar Andrej Dimitrijevič Saharov, „otac” hidrogenske bombe ali i dugogodišnji borac za političke slobode i ljudska prava i protivnik režima Leonida Brežnjeva, dobitnik Nobelove nagrade za mir 1975. (1921-1989. -68-) Jedan je od najpoznatijih disidenata i boraca za ljudska prava u 20. veku. Njegov rad je ključan u razvoju sovjetske hidrogenske bombe (RDS-37, Tsar Bomba). Od kasnih 1960-ih postaje kritičar sovjetske politike, posebno represije i militarizma. Zalagao se za nuklearno razoružanje, mir i saradnju među narodima. Bio je pod stalnim nadzorom KGB-a, a 1980. prognan u Gorki (Nižnji Novgorod). Njegova supruga, Jelena Boner, bila je ključna u prenošenju njegovih poruka svetu. Dobio je Nobelovu nagrada za mir (1975): za borbu protiv zloupotrebe moći i zalaganje za ljudska prava. Nije mu bilo dozvoljeno da putuje u Oslo; nagradu je primila njegova supruga. Danas Evropski parlament dodeljuje Saharovljevu nagradu za slobodu mišljenja u njegovu čast.

23.maj 1921.

Počeo Lajpciški proces: suđenje optuženima za ratne zločine nakon Prvog svetskog rata pred nemačkim sudom - saveznici presude smatraju slabim, a Nemci prestrogim - trajao do 16.jula 1921. Suđenja koja su održana pred Vrhovnim sudom u Lajpcigu, bila su pokušaj da se zadovolji odredba Versajskog ugovora o suđenju nemačkim ratnim zločincima. Versajski ugovor (1919) predviđao je da se nemačkim oficirima i vojnicima sudi za ratne zločine. Saveznici su želeli međunarodni sud, ali su na kraju pristali da se suđenja odvijaju pred nemačkim sudovima. Oko 900 nemačkih oficira i vojnika bilo je na listi optuženih, ali je suđeno samo nekolicini (oko 12 slučajeva). Suđenja su bila ograničena i selektivna. Nekolicina optuženih je osuđena na zatvorske kazne, ali većina je oslobođena. Saveznici su smatrali da su presude previše blage i da Nemačka štiti svoje oficire a Nemci da su presude prestrog kazneni čin nametnut od strane pobednika. Lajpciški procesi pokazali su nemogućnost sprovođenja međunarodne pravde u tom trenutku. Postali su prethodnica kasnijim međunarodnim sudovima (Nirnberg 1945–46). U političkom smislu, procesi su dodatno produbili jaz između Nemačke i saveznika.

24.maj 1921.

Na prvim opštim izborima u Severnoj Irskoj za novi Parlament Severne Irske, alsterski unionisti osvajaju 40 od 52 mesta. Sistem dominantne stranke trajaće pedeset godina.

Masakr u Bulhoeku (Vitlsi) u Južnoj Africi: 160 pripadnika fanatične sekte Izraelita pokošeno mitraljezima. Sekta „Izraeliti” (Israelites) bila je verska zajednica koju je osnovao Enoh Mgijima, propovednik koji je okupljao sledbenike u regionu. Grupa je odbila da napusti zemljište koje je zauzela, uprkos naređenjima kolonijalnih vlasti. Vlasti su smatrale da sekta predstavlja bezbednosnu pretnju jer se okupljala u velikom broju i ignorisala zakone. Policija i vojska opkolili su okupljene Izraelite kod Bulhoeka. Kada su odbili da se raziđu, vlasti su otvorile vatru mitraljezima. Oko 160 pripadnika sekte je ubijeno, a više stotina ranjeno. Masakr je postao simbol kolonijalne represije u Južnoj Africi.

25.maj 1921.

irski rat za nezavisnost

Irska republikanska armija okupira i spaljuje Carinarnicu u Dablinu, centar lokalne samouprave u Irskoj. Pet pripadnika IRA je ubijeno, a preko 80 zarobljeno od strane britanske vojske koja je opkolila zgradu.

31.maj 1921.

Jedan od najvećih rasnih zločina u istoriji SAD - rasni neredi u Tulsi - Masakr u Tulsi (Tulsa Race Massacre) u Oklahomi tokom 31.maja i 1.juna 1921. u kojima je zvanično ubijeno 39 ljudi (26 crnih i 13 belih). Povod sukoba bio je navodni napada mladog crnog mladića Dika Roulanda na belu devojku u liftu. Grinvud Distrikt (Greenwood District („Black Wall Street”)), prosperitetna afroamerička zajednica u Tulsi postala je meta belih rulja. Belci su palili kuće i radnje, koristili i avione za bacanje zapaljivih materijala. Zvanični bilans sukoba bio je 39 mrtvih (26 crnih i 13 belih). Stvarni bilans: procene govore o stotinama ubijenih Afroamerikanaca (100–300), hiljadama raseljenih i uništenju čitave zajednice. Oko 1.250 kuća je uništeno, a oko 6.000 Afroamerikanaca je zatvoreno. Grinvud je gotovo potpuno uništen, a hiljade ljudi ostalo je bez doma. Zvanične vlasti minimizirale su broj žrtava i prikrivale razmere nasilja decenijama. Tek krajem 20. veka masakr je priznat kao jedan od najvećih rasnih zločina u istoriji SAD. Danas se smatra ključnim događajem u istoriji američkih rasnih odnosa i borbe za pravdu.

Jun 1921

07.jun 1921.

U Bukureštu potpisan sporazum o međusobnoj odbrambenoj saradnji između Rumunije i Kraljevine SHS, u okviru formiranja Male Antante. Sporazum je bio usmjeren protiv mađarskog revizionizma, mogućeg povratka Habsburgovaca na vlast kao i očuvanje novih granica u Podunavlju i Balkanu. Potpisnici sporazuma bili su Nikola Pašić (predsednik vlade i ministar inostranih dela Kraljevine SHS) i Take Jolnesku (ministar inostranih dela Rumunije). Sporazum je bio odbrambena konvencija – obe strane obavezale su se na vojnu pomoć u slučaju agresije, posebno od strane Mađarske. Naglašeno je očuvanje mira i statusa quo utvrđenog Trianonskim ugovorom (1920) i Nejskim ugovorom (1919). Sporazum je kasnije obnavljan (1923, 1926) i registrovan u Ligi naroda. Ovaj sporazum bio je deo šireg saveza između Kraljevine SHS, Rumunije i Čehoslovačke, poznatog kao Mala Antanta. Francuska je podržavala savez, potpisujući paralelne sporazume sa članicama Male Antante, čime je savezu dala međunarodnu težinu.

08.jun 1921.

Rođen bivši predsednik Indonezije Suharto, vojni i politički lider. (Rođen: Kemsuk/Holandska Istočna Indija/Indonezija 08.jun 1921. - Umro: Džakarta/Indonezija 27.januar 2008.) General Suharto, kojeg su simpatizeri nazvali „ocem razvoja“, vodio je svoju zemlju 32 godine. Vlast je preuzeo 1967. državnim udarom od svog prethodnika Sukarna i vladao je do 1998. Pošto je zauzeo antikomunistički stav, nekoliko zapadnih zemalja ga je podržavalo tokom Hladnog rata. Tokom najvećeg dela njegove vladavine, Indonezija je beležila ekonomski rast i industrijalizaciju. Njegova vladavina je, međutim dovela do političkih čistki i smrti miliona osumnjičenih komunista i ljudi kineskog porekla. Takođe je donosio zakone protiv komunista i mere koje su imale za cilj da Kinezi ekonomski ne vladaju Indonezijom. Naime 3% Kineza vladalo je sa 70% ekonomije Indonezije. Suharto je takođe 1975. stavio portugalsku koloniju Istočni Timor pod vlast Indonezije. Kao nepokolebljivi antikomunista, uživao je podršku SAD, i uspeo je da obezbedi dug period privrednog uspona, ali i konsolidaciju mnogonacionalne Indonezije. S druge strane optuživan je za brutalnost prema neistomišljenicima, kao i za korupciju i zloupotrebe. Svrgnut je sa vlasti 21.maja 1998. u jeku velike ekonomske krize i masovnih protesta u Džakarti.

1921-2008

11.jun 1921.

Poslanici Komunističke partije Jugoslavije (KPJ) napustili su Ustavotvornu skupštinu Kraljevine SHS u znak protesta protiv donošenja Zakona o zaštiti države. Taj čin označio je početak kraja legalnog političkog delovanja KPJ u zemlji. Komunisti su protestovali protiv Zakona o zaštiti države, koji je predviđao zabranu komunističke delatnosti, štampe i organizacija. Poslanici KPJ demonstrativno napustili skupštinu. Zakon je ipak usvojen 2. avgusta 1921. KPJ prelazi u ilegalu, ali nastavlja delovanje kroz sindikate, omladinske organizacije i radnički pokret. Napuštanje parlamenta i zabrana delovanja doveli su do jačanja revolucionarnog krila KPJ.

17.jun 1921.

Rođen srpski publicista, literata, istoriograf Borivoje Karapandžić, uz Lazu Kostića, bio verovatno najplodnije pero srpske emigracije. (1921-2011. -89-) Kao politički emigrant napustio je Srbiju 1944. i od 1950. živeo je u Klivlednu, SAD. Osim pisanja, bio je izuzetno aktivan i u crkvenom životu srpske emigracije, kao i poverenik manastira Hilandar, manastira Ravanica i drugih. Objavio je više od 30 knjiga, i redovno je objavljivao u nizu srpskih emigrantskih listova, poput Amerikanskog Srbobrana“, "Glasa kanadskih Srba“, "Iskre". Nosilac je priznanja za životno delo grada Klivlenda, bio je počasni član Udruženja književnika Srbije, nosilac ordena Svetog vladike Nikolaja.

U Italiji osnovana Arditi del Popolo, prva organizovana antifašistička milicija, direktno suprostavljena fašistima i crnokošuljašima. Nastali su u Rimu, pod vođstvom bivšeg ardita, oficira jurišnih jedinica iz Prvog svetskog rata Arga Sekondarija, i okupljali su komuniste, socijaliste, anarhiste i republikance. Ideologija koju su zastupali bio je antifašizam, sa elementima komunizma, anarhizma, socijalizma i republikanskog patriotizma. Cilj milicije bila je organizovana odbrana radničkih i siromašnih slojeva od fašističkog nasilja i „skvadrističkih“ napada crnokošuljaša. Brojnost milicije bila je oko 20.000 članova u prvoj godini postojanja. Arditi del Popolo se smatraju prvom masovnom antifašističkom organizacijom u Evropi.

20.jun 1921.

Kraljevina SHS je potpisala sporazum kojim joj pripada 5% od ukupne ratne odštete koju plaća Nemačka, što je za tu godinu iznosilo oko 2,5 milijardi zlatnih maraka. Ovaj sporazum je deo šireg sistema reparacija utvrđenih Versajskim mirovnim ugovorom iz 1919. Isplata se vršila u novcu, robi i industrijskoj opremi. Nemačka je bila obavezna da plati 132 milijarde zlatnih maraka (prema odluci iz 1921), ali je stvarna isplata bila znatno manja zbog ekonomske krize i kasnijih revizija. Iako nije bila direktni potpisnik Versajskog ugovora, Kraljevina SHS je dobila deo reparacija kao saveznik u ratu i kao naslednica teritorija koje su pretrpele štetu (npr. Srbija, Crna Gora). Reparacije su korišćene za obnovu infrastrukture, industrije i ratom razorenih područja.

21.jun 1921.

Rođena Džejn Rasel američka filmska diva, glumica koja je, uz Merlin Monro verovatno bila najveći seks simbol Holivuda. (1921-2011. -89-) Proslavila se četrdesetih godina XX veka filmom "Odmetnik", koji je zbog senzualnih scena skoro tri godine bio pod udarom cenzure. Upamćena je i po filmovima "Bledoliki" u kojem je glumila sa Bobom Houpom i "Muškarci vole plavuše" sa Merilin Monro.

28.jun 1921.

Ustavotvorna Skupština Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca izglasala je Vidovdanski ustav, prvi ustav nove države. Država je proglašena "ustavnom, parlamentarnom monarhijom" s dinastijom Karađorđević na čelu. Ustav je važio do 1929. kada ga je kralj Aleksandar Karađorđević suspendovao pošto je zaveo ličnu vladu kako bi stabilizovao prilike u zemlji. Ustav je usvojen običnom većinom (223 za, 35 protiv, 158 odsutnih) bez konsenzusa – hrvatski poslanici (Hrvatska republikanska seljačka stranka) napustili su skupštinu, smatrajući da se ustav nameće većinskom voljom srpskih stranaka. Ključne odredbe Vidovdanskog ustava: koncept naroda: Jedan narod sa „tri plemena“ – Srbi, Hrvati i Slovenci; Srpsko-hrvatsko-slovenački (troimeni jezik); Jednodomna Narodna skupština, poslanike biraju samo muškarci iznad određenog starosnog cenzusa; ovlašćenja kralja vrlo široka – uključuju pravo raspuštanja skupštine, zakonodavnu inicijativu, imenovanje vlade. Srpske političke elite slavile su ustav kao izraz jedinstva. Hrvatski i slovenački političari kritikovali su centralizam i unitarizam. Ustav je suspendovan 6. januara 1929. kada je kralj Aleksandar uveo diktaturu (Šestojanuarska diktatura).

29.jun 1921.

Spasoje Stejić, molerski radnik, član KPJ i učesnik Oktobarske revolucije, izvršio neuspeli atentat na regenta Aleksandra Karađorđevića u Beogradu. Bomba nije pogodila metu, ali je ranjeno desetak ljudi. Mesto izvršenja atentata u Beogradu na uglu Miloševe i Masarikove ulice. Bomba bačena sa skele nedovršene zgrade – zapela za telefonske žice i eksplodirala pre nego što je pogodila kočiju. Stejić uhapšen, osuđen na smrt, ali pomilovan – kazna preinačena na 20 godina robije. Ovaj atentat je doveo do pojačane represije nad komunistima, masovnih hapšenja članova KPJ i početka tzv. Vidovdanskog procesa – suđenja komunistima optuženim za terorizam.

Jul 1921

03.jul 1921.

Prema novom zakonu o emigraciji u SAD koji je stupio na snagu, iz Kraljevine SHS se godišnje prima 6.405 lica (protekle 1920.godine više od 20.000 imigranata je prešlo u SAD). Suština ovog zakona je da ograničava broj imigranata iz svake zemlje na 3% od broja stanovnika te zemlje koji su već živeli u SAD prema popisu iz 1910. Zakon je bio usmeren protiv „novih imigracija“ iz južne i istočne Evrope (Italija, Poljska, Balkan), dok su severnoevropske zemlje imale znatno veće kvote. Ovo je bio prvi korak ka restriktivnoj američkoj imigracionoj politici, koja će se dodatno pooštriti 1924. (Immigration Act).

06.jul 1921.

Mongolska revolucija: mongolski revolucionari uz pomoć ruskih boljševika zauzeli Urgu (današnji Ulan Bator). Cilj je bio proterivanje kineskih garnizona i belogardejskih trupa barona Romana von Ungern-Sternberga, koji je pokušavao da obnovi mongolsku monarhiju pod Bogd Khanom. Revolucionari su zauzeli Urgu, čime je praktično započela transformacija Mongolije u prvu socijalističku državu van Sovjetskog Saveza. Bogd Kan je ostao formalni vladar do smrti 1924, ali bez stvarne moći. Nakon njegove smrti proglašena je Mongolska Narodna Republika (1924), pod snažnim uticajem Moskve. Ovo je jedan od ključnih trenutaka kada se Oktobarska revolucija „izvezla“ van granica Rusije i dobila svoj prvi satelit.

07.jul 1921.

Rođen srpski (jugoslovenski) pozorišni, filmski i TV glumac Dragomir Felba. (Rođen: Skoplje/Kraljevina SHS/Severna Makedonija 07.jul 1921. - Umro: Beograd/Srbija 13.jul 2006.) Studirao je tehnički i pravni fakultet, a kasnije i Visoku filmsku školu u Beogradu koju je i završio 1950. Debitovao je u kragujevačkom Narodnom pozorištu ali je već 1952. godine prešao u Jugoslovensko dramsko pozorište. Već od 1956. godine ima status slobodnog umetnika. Prvu filmsku ulogu odigrao je 1948. godine u filmu Sofka a proslavio se ulogom u filmu Barba Žvane. Za ulogu u filmu Kozara je, na Pulskom filmskom festivalu, nagrađen specijalnom diplomom. Jugoslovenska publika dobro ga zna i iz ostvarenja: Daleko je sunce, Uzavreli grad, Prekobrojna, Prometej sa otoka Viševice, Zaseda, Bitka na Neretvi, I bog stvori kafansku pevačicu, Vuk samotnjak, Derviš i smrt, Nacionalna klasa, Lov u mutnom, Dorotej. Igrao je i u pozorištu, a pojavio se i u nekoliko stranih ostvarenja kao što su pseudoistorijski spektakl "Marko Polo" iz 1965. godine ili zapadnonemački vestern-mjuzikl "Graf Bobi na Divljem Zapadu" u kojem je glumio lokalnog šerifa Milera. Kritičari su ga prozvali srpskim Stivom Mekvinom, što zbog fizičkog izgleda, što zbog načina glume koji je podsećao na čuvenog američkog glumca. Njegova ćerka Ivana je preminula 1999. godine nakon duge i teške bolesti, a njegova supruga je zbog te tragedije iste godine izvršila samoubistvo. Dragomir Felba se posle 2000. godine potpuno povukao iz posla.

1921-2006

10.jul 1921.

irski rat za nezavisnost

Krvava nedelja u Belfastu neposredno pred primirje u Irskom ratu za nezavisnost - u sukobima ubijeno najmanje 17–20 ljudi, ranjeno preko 100, a stotine kuća i radnji su spaljene. Mesto krvavog obračuna - Zapadni Belfast u Severnoj Irskoj. Okidač obračuna bila je policijska racija protiv republikanskih aktivista koja se završila zasedom IRA i ubistvom jednog policijskog oficira. U odmazdi protestantski lojalisti napali su katoličke četvrti, spalili kuće i radnje, dok su se snajperski okršaji odvijali po krovovima. Sve se dogodilo dan pre nego što je stupilo na snagu primirje između britanskih snaga i IRA (11. jul 1921), koje je okončalo Irsku borbu za nezavisnost u većem delu ostrva. U nekim izvorima se navodi 9. jul kao datum početka nasilja, jer su tenzije rasle tokom marševa i sukoba uoči zvaničnog izbijanja nasilja. Nacionalistički i lojalistički narativi različito interpretiraju događaj: jedni ga vide kao pogrom nad katolicima, drugi kao odmazdu za IRA napad. U širem alternativnom okviru, neki autori tvrde da je nasilje u Belfastu bilo namerno tolerisano od strane britanskih vlasti kako bi se opravdala kasnija politika represije i podela ostrva.

11.jul 1921.

Održano prvo zvanično prvenstvo Kraljevine SHS u vaterpolu - pobednik Somborsko sportsko društvo (SSU). Somborsko sportsko društvo (SSU), je u tom periodu postalo centar vaterpola u Kraljevini SHS. Takmičenja su bila povezana sa plivačkim i vaterpolo mitinzima koje je organizovao Jugoslovenski olimpijski odbor, jer tada još nije postojao Jugoslovenski plivački savez. Pet ekipa iz različitih delova Kraljevine učestvovalo je u vaterpolo nadmetanjima. Sombor je u tom periodu bio „vaterpolo prestonica“ – igrači iz ovog bačkog grada dominirali su i nisu dozvolili protivnicima da postignu gol. Pokazatelj kako se sport u Kraljevini SHS institucionalizovao odmah posle Prvog svetskog rata - vaterpolo je preko Sombora ušao u jugoslovensku sportsku tradiciju.

Proglašena nezavisnost Mongolije od kineske vlasti i belogardejskih trupa. Nakon zauzimanja Urge (6. jula), revolucionarne snage predvođene Damdinom Suhbatarom i uz podršku Crvene armije proglasile su nezavisnost Mongolije. Bogd Kan je formalno vraćen na presto kao nominalni vladar, ali je stvarna vlast bila u rukama revolucionarne vlade pod snažnim uticajem Moskve. Naziv Narodna Republika Mongolija se u literaturi često vezuje za 1924. godinu, kada je nakon smrti Bogd Kana ukinuta monarhija i zvanično proglašena republika.

irski rat za nezavisnost

Postignuto primirje u Irskom ratu za nezavisnost - u podne je stupilo na snagu primirje između IRA i britanskih snaga, čime je okončan dvogodišnji sukob. Primirje je postignuto između IRA (Ejmon de Valera, Artur Grifit) i britanskih snaga (general Nevil Makridi). Od 1919. do 1921. poginulo je oko 2.346 ljudi - 919 civila, 491 irskih republikanaca, 523 policajca i 413 vojnika. Rezultat sukoba je završen, otvoren je put ka pregovorima koji su doveli do Anglo-irskog sporazuma i stvaranja Irske Slobodne Države (decembar 1921). Britanska vlada je bila pod pritiskom zbog brutalnosti „Black and Tans“ i međunarodne osude, dok je IRA iscrpljena stalnim gerilskim ratom. Neki autori tvrde da je primirje bilo taktički potez Britanije, jer su želeli da smire međunarodnu kritiku i da podele Irsku na Slobodnu Državu i Severnu Irsku. U republikanskom narativu, primirje se vidi kao polovična pobeda: IRA nije bila poražena, ali je kompromis otvorio put ka podeli ostrva, što mnogi smatraju „izdajom ideala“. Postoje interpretacije da je primirje zapravo bilo nametnuto od strane britanskih finansijskih i političkih krugova, jer je rat postao preskup i neodrživ. U alternativnom miljeu, neki istoričari naglašavaju da je primirje bilo samo privremena pauza u dugom kontinuitetu irske borbe, jer su se sukobi nastavili u obliku građanskog rata (1922–1923).

13.jul 1921.

Umro francuski fizičar Gabrijel Lipman, dobitnik Nobelove nagrade za fiziku 1908. koji je pronašao proces fotografisanja u prirodnim bojama. (1845-1921. -75-) Konstruisao je i apilarni elektrometar i zasnovao princip o održanju elektriciteta. Lipmanova ploča je metoda interferencijske fotografije koja omogućava snimanje u prirodnim bojama. Integralna fotografija je preteča holografije i 3D prikaza. Njegova metoda bila je tehnički zahtevna i nije našla široku praktičnu primenu, ali je ostala važan korak u razvoju optike i fotografije.

16.jul 1921.

Rođen francuski modni kreator Gi Laroš, jedan od najvećih „modnih diktarora“ XX veka. (1921-1989. -67-) Osnivač je istoimene modne kuće poznate po eleganciji i praktičnosti. Počeo kao šeširdžija, a zatim se usavršavao u Parizu. Radio u ateljeu Žan Deses (Jean Dessès), gde je stekao iskustvo u visokoj modi. Njegov stil je poznat po tome što je visoku modu učinio nosivom i praktičnom, kombinujući eleganciju sa udobnošću. Njegove kreacije bile su popularne širom sveta, a kuća Gi Laroš (Guy Laroche) ostala je značajno ime u francuskoj modi i nakon njegove smrti.

18.jul 1921.

Rođen prvi američki astronaut, ratni pilot i senator, Džon Glen, koji je u kosmičkom brodu „Merkjuri-Atlas 6“ 20.februara 1962. tri puta obleteo oko Zemlje. (1921-2016. -95-) Učestvovao je u Drugom svetskom ratu i Korejskom ratu, sa preko 140 borbenih misija. Kao član NASA programa Mercury, 20. februara 1962. obleteo je Zemlju tri puta u kapsuli Friendship 7, postavši prvi Amerikanac u orbiti. Bio je senator iz Ohaja od 1974. do 1999. godine. 1998. godine, sa 77 godina, ponovo je leteo u svemir na misiji Discovery, postavši najstariji astronaut u orbiti.

21.jul 1921.

U Delnicama izvršen atentat na ministra unutrašnjih poslova Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, prvaka Demokratske stranke, Milorada Draškovića. Atentat su izvršili pripadnici hrvatske revolucionarne omladine povezane sa komunističkim i anarhističkim krugovima. Ministra je ubio član terorističke grupe "Crvena pravda" Alija Alijagić, u znak protesta zbog "Obznane" uperene najvećim delom protiv delanja komunista. Vlada je ubrzo posle atentata donela "Zakon o zaštiti države" kojim je Komunistička partija Jugoslavije kao prevratnička teroristička organizacija, koja je u svom programu imala razbijanje jugoslovenske države, stavljena van zakona. U alternativnim interpretacijama, atentat se posmatra kao politički čin očajničkog otpora protiv represije režima, a ne samo kao teroristički akt. Postoje tvrdnje da je „Obznana“ bila instrument političkog obračuna sa komunistima i radničkim pokretom, pa se atentat vidi kao reakcija na sistematsko gušenje slobode. Neki autori naglašavaju da je Alijagić delovao pod uticajem šire mreže revolucionarnih ideja, gde se anarhizam i komunizam prepliću u borbi protiv centralističke i monarhističke vlasti. U antiglobalističkom i antisistemskom narativu, donošenje Zakona o zaštiti države se tumači kao početak dugog procesa kriminalizacije političke opozicije, što je Jugoslaviju postavilo na autoritarne temelje.

22.jul 1921.

rifski rat

Bitka kod Anuala - Rifani pod Abd el-Krimom razbijaju špansku vojsku generala Silvestrea - katastrofa za Španiju: 10.000–13.000 mrtvih, gubitak prestiža i kontrole nad Rifom. Rifski rat (1921–1926) počeo je upravo 1921. godine, kada su Berberi iz planinskog regiona Rif u severnom Maroku, pod vođstvom Abd el-Krima, zadali Španiji jedan od najtežih poraza u njenoj kolonijalnoj istoriji. Španija je početkom 20. veka kontrolisala severni Maroko, ali je nailazila na snažan otpor lokalnih Berbera (Rifana). Abd el-Krim, bivši službenik španske administracije, postao je vođa Rifana koje je organizovao u disciplinovanu vojsku. Cilj borbe bio je odbacivanje španske vlasti i uspostavljanje nezavisne Rifske Republike koju su na kraju i proglasili 18.septembra 1921. Ujedno bio je to početak dugotrajnog rata berberskih plemena protiv španskih kolonijalnih vlasti koji će trajati do 1926. i završiti tek zajedničkom intervencijom Francuske i Španije protiv Abd el-Krima. Bitka kod Anuala smatra se jednim od najvećih vojnih poraza u španskoj istoriji. Nakon ove pobede, krajem jula 1921.godine, Rifani napreduju ka obalskom gradu Melila. Španci su uspeli da ga odbrane zahvaljujući pojačanjima i artiljeriji.

23.jul 1921.

U Šangaju, na tajnom sastanku, osnovana Komunistička partija Kine - 01.jul se u zvaničnoj tradiciji i u kineskom političkom kalendaru uzima kao dan osnivanja KP Kine. Razlog je praktičan: precizan datum prvog kongresa nije bio jasno dokumentovan u ranim godinama, pa je Partija kasnije usvojila 1. jul kao simboličan i lakše obeležavan datum. Istorijski, prema zapisima učesnika i istraživača, prvi kongres KP Kine zaista je počeo 23. jula 1921. u Šangaju. Na njemu je učestvovalo 12 delegata koji su predstavljali oko 50 članova širom Kine. Kina je tada prolazila kroz duboku političku krizu – raspad dinastije Ćing, slaba centralna vlast, prisustvo stranih sila, i rastuće nezadovoljstvo među radnicima i studentima. U početku je KP Kine sarađivala sa nacionalističkim pokretom Kuomintang, ali je savez pukao 1927. kada je Čang Kaj-šek pokrenuo progone komunista. Nakon raskola, KP Kine je formirala sopstvene oružane snage – Kinesku crvenu armiju, što je označilo početak dugotrajnog građanskog rata. Osnivanje KP Kine bilo je deo šireg talasa komunističkih pokreta inspirisanih Oktobarskom revolucijom u Rusiji (1917). Od malog sastanka u Šangaju, KP Kine je do 1949. postala vladajuća sila, proglašavajući Narodnu Republiku Kinu pod vođstvom Mao Cedunga.

24.jul 1921.

Rođen italijanski operski umetnik, tenor Đuzepe di Stefano. (1921-2008. -86-) Rođen u Kataniji, na Siciliji, pevanje je učio u Milanu, a debi je imao 1947. u milanskoj Skali. Zbog specifične boje glasa, od pedesetih godina XX veka, Di Stefano je smatran jednim od najboljih svetskih pevača. Osvajač je zlatnog Orfeja, prestižne italijanske muzičke nagrade. Često je pevao u duetu sa operskom divom Marijom Kalas.

27.jul 1921.

Kanadski fiziolog i lekar Frederik Banting i student Čarls Best uspešno izolovali insulin iz pankreasa psa, revolucionarni lek protiv šećerne bolesti. Time je otvoren put ka lečenju šećerne bolesti (dijabetesa), koja je do tada bila smrtonosna. Banting i Best izolovali su insulin u laboratoriji Univerziteta u Torontu. Prvi pacijent, Leonard Thompson, 14-godišnji dečak oboleo od dijabetesa tip 1, uspešno je lečen insulinom sledeće 1922.godine. Banting je zajedno sa Džonom Makleodom dobio Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu. Banting je podelio svoj deo nagrade sa Bestom, a Makleod sa biohemičarem Džejmsom Kolipom. Insulin je postao prvi efikasan lek protiv dijabetesa i spasio milione života širom sveta.

Nikolaje Paulesku, rumunski fiziolog i profesor medicine, uspeo je 1916. godine da izoluje ekstrakt gušterače koji je nakon primene na psima s dijabetesom kod njih normalizovao nivo šećera u krvi. Posle Prvog svetskog rata uspeo je izolovati antidiabetički hormon gušterače koji je on nazvao pankrein (insulin). Na tu temu napisao je nekoliko naučnih radova, 1922. osigurao je autorska prava za svoju metodu proizvodnje pankreina. Paulesku je naučno dokazao postojanje antidiabetičkog hormona pre Bantinga i Besta. Međutim, njegov ekstrakt nije bio dovoljno čist za kliničku primenu kod ljudi. Banting, Best i saradnici su uspeli da insulin pročiste i primene kod pacijenata, što im je donelo Nobelovu nagradu 1923. Danas se Paulesku često navodi kao “zaboravljeni pionir insulina”, čije je otkriće bilo ključno, ali nedovoljno razvijeno za praktičnu terapiju.

29.jul 1921.

Adolf Hitler preuzeo vođstvo NSDAP u Minhenu, dobivši gotovo apsolutna ovlašćenja nad strankom. Nacional-socijalistička nemačka radnička partija (NSDAP) bila je mala, radikalna stranka nastala iz Nemačke radničke partije (DAP). Hitler je preuzeo vođstvo nakon unutrašnjih sukoba u stranci, zahtevajući da mu se daju diktatorska ovlašćenja kako bi mogao da oblikuje partiju po sopstvenom programu. Hitler postaje Führerprinzip u praksi – vođa sa neograničenom kontrolom. NSDAP se transformiše iz male grupe u disciplinovanu političku organizaciju sa jasnom ideologijom i propagandom. Ovaj trenutak se smatra početkom Hitlerovog uspona – od lokalnog agitatora do centralne figure nemačkog nacional-socijalizma. Neki autori tvrde da Hitlerov nagli uspon nije bio samo posledica unutrašnjih sukoba u stranci, već i da je iza njega stajala podrška industrijskih i finansijskih krugova koji su u njemu videli branu komunizmu. U širem okviru, pojavljuju se interpretacije da je njegov dolazak na čelo NSDAP bio deo „scenarija centara moći“ za balansiranje između crnog (fašističkog) i crvenog (komunističkog) „virusa“.

31.jul 1921.

Rođen Piter Benenson, britanski pravnik, osnivač međunarodne organizacije za zaštitu ljudskih prava - Amnesti internešnal (Amnesty International (1961)). (1921-2005. -83-) Pokrenuo je inicijativu „Appeal for Amnesty“ nakon što je pročitao vest o hapšenju dvojice portugalskih studenata zbog zdravice slobodi. Verovao da se globalna javnost može mobilisati protiv kršenja ljudskih prava. Njegova ideja „zatvorenika savesti“ postala je temelj Amnesty Internationala. Logo organizacije – sveća okružena bodljikavom žicom – simbolizuje nadu i otpor represiji. Benenson je pokazao kako jedan pravnik i jedna ideja mogu pokrenuti svetski pokret koji danas broji milione članova u preko 150 zemalja.

Stupio na snagu Trijanonski sporazum između savezničkih sila Atante i Mađarske. Trijanonski sporazum, potpisan 4. juna 1920. u Versaju, formalno je okončao stanje rata između Mađarske i sila Antante. Mađarska je izgubila oko 2/3 teritorije i više od polovine stanovništva. Transilvanija je pripala Rumuniji, Slovačka i Podkarpatska Rusija Čehoslovačkoj, a Vojvodina, Hrvatska i Slavonija Kraljevini SHS. Sporazum je izazvao duboko nezadovoljstvo u Mađarskoj, gde je doživljen kao nacionalna tragedija i temelj kasnijeg revizionističkog pokreta. U alternativnim interpretacijama, Trijanonski sporazum se vidi kao nametnuti diktat velikih sila, koje su želele da oslabe Mađarsku i spreče njen ponovni uspon. Postoje tvrdnje da je sporazum bio deo šireg plana za preuređenje Srednje Evrope u skladu sa interesima Francuske i Velike Britanije, dok su male države (Rumunija, Čehoslovačka, Kraljevina SHS) bile instrumenti tih interesa. U mađarskom nacionalnom narativu, Trijanonski sporazum je postao simbol istorijske nepravde, pa se kasnije generacije pozivaju na „trijanonsku traumu“ kao opravdanje za revizionističke težnje.

Vreli talas u Evropi - u Beogradu izmereno rekordnih 41,8 °C – najviša temperatura u istoriji grada tokom XX veka. Još jedan toplotni talas zabeležen je u oktobru; godina je bila natprosečno topla, globalno. 1921. se pamti kao natprosečno topla godina u mnogim delovima sveta, sa ekstremnim vremenskim prilikama koje su uticale na poljoprivredu i svakodnevni život. Neki autori naglašavaju da su vrućine bile posledica poremećaja u atmosferi nakon Prvog svetskog rata, uključujući promene u industrijskoj proizvodnji i sagorevanju uglja. Istorijski gledano, planeta je prolazila kroz prirodne cikluse zagrevanja i hlađenja - ledena doba, srednjovekovni topli period, mala ledena doba u ranom novom veku. Primer iz 1921. (ekstremne vrućine u Evropi i svetu) pokazuje da klimatski ekstremi nisu novost i da su postojali i pre masovne industrijalizacije. Današnji „karbonski krediti“ i kontrola resursa oslanjaju se na ideju da se klimatska politika koristi kao instrument društvene i ekonomske kontrole. To je važno istaći jer pokazuje da klimatska agenda nije samo naučno pitanje, već i političko-ekonomski projekat. Vrelina 1921. godine može da posluži kao argument za istorijsku relativizaciju današnje „histerije“, ali istovremeno otvara prostor za raspravu: da li su današnji mehanizmi (karbonski krediti, ograničenja) zaista nužni radi zaštite klime, ili su pre svega alat za upravljanje ljudima i resursima. Države pod kontrolom globalističke oligarghije uvode takse na emisije, ograničavaju industriju i transport. Pristup energiji, vodi i hrani se sve više vezuje za „održivost“. Globalni klimatski sporazumi u Parizu, Kopenhagenu, fokus stavljaju na centralizovanu kontrolu emisija. Finansijska kontrola: klimatske politike vezane su za bankarske mehanizme, kredite i fondove.

Avgust 1921

02.avgust 1921.

Stupio je na snagu "Zakon o zaštiti države" kojim je, u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, Komunistička partija kao prevratnička organizacija, sklona terorističkim metodama, stavljena van zakona, njeni poslanici lišeni mandata, a propaganda komunizma proglašena zločinom. Zakon je usledio neposredno nakon atentata u Delnicama na ministra Milorada Draškovića, što je vlast iskoristila kao povod da pojača represiju i učvrsti kontrolu nad političkim životom. U alternativnim interpretacijama, ovaj zakon se vidi kao instrument političke represije, a ne kao mera zaštite države. Postoje tvrdnje da je atentat u Delnicama poslužio kao izgovor za obračun sa komunistima i radničkim pokretom, koji su predstavljali ozbiljnu opoziciju centralističkoj i monarhističkoj vlasti. Zakon je bio udar na slobodu mišljenja i organizovanja, jer je kriminalizovao političku opoziciju i radničke sindikate. U širem kontekstu, donošenje zakona se tumači kao uvođenje autoritarnog modela vladavine u Kraljevini SHS, gde se svaka alternativa sistemu tretirala kao pretnja, a ne kao legitimna politička opcija.

Narodna skupština KSHS izglasala ovlašćenje za državni zajam od 500 miliona zlatnih franaka. Zajam je bio namenjen stabilizaciji državnih finansija, pokrivanju budžetskog deficita i obezbeđivanju sredstava za obnovu posle rata. Kraljevina SHS je u tom periodu imala ozbiljne ekonomske probleme - inflaciju, slabu industrijsku osnovu i velike troškove administracije i vojske. KSHS duguje (predratni i ratni dugovi i posleratni zajmovi): 3,456 milijardi francuskih franaka, 40 miliona dolara, 327 miliona predratnih austrijskih kruna, 1,036 milijardi jugoslovenskih kruna i 639 miliona dinara. U alternativnim interpretacijama, zajam se vidi kao uvođenje zavisnosti od stranog kapitala, jer je država morala da se zadužuje kod međunarodnih finansijskih centara. Postoje tvrdnje da je ovlašćenje za zajam bilo politički kompromis između vladajućih stranaka i finansijskih elita, koje su želele da osiguraju kontrolu nad ekonomijom. Zajam je bio prvi korak ka dugoročnoj dužničkoj zavisnosti, gde se mlada država vezuje za globalne bankarske strukture, umesto da razvija sopstvenu privredu. Zajam je takođe bio instrument centralizacije, jer je omogućio vladi da raspolaže ogromnim sredstvima bez stvarne kontrole lokalnih zajednica.

Umro italijanski operski pevač Enriko Karuzo, jedan od najvećih tenora u istoriji opere. (1873-1921. -48-) Bio je posebno cenjen kao izvođač rola u operama Đuzepea Verdija i Đakoma Pučinija i interpretator kancone. Jedan je od prvih pevača koji je snimio gramofonske ploče. Karuzo je kao dečak pevao alt u crkvenom horu. Debitovao je 1894. u Napulju, a 1901. postao je član Milanske skale. Nastupao je u Kovent gardenu, a 1904. postao prvi tenor Metropoliten opere u Njujorku. U svojoj karijeri Karuzo je ostvario mnoštvo uloga lirskog i dramskog žanra, u operama Donicetija, Verdija, Bizea, Pučinija, Maskanjija i Leonkavala. Bio je vrstan interpretator italijanske kancone. Izvanredan majstor klasičnog italijanskog vokalnog stila i tehnike, Karuzo je fascinirao svojim jedinstvenim, sonornim, baršunasto-mekim i izražajnim glasom. Neka od dela: "Uspomene", "Metodi pevanja" itd.

05.avgust 1921.

Velika narodna skupština Turske izabrala Mustafu Kemala-pašu za vrhovnog komandanta vojske. Odluka je doneta u trenutku kada je turska vojska bila suočena sa grčkom ofanzivom u zapadnoj Anadoliji tokom rata za nezavisnost. Kemal-paši su dodeljena izvanredna ovlašćenja na period od tri meseca, što mu je omogućilo da reorganizuje vojsku i pripremi odbranu. Ova odluka je bila ključna za kasniju bitku kod Sakarije (avgust–septembar 1921), gde je turska vojska zaustavila grčki napredak. Izbor Mustafe Kemala se vidi kao prelomni trenutak u stvaranju modernog turskog državnog identiteta, jer je vojna pobeda otvorila put njegovom političkom usponu. Skupština praktično prenela punu vlast u ruke jednog čoveka, što se može tumačiti kao početak autoritarnog modela vladavine koji će kasnije obeležiti Tursku Republiku. Kemalov uspon se vidi kao otpor imperijalnim planovima velikih sila (Britanije, Francuske, Grčke), koje su želele da podele Anadoliju. Kemalova centralizacija vojske i vlasti bila nužna za opstanak, ali da je istovremeno stvorila kult ličnosti koji je oblikovao političku kulturu Turske u decenijama koje su usledile.

07.avgust 1921.

Formirana Turkmenska oblast unutar Turkestanske ASSR, koja je bila deo Ruske SFSR. Sovjetske vlasti su želele da administrativno izdvoje turkmenske teritorije radi lakše kontrole i kasnije reorganizacije. Oblast je reorganizovana i izdvojena iz Turkestanske ASSR 1924.godine. 13. maja 1925. – proglašena je Turkmenska SSR, jedna od 15 konstitutivnih republika SSSR-a. Turkmenska SSR je postojala do 1991. kada je proglašena nezavisnost Turkmenistana. Osnivanje Turkmenske oblasti se vidi kao tipičan sovjetski eksperiment u administrativnom preuređenju, gde se granice crtaju radi političke kontrole, a ne prema etničkim ili istorijskim kriterijumima. Oblast je bila privremena konstrukcija, jer je Moskva želela da testira model „nacionalnih republika“ u Centralnoj Aziji. Stvaranje oblasti i kasnije republike je zapravo bilo instrument kolonijalne politike SSSR-a, jer su lokalni narodi dobili formalnu „državnost“ ali bez stvarne samostalnosti. Osnivanje oblasti bio korak ka razbijanju tradicionalnih struktura u Turkmenistanu, jer je sovjetska vlast želela da uništi plemenske i islamske institucije i zameni ih partijskim aparatima.

08.avgust 1921.

Rođena američka glumica i šampionka u plivanju Ester Vilijams - svetsku slavu donela joj je uloga u mjuziklu "Bal na vodi" iz 1944.godine. (1921-2013. -91-) Vilijamsova je pre svoje dvadesete godine postavila nekoliko nacionalnih rekorda u plivanju takmičeći se za klub iz Los Anđelesa. Početak Drugog svetskog rata ju je sprečio da učestvuje na Letnjim olimpijskim igrama 1940. Posle toga potpisuje ugovor sa filmskim studijom MGM, za koji tokom četrdesetih i pedesetih godina snima tzv. "mjuzikle na vodi“. Nakon raskida ugovora snima nekoliko neuspešnih filmova, pa odlučuje da se povuče sa filma. Zatim je otpočela novu karijeru poslovne žene tako što je pozajmila svoje ime liniji kupaćih kostima i bazena i snimala kratke filmove učeći decu da plivaju.

16.avgust 1921.

Umro kralj Petar I Karađorđević Oslobodilac, kralj Srbije od 1903. do 1918. a potom Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca do smrti 1921. - pamti se kao „oslobodilac“ i jedan od najvoljenijih srpskih vladara. (Rođen: Beograd/Kneževina Srbija/Srbija 11.jul 1844. - Umro: Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 16.avgust 1921.) Bio je sin kneza Aleksandra Karađorđevića i Perside Nenadović. Unuk vožda Karađorđa. Njegova vladavina obeležena je opštim razvojem parlamentarne demokratije, ubrzanim privrednim i kulturnim napretkom i slobodom štampe. Tokom njegove uprave ojačane su političke i kulturne veze sa južnoslovenskim narodima, i pod njegovim žezlom Srbija je postala neka vrsta Pijemonta, ideal ustavnog uređenja i žarište slobode i napretka. Ipak, njegova vladavina obeležena je i samovoljom grupe oficira zaverenika iz 1903. pripadnika „Crne ruke“. Posle zbacivanja s prestola 1858. njegovog oca kneza Aleksandra Karađorđevića, živeo je u inostranstvu i završio je Vojnu akademiju u Sen Siru i Višu vojnu akademiju u Mecu. Učestvovao je kao dobrovoljac u Legiji stranaca u Francusko-pruskom ratu 1870. i 1871, kad je zbog ispoljene hrabrosti odlikovan Orednom Legije časti, postavši jedini evropski vladalac koji je to odličje zaslužio na bojnom polju. Pod imenom Petar Mrkonjić u bosansko-hercegovačkom ustanku protiv Turaka komandovao je 1875. i 1876. jednim ustaničkim odredom. Posle ubistva kralja Aleksandra Obrenovića, Skupština Srbije ga je 15.juna 1903. izabrala za kralja. U narodu je zbog retkog poštenja i skromnosti nazivan „čika Pera“. U Balkanskim ratovima je kao vrhovni komandant predvodio do pobede srpsku vojsku, a s vlasti se povukao 1914. u korist sina Aleksandra koji je u njegovo ime vladao kao regent. U Prvom svetskom ratu 1915. prošao je zajedno sa srpskom vojskom preko planinskih bespuća Albanije do jadranske i jonske obale. Bio je simbol otpora i stradanja naroda tokom povlačenja preko Albanije.

1844-1921

Preveo je na srpski spis „O slobodi“ engleskog filozofa Džona Stjuarta Mila. Bio je oženjen crnogorskom princezom Zorkom Petrović Njegoš. Imao troje dece: Jelenu, Đorđa i Aleksandra (kasnijeg kralja). Umro 16. avgusta 1921. u Beogradu od zapaljenja pluća. Sahranjen u Crkvi Svetog Đorđa na Oplencu. Njegova vladavina se često opisuje kao najdemokratskija epoha u modernoj srpskoj istoriji. Internacionalna dimenzija Karađorđevića: Dinastija je imala snažne veze sa Francuskom i zapadnim silama. Petar je školovan u Parizu, borio se u francuskoj vojsci, a dinastija je često posmatrana kao otvorena prema globalnim centrima moći. Obrenovići vs. Karađorđevići: Obrenovići se u nekim interpretacijama vide kao nacionalno-suverenistička dinastija, koja je balansirala između velikih sila i čuvala unutrašnju autonomiju. Njihov pad 1903. (majskim prevratom) tumači se kao delo tajnih organizacija poput Crne ruke, uz podršku globalnih interesa da se ukloni dinastija koja nije bila dovoljno „podesna“. Karađorđevići su se uklopili u širi međunarodni okvir - savez sa Antantom, kasnije stvaranje Kraljevine SHS kao dela evropskog poretka. To se može tumačiti kao uvođenje Srbije u globalne strukture, dok su Obrenovići predstavljali „tvrdokorniji“ nacionalni kurs. Iako zvuči kao teorija, ovakva interpretacija otvara prostor da se dinastičke smene ne gledaju samo kao unutrašnji obračuni, već i kao deo globalne igre moći.

23.avgust 1921.

Mađarska vojska ušla i zauzela svoj deo Baranje, nakon kratkog postojanja tzv. Srpsko-mađarske Baranjsko-bajske sovjetski orjentisane republike (14–20. avgust 1921). Nakon proglašenja ove kratkotrajne sovjetske republike (14-20.avgust) pod vođstvom slikara Petra Dobrovića, iz Pečuja se 19.avgusta povlače civilne vlasti Kraljevine SHS a sa njima i izbeglice. U narednim danima beleženi su slučajevi iseljavanja srpskog i jugoslovenskog stanovništva, kao i represije nad lokalnim simpatizerima „republike“ jer je teritorija vraćena pod kontrolu Budimpešte, 23.avgusta. Posle Prvog svetskog rata i Trijanonskog sporazuma (1920), granice između Kraljevine SHS i Mađarske bile su nestabilne. Baranja je bila pod srpskom okupacijom od 1918. do 1921, a zatim vraćena Mađarskoj. Eksperiment u Baranji se može videti kao pokušaj da se stvori tampon-zona između Mađarske i Kraljevine SHS, ali i kao sovjetski projekat širenja uticaja u Centralnoj Evropi. Kratkotrajna republika bila instrument velikih sila - testiranje kako će lokalno stanovništvo reagovati na ideju „narodne vlasti“ u pograničnim oblastima. Mađarska vojska je sprovodila teror nad Srbima i simpatizerima jugoslovenske strane, što se uklapa u širu sliku etničkih tenzija i pokušaja homogenizacije. Ovaj događaj pokazuje kako se posle rata granice nisu crtale samo na konferencijama, već i kroz lokalne eksperimente, okupacije i represije.

"Muslimanska pobuna": muslimani iz opština Komoran i Brodarevo pomogli četama Jusufa Mehonića i Huseina Boškovića u borbi protiv oružanih snaga vlasti Kraljevine SHS. Izveštaji tvrde da je u periodu od tri godine (1918-1921) u Sandžaku ubijeno preko 800 pravoslavnih Srba. Četa Koste Pećanca je delovala u Sandžaku kao paravojna formacija, ali je kasnije ministarstvo unutrašnjih dela naredilo da se povuče. Pobuna se može videti i kao otpor muslimanskog stanovništva prema centralizaciji i represiji Kraljevine SHS ali i pokušaj očuvanja lokalne autonomije. Neki autori povezuju nemire sa širim islamskim pokretima u regionu, pa čak i sa uticajem turske borbe za nezavisnost (Kemalov pokret), što daje pobuni internacionalnu dimenziju. Etnički sukobi u Sandžaku bili su deo šireg procesa homogenizacije - nasilje nad Srbima, ali i represija nad muslimanima od strane državnih organa. Četa Koste Pećanca se u kritičkim interpretacijama vidi kao instrument državnog terora, dok se u nacionalnim narativima predstavlja kao zaštita srpskog stanovništva. Ovaj događaj pokazuje da se Sandžak posle rata pretvorio u laboratoriju etničkih i političkih sukoba, gde su lokalne pobune bile deo šireg geopolitičkog previranja.

23.avgust - 13.septembar 1921.

grčko-turski rat

Bitka kod Sakarije - ključni prelom u Grčko-turskom ratu - grčka ofanziva ka Ankari je zaustavljena na manje od 100km od tog grada, a Mustafa Kemal Paša postao simbol turskog otpora. Grčka vojska brojnosti oko 120.000 vojnika sukobila se sa turskom nacionalnom vojskom koja je brojala oko 96.000 vojnika. Turska je izvojevala pobedu, grčka ofanziva je zaustavljena, a Ankara ostala u rukama nacionalista. Što se gubitaka tiče Grci su imali približno 22.900 izbačenih vojnika iz stroja (4.000 mrtvih, 19.000 ranjenih) a Turci oko 22.000 (3.700 mrtvih, 18.480 ranjenih). Bitka kod Sakarije se vidi kao prelomni trenutak Turskog rata za nezavisnost – Mustafa Kemal je dobio titulu „Gazi“ (pobednik, branilac vere). Zaustavljanje Grka značilo je kraj britansko-francuskih planova da se Ankara slomi i da se Anatolija podeli. Pobeda je ojačala pregovaračku poziciju Turske u Lozani (1923). Iz grčke perspektive naglašava se da je grčka ofanziva bila previše ambiciozna, vođena političkim pritiskom iz Atine, a ne realnim vojnim kapacitetima. Ova bitka pokazuje kako se lokalni rat pretvorio u globalni prelom – propast grčke ofanzive otvorila je put stvaranju moderne Turske.

24.avgust 1921.

Eksplozija dirižabla klase R38 u Engleskoj iznad grada Hal - poginulo 44 Britanaca i Amerikanaca. Britanski dirižabl klase R38/ZR-2, namenjen američkoj mornarici, eksplodirao tokom probnog leta. Uzrok nesreće je pronađen u konstrukcijskima slabostima i preopterećenju tokom manevra; kasnije se pokazalo da je dizajn bio neadekvatan. Tragedija je izazvala šok u javnosti i označila kraj britanskih ambicija u razvoju velikih dirižabla. Nesreća se vidi kao simbol tehnološke arogancije - pokušaj da se prebrzo dostigne američko tržište i vojna nadmoć. Dirižabl je bio namenjen SAD, pa se nesreća tumači i kao udarac u transatlantskoj saradnji. Projekti dirižabla često bili politički prestiž, a ne realna potreba - što je dovelo do zanemarivanja bezbednosti. Ovaj događaj pokazuje kako su rani eksperimenti u avijaciji često bili žrtve globalne trke za prestiž, a ne samo tehničke greške.

24-29.avgust 1921.

SAD sklapaju zasebne mirovne ugovore sa Nemačkom, Austrijom i Mađarskom jer prethodno nisu ratifikovale Versajski sporazum. Američki Senat nije ratifikovao Versajski sporazum (1919), pa SAD nisu formalno bile deo sistema Lige naroda. SAD su se pravno izuzele iz obaveza koje su proizašle iz Versaja, ali su zadržale pravo da učestvuju u ekonomskim i diplomatskim odnosima sa bivšim Centralnim silama. Ovi ugovori su omogućili normalizaciju odnosa i nastavak trgovine, dok su Evropa i dalje bila vezana za Versajski sistem. Odluka SAD da potpišu zasebne ugovore pokazuje američki izolacionizam i odbijanje da se vežu za evropske strukture kontrole. Bio je to prvi znak američke „paralelne politike“ - dok Evropa gradi Ligu naroda i sistem kontrole, SAD se povlače i zadržavaju slobodu da deluju samostalno. Alternativni pogled naglašava da je američka elita želela ekonomske koristi od mira (trgovina, krediti), ali bez političkih obaveza koje bi ograničile suverenitet. Ovi zasebni ugovori mogu se tumačiti kao udarac globalističkom projektu Lige naroda, jer su pokazali da najveća sila sveta nije spremna da se podredi kolektivnim mehanizmima.

24.avgust - 02.septembar 1921.

Bitka na planini Bler u Zapadnoj Virdžiniji u SAD - Oko 10–15 hiljada rudara u Zapadnoj Virdžiniji diglo se na oružani ustanak protiv lokalnih vlasti i kompanija koje su kontrolisale rudnike uglja. Rudari su se borili protiv privatnih plaćenika, lokalne policije i federalne vojske. Procene govore o 50–100 poginulih, stotine ranjenih. Bio je to najveći radnički ustanak u istoriji SAD i najveći mirnodopski oružani sukob na američkom tlu. Pobuna se vidi kao vrhunac „Ratova za ugalj“, serije sukoba između rudara i kompanija koje su kontrolisale čitave zajednice (tzv. „company towns“). Ustanak je bio deo šireg talasa radničkih pokreta posle Prvog svetskog rata, kada su se širom sveta javljali zahtevi za socijalnu pravdu i radnička prava. Pobuna je ugušena uz pomoć federalne vojske i avijacije, što se tumači kao savez države i kapitala protiv radnika. Ovaj događaj pokazuje da su SAD, često predstavljene kao bastion demokratije, imale svoje unutrašnje ratove gde su radnici morali da posegnu za oružjem da bi se izborili za osnovna prava.

26.avgust 1921.

Ubistvo Matijasa Ercbergera, potpisnika primirja iz 1918. od strane članova nacionalističke terorističke organizacije „Consul“, koja je okupljala bivše oficire Freikorpsa. Matijas Ercberger (1875–1921) bio je nemački političar iz Katoličke stranke centra (Zentrum), ministar finansija i jedan od potpisnika primirja u Kompjenjeu (novembar 1918) kojim je okončan Prvi svetski rat. U Nemačkoj je uvedeno vanredno stanje, a atentat je izazvao šok jer je pokazao jačanje ekstremne desnice i nasilja u Vajmarskoj republici. Ubistvo Ercbergera se vidi kao osvetnički čin nacionalista, koji su ga smatrali „izdajnikom“ zbog potpisivanja primirja i prihvatanja Versajskog sporazuma. Alternativni narativ naglašava da je atentat bio deo šireg projekta destabilizacije Vajmarske republike, gde su tajne organizacije i paravojne grupe delovale uz prećutnu podršku određenih elita. „Nož u leđa“ mit: Ubistvo se uklapa u mit o „izdaji“ iz 1918, koji je kasnije postao centralna tačka nacističke propagande. Ovaj događaj pokazuje kako su tajne organizacije poput Konzula bile instrument prelaza od posleratnog haosa ka političkom ekstremizmu, što je otvorilo put radikalnim pokretima u Nemačkoj.

Nemiri i protesti u Minhenu zbog rastućih cena - ekonomska kriza izazvala proteste - rani znak hiperinflacije. Uzrok nemirima treba tražiti u naglom rastu cena osnovnih namirnica i inflaciji koja je počela da razara svakodnevni život. Vlasti su morale da intervenišu kako bi smirile situaciju, što je bio rani znak da ekonomska kriza može prerasti u političku nestabilnost. Nemiri u Minhenu se vide kao prvi simptomi hiperinflacije koja će kulminirati 1923. godine. Rastuće cene bile su direktna posledica ratnih reparacija i Versajskog sistema, što se tumači kao namerno slabljenje Nemačke od strane pobedničkih sila. Nemiri su otvorili prostor za radikalne pokrete - komunističke i nacionalističke grupe su koristile ekonomsko nezadovoljstvo da pridobiju mase. Ovaj događaj pokazuje kako ekonomska kriza može biti politički katalizator, a Minhen će ubrzo postati epicentar radikalnih ideologija.

Septembar 1921

01.septembar 1921.

Rođen srpski (jugoslovenski) arhitekta Branko Pešić, autor velikog broja arhitektonskih projekata, crkava, javnih i administrativnih zgrada, nekoliko knjiga o arhitekturi, profesor Univerziteta u Beogradu. (Rođen: Zemun,Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 01.septembar 1921. - Umro: Linjano/Italija 04.oktobar 2006.) Tehnički fakultet u Beogradu - arhitektonski odsek upisao je 1939, no usled ratnog prekida studija diplomirao je 1947. godine. U periodu 1947 - 1951. radio je kao projektant, šef gradilišta i biroa u Direkciji za izgradnju Novog Beograda. Godine 1951. izabran za asistenta na Građevinskom fakultetu u Beogradu gde, do penzionisanja 1986, radi u svojstvu predavača, zatim profesora na predmetu Zgradarstvo. Patrijarh German 1984. poverio mu je mesto protoneimara Hrama Svetog Save u Beogradu. Tokom gradnje izveo je redak građevinski poduhvat - glavnu kupolu tešku više od 4.000 tona (s pozlaćenim glavnim krstom visokim 12 metara) napravljenu na zemlji, u unutrašnjosti Hrama, podigao je na visinu od 40 metara. Glavni organizator i nadzorni inženjer svih radova na gradnji Hrama bio je od 1984. do 1996. godine. Za rad na Hramu Pešić nije primao platu niti bilo kakvu vrstu nadoknade, pošto je taj projekat smatrao svojom dužnošću i misijom. Pored poslova struke, Pešić je za Hram aktivno prikupljao sredstva, u koju svrhu je održao niz predavanja i izložbi, od Australije do Ujedinjenog Kraljevstva. Projektovao 27 crkvenih objekata, među kojima se ističu: crkve u Priboju na Limu, Batajnici, i Zemun-polju, kapela-zadužbina porodice Nikolaja Velimirovića u Lelićima, Hram Svete Trojice u Lovcima, Crkva Svete Petke na Čukarici u Beogradu. Za svoj rad dobio je više medalja i diploma za angažovanje na kulturnom i stručnom polju. Ostavio je iza sebe više od 130 projekata, poput Palate Beograd ("Beograđanka"), poslovne zgrade "Agroopreme" u Novom Beogradu, zgrade Građevinskog fakulteta u Subotici.

1921-2006

03.septembar 1921.

Rođen srpski (jugoslovenski) režiser, autor stripova i scenarista Živorad Žika Mitrović. (Rođen: Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 03.septembar 1921. - Umro: Beograd/SCG/Srbija 29.januar 2005.) Pripadao je generaciji sineasta koja je neposredno nakon Drugog svetskog rata postavila temelje profesionalno organizovane filmske produkcije u Srbiji. Mitrović je karijeru počeo kao stripski crtač i scenarista u periodu 1936 - 1941, „Zlatnom dobu srpskog stripa“, kada je bio još srednjoškolac i omladinac. Objavljivao je stripove različitih žanrova u komercijalnim beogradskim listovima: Mika Miš, Zabavnik, Paja Patak i Dečje vreme. Najpoznatiji stripovi tog doba su mu Junaci Pavlove ulice, Hajduk Veljko, Duh prerije, Orkan sa istoka, Krijumčari ljudi i Moć fakira. U filmu Savamala iz 1982. Mitrović je evocirao stripsko razdoblje svog života. Posle rata, Mitrović se bavio prvenstveno filmom, ali je i dalje ostala veza sa stripom. Stripski serijal Kapetan Leši je adaptacija istoimenog filma, po scenariju samog Mitrovića sa saradnicima, i crtežom Julija Radilovića Julesa. Izašle su četiri epizode u zagrebačkom Plavom vjesniku (1960-1964). Snimao je filmove različitog žanra, a najviše je ostao upamćen po istorijskim: Nevesinjska puška, Marš na Drinu, Signali nad gradom, Solunski atentatori, Užička republika i Timočka buna. Dobitnik je više domaćih i međunarodnih priznanja, među kojima je nekoliko zlatnih i srebrnih arena, Sedmojulska i Oktobarska nagrada.

1921-2005

11.septembar 1921.

U Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca osnovan nacionalni atletski savez.

12.septembar 1921.

Rođen poljski pisac Stanislav Lem, najpoznatiji poljski autor naučne fantastike. (1921-2006. -84-) Lem je bio poznat po knjigama "Solaris", "Nepobediv", "Summa technologiae" koje su prevedene i na srpski. Rođen je 1921. godine u Lavovu (tada Poljska, danas Ukrajina) a već njegov prvi rad "Čovek sa Marsa" iz 1946. ga je proslavio širom sveta. Lem je 1939. započeo studije medicine, ali ga je prekinuo Drugi svetski rat tokom kojeg je radio kao automehaničar. Od 1950. ima status slobodnog književnika. Njegova dela prevedena su na brojne jezike, a u svetu je prodato preko osam miliona njegovih knjiga. Sem naučne fantastike, pisao je i bajke, pesme, pripovetke, eseje i filozofske rasprave.

13.septembar 1921.

U Vičiti u Kanzasu otvoren restoran White Castle, početak prvog lanca brze hrane u SAD i začetnik čitave industrije. Prodavali su male, kvadratne hamburgere po ceni od 5 centi, koje su nazvali Sliders. Ideja je bila da se kupuju "na komad ili na džak" – praktično i brzo. White Castle je prvi organizovani lanac brze hrane u svetu, mnogo pre McDonald’s-a (koji je nastao tek 1937). Time Magazine je kasnije proglasio njihov Original Slider najuticajnijim burgerom svih vremena. Ovaj mali eksperiment u Wichiti postao je temelj današnje multibilionske industrije brze hrane. Svaki burger je bio isti – isti oblik, veličina, ukus. To je stvorilo poverenje kod kupaca. White Castle je prvi koristio kupon kampanje i naglašavao čistoću kuhinje da bi razbio sumnje u kvalitet mesa. Već 1920-ih počeli su da otvaraju nove lokacije, gradeći reputaciju i prepoznatljiv brend. White Castle je prodao preko milijardu burgera već do 1961. godine, daleko pre konkurencije. Njihov kvadratni oblik burgera bio je praktičan: lakše se pekao i slagao u kutije. Danas White Castle i dalje postoji, ali je regionalno ograničen (najviše na srednji zapad i severoistok SAD). Ideja da hrana bude brza, standardizovana i dostupna masama promenila je način ishrane, ekonomiju i kulturu 20. veka.

18.septembar 1921.

rifski rat

Proglašena Rifska republika u Ajdiru u planinskom regionu severnog Maroka, Rif - prva moderna berberska republika, konfederalnog tipa, sa skupštinom i sudovima. Nakon katastrofalnog poraza Španije kod Anuala (jul 1921), Rifani su iskoristili vakuum moći i proglasili nezavisnu državu. Abd el-Krim je ujedinio plemena i stvorio prvu modernu nezavisnu berbersku republiku koja nije bila monarhija. Poraz kod Anuala i gubitak kontrole nad Rifom izazvali su politički potres u Madridu. Rifani su pokazali da kolonijalne sile mogu biti poražene, što je inspirisalo antikolonijalne pokrete širom sveta. Francuska, koja je kontrolisala ostatak Maroka, uplašila se da bi pobuna mogla da se proširi i na njen protektorat. Proglašenje republike je bio istorijski trenutak – nastanak jedne od prvih antikolonijalnih republika u Africi, koja će trajati do 1926. kada je zajednički porazila špansko-francuska ofanziva.

19.septembar 1921.

U Berlinu otvoren prvi autoput na svetu: AVUS, (Automobil-Verkehrs - und Übungsstraße) ulica za automobilski saobraćaj i vežbu). Istovremeno je predviđeno da bude saobraćajnica i trkalište – zamišljen je kao testna staza za automobile i gume, ali i kao javni put. Dužina autoputa bila je oko 10 km (dve paralelne trake, svaka po 8 km, povezane krivinama). Prvi put u svetu izgrađena posebna saobraćajnica namenjena isključivo automobilima, odvojena od gradskog saobraćaja. Odmah nakon otvaranja korišćen za auto-moto trke; AVUS je postao poznat kao jedno od najbržih trkališta u Evropi. AVUS se smatra prvim autoputem na svetu, pre italijanske Autostrade (1924) i nemačkog Reichsautobahna (1930-ih). Berlin je time postao centar automobilskog razvoja i trkačke kulture. To je bio korak ka modernom konceptu brzih saobraćajnica koje danas poznajemo širom sveta.

21.septembar 1921.

Katastrofalna eksplozija u BASF-ovoj fabrici u Opau (danas deo Ludvigshafena na Rajni) koja je uništila polovinu tadašnjeg grada - u najvećoj industrijskoj katastrofi u Nemačkoj poginulo je između 500 i 600 ljudi. Eksplodiralo je oko 4.500 tona amonijum-sulfat-nitratnog đubriva koje je bilo skladišteno u silosu. Radnici su koristili dinamit da razbiju stvrdnute naslage đubriva – praksa koja se ranije činila bezbednom, ali je tog dana izazvala lančanu eksploziju. Procene govore o 500–600 poginulih i oko 2.000 povređenih. Pola grada Opau je uništeno; eksplozija se čula i osetila na stotinama kilometara. Hiljade zgrada su srušene ili teško oštećene. Katastrofa je pokazala koliko su hemijske industrije tog vremena bile rizične i dovela je do novih regulacija u skladištenju eksplozivnih materijala. Kompanija BASF je preživela tragediju i nastavila da raste, ali je događaj ostao duboko urezan u istoriju hemijske industrije. Eksplozija u Opau se i danas navodi kao primer najveće industrijske nesreće u Nemačkoj.

30.septembar 1921.

Rođena britanska glumica Debora Kej jedna od najvećih holivudskih glumica pedesetih godina XX veka, znamenita po jednom od najpoznatijih filmskih poljubaca s Bertom Lankasterom u filmu “Odavde do večnosti”. (1921-2007 -86-) Igrala je i sa drugim poznatim glumcima poput Jul Brinera i Keri Granta. Karijeru je počela u lokalnom pozorištu u rodnoj Škotskoj. da bi prvu glavnu ulogu odigrala u filmu “Major Barbara” 1941. Nominovana je za Oskara za glavnu ulogu čak šest puta, da bi konačno 1994. dobila Oskara za životno delo. Neki od ostalih filmova u kojima je glumila: “Kralj i ja”, “ Kvo Vadis”, “Nezaboravna ljubavna priča”, “Julije Cezar”, “Kazino Rojal” itd.

Oktobar 1921

05.oktobar 1921.

Ustav Kneževine Lihtenštajn donet od strane kneza Johana II fon Lihtenštajna, čime je zemlja postala ustavna monarhija sa elementima parlamentarne demokratije. Promulgovan novi Ustav Kneževine Lihtenštajn, koji je zamenio prethodni iz 1862. godine. Uspostavljena ustavna monarhija – knez zadržava značajne prerogative, ali se uvodi parlamentarna kontrola. Landtag (parlament) dobija veća ovlašćenja, uključujući pravo na referendume. Ukinuta su tri mesta u parlamentu koja je knez ranije direktno imenovao. Smanjena je starosna granica za pravo glasa sa 24 na 21 godinu. Lihtenštajn se transformisao iz apsolutne u ustavnu monarhiju, sa kombinacijom vladarske moći i parlamentarne demokratije. Ustav je bio odgovor na posleratne promene u Evropi – nakon Prvog svetskog rata, male države su morale da pokažu modernizaciju i demokratizaciju kako bi očuvale legitimitet. Lihtenštajn je bio pod snažnim uticajem Švajcarske (ekonomski i politički), pa je novi ustav bio i signal prilagođavanja švajcarskom modelu. Ustav je bio kompromis: knez je zadržao ključnu ulogu (npr. pravo veta, imenovanje vlade), ali je narod dobio instrumente kontrole. Time je Lihtenštajn postao jedna od najstabilnijih mikrodržava Evrope, jer je spojio tradiciju monarhije sa demokratskim elementima. Ovaj ustav je i danas temelj političkog sistema Lihtenštajna (uz kasnije amandmane). Postavio je osnovu za modernu konstitucionalnu monarhiju u kojoj knez i parlament dele vlast.

13.oktobar 1921.

Potpisan Karski sporazum između Vlade Velike narodne skupštine Turske i sovjetskih republika Jermenije, Azerbejdžana i Gruzije, uz posredovanje Ruske Sovjetske Federativne Socijalističke Republike kojim su uspostavljene zajedničke granice u Zakavkazju - pokazalo se po raspadu SSSR-a na štetu Jermenije. Sporazumom su definisane granice između Turske i Zakavkazja. Turska dobija oblasti Kars, Ardahan i Igdır. Nahičevan proglašen autonomnom teritorijom pod zaštitom Azerbejdžana. Sporazum je formalizovao granice koje u velikoj meri i danas postoje između Turske i južnog Kavkaza. Sovjetska Rusija je želela stabilizaciju južnih granica i saradnju s Kemalističkom Turskom protiv zapadnih sila. Turska je dobila međunarodno priznanje svojih istočnih granica, što je ojačalo poziciju Ankare. Sporazum je cementirao savez između Kemalista i boljševika u tom periodu. Jermenija je izgubila značajne teritorije (Kars i Ardahan), što je ostalo trajno pitanje u jermenskoj politici. Nahičevan je postao „zatvoreni koridor“ pod Azerbejdžanom, što je i danas geopolitički osjetljivo. Sporazum pokazuje kako su novi režimi (Kemalisti i Boljševici) pragmatično sarađivali, dok su zapadne sile bile zaokupljene drugim frontovima. Time je Turska dobila „istočni mir“ i mogla da se fokusira na rat protiv Grčke i pregovore sa Francuskom (Ankarski ugovor, 20. oktobar 1921).

Rođen francuski glumac i pevač italijanskog porekla Ivo Livi, poznatiji kao Iv Montan. (Rođen: Monsumano Terme/Kraljevina Italija/Italija 13.oktobar 1921. - Umro: Senlis/Francuska 09.novembar 1991.) Montan potiče iz Italije, bio je sin siromašnih italijanskih emigranata koji su se pred naletom fašizma 1924. nastanili u Marseju. Karijeru započinje u lokalu Alkatraz u Marseju, gde 1938. peva pesme Treneta, Morisa Ševalijea, Fernandela. kaubojske pesme i drugo. Nakon burnih ratnih godina stigao je u Pariz i 1944. upoznao Edit Pijaf koja ga je skrenula sa dotadašnjeg repertoara i odgajala kao pevača šansona, ubrzo jednog od najboljih druge polovinee 20. veka. Godine 1946. susreo se sa slavnim režiserom Marselom Karnetom i pesnikom Žakom Preverom što će biti još jedan preloman dogođaj u životu. Postaće sjajan filmski glumac i najsuptilniji interpretator poezije u šansoni. Iako samo interpretator pesama, bio je kompletna nadahnuta ličnost - glumac, plesač, pevač i zabavljač. Svetsku slavu postigao je filmom „Nadnica za strah“. Godine 1949. upoznaje glumicu Simon Sinjore koja će mu ubrzo postati supruga i biti sa njim do kraja života. Nakon što je 1965. izdao poslednji album i 1968. trijumfalno je nastupio u Olimpiji, napustio je muzičku scenu, kao što je to godinu dana pre (1967) načinio Žak Brel i potpuno se posvetio filmu. Neki od filmova u kojima je igrao: „Vrata noći“, „Heroji su umorni“, „Veštice iz Salema“, „Veliki plavi put“ itd.

1921-1991

14.oktobar 1921.

Rođen srpski (jugoslovenski) glumac Rade Marković koji je u svetu glume bio aktivan čitavih šest decenija ostavivši neizbrisiv trag u istoriji srpske kulture. (Rođen: Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 14.oktobar 1921. - Umro: Zabok/Hrvatska 10.septembar 2010.) Studirao je Tehnički a potom Filozofski fakultet u rodnom Beogradu, da bi se potom posvetio glumi, na početku samo amaterski, sa grupom mladih beogradskih entuzijasta prve posleratne generacije koji su probali u prostorijama Kolarčevog univerziteta. U toj grupi je bila i Olivera Đorđević (kasnije poznata srpska glumica Olivera Marković) sa kojom se venčao 1945. godine, i sa kojom je godinu dana kasnije dobio sina Gorana, poznatog srpskog reditelja. Na pozorišnim scenama ostvario je oko 100 uloga, na filmu osamdesetak, u televizijskim dramama, serijama i drugim emisijama više od 60, učestvovao je u gotovo 200 radio drama. Režirao je dva dokumentarna filma. Sumirano, Rade Marković je jedan od najvećih i najpostojanijih imena srpskom glumišta u periodu od Drugog svetskog rata pa do novog milenijuma. Bio je profesor glume na Akademiji umetnosti u Novom Sadu. Bio je spiker u prvim filmskim novostima po oslobođenju Beograda, kao i u mnogim kratkometražnim filmovima. S mnogim autorima snimio je po nekoliko filmova: Čudotvorni mač (1950) i Šolaja (1955, za koju je dobio Zlatnu arenu za sporednu ulogu na festivalu u Puli 1956) Vojislava Nanovića; Daleko je sunce (1953), Sumnjivo lice (1954) i Put oko sveta (1964) Soje Jovanović; Zenica (1957) i Kako su se voleli Romeo i Julija (1966) Jovana Živanovića; Prvi građanin male varoši (1961), Leto je krivo za sve (1961) i Devojka (1965) Puriše Đorđevića; Roj (1966, za koju je dobio prvu nagradu /ex aequo/ za mušku ulogu na festivalu glumačkog ostvarenja u Nišu), Hasanaginica (1967), Delije (1968) i Burduš (1970) Miodraga Popovića; Diverzanti (1967) i Valter brani Sarajevo (1972) Hajrudina Krvavca; Klopka za generala (1971) i SB zatvara krug (1974) Mikija Stamenkovića; Otpisani (1974) i Kraljevski voz (1982) Aleksandra Đorđevića; Nacionalna klasa (1979), Majstori, majstori (1980) i Variola vera (1982) Gorana Markovića. Bio je na odmoru u Klanjecu, u kući svoje druge supruge, kada mu je pozlilo. Preminuo je na kardiološkom odeljenju bolnice u Zaboku, u Hrvatskoj.

1921-2010

18.oktobar 1921.

Rođen Džesi Helms vodeći konzervativni političar SAD, američki republikanski senator, poznat po nadimku „senator Ne“. (1921-2008. -86-) Helms je između ostalog ostao upamćen po protivljenju slanju američkih trupa u Bosnu, blokiranju ratifikacije međunarodnih sporazuma, među kojima Sveobuhvatnog sporazuma o zabrani nuklearnog testiranja kao i protokola iz Kjotoa o globalnom zagrevanju. Radio je kao urednik u novinama i televizijski komentator. U Senat SAD je prvi put ušao 1972.godine.”

19.oktobar 1921.

„Krvava noć“ u Lisabonu - ubijen portugalski premijer Antonio Granjo zajedno sa još nekoliko istaknutih političara i vojnih ličnosti. Ukupno je stradalo šest ljudi. Tokom dana je vojnim pučem oborena vlada Antónia Granja, ali predsednik Antonio Hose de Almeida nije želeo da prizna novu revolucionarnu vlast. U noći između 19. i 20. oktobra, grupa radikalnih vojnika i mornara krenula je u tzv. „kamioneti-fantomu“ (otvoreni kamionet) kroz Lisabon. Njihov cilj bio je da pronađu i likvidiraju ključne političke figure Prve Republike. Granjo, koji se nekoliko sati ranije povukao s mesta predsednika vlade, bio je uhapšen i odveden u Arsenal mornarice, gde je ubijen. Ovaj masakr je ušao u istoriju kao najkrvaviji i najapsurdniji događaj Prve Republike Portugala. Nakon „Krvave noći“ usledila je politička kriza koja je dovela do novih parlamentarnih izbora 1922. godine. „Krvava noć“ je simbol slabosti portugalske Prve Republike (1910–1926), koja je bila obeležena stalnim pučevima, atentatima i promenama vlada. Likvidacije nisu bile spontani čin anarhista, već ciljano uklanjanje ključnih figura koje su mogle da stabilizuju režim. Postoje indicije da su određene frakcije vojske i političkih grupacija imale interes da se oslabi republika i pripremi teren za autoritarnu vlast. Granjo kao simbol kompromisa, Mačado Santos kao „otac revolucije“ – njihova smrt uklanja moralne autoritete republike. Dugoročno, događaj je ubrzao delegitimizaciju Prve Republike i otvorio put vojnoj diktaturi 1926. godine.

20.oktobar 1921.

Potpisan Ankarski ugovor kojim je okončan Francusko-turski rat i redefinisana granica između Turske i francuske Sirije povoljnija za Tursku. Francuska i Velika narodna skupština Turske (Kemalistička Ankara) potpisuju ugovor kojim se završava Francusko-turski rat. Granica između Turske i francuske Sirije pomerena u korist Turske. Francuska priznaje autoritet Kemalove vlade u Ankari; Turska dobija povoljniju granicu u Kilikiji; rat sa Francuskom okončan, što oslobađa snage za borbu protiv Grčke. Francuska je pragmatično odustala od sukoba jer je bila iscrpljena posle Prvog svetskog rata i nije želela da se previše angažuje u Anadoliji. Ugovor je bio deo šireg procesa: zapadni saveznici su počeli da prihvataju realnost Kemalističkog pokreta. Mustafa Kemal (Atatürk) indirektno profitira – međunarodno priznanje Ankare kao legitimnog centra moći. Ugovor je oslabilo poziciju Grčke i Velike Britanije, jer je Turska dobila slobodne ruke na zapadnom frontu. Dugoročno, ovo je bio korak ka Lozanskom ugovoru (1923) i konačnom međunarodnom priznanju Republike Turske.

21.oktobar 1921.

Rođen britanski kompozitor Malkolm Arnold, tvorac muzike za film "Most na reci Kvaj". (1921-2006. -84-) Komponovao je muziku za 132 filma, uključujući i pesme "Whistle Down the Wind" i "Hobson's Choice" za čuvenu ratnu sagu u kojoj glavne uloge igraju Vilijam Holden i Alek Ginis. Za muziku u ovom filmu dobio je Oskara 1958. Komponovao je i sedam baleta, devet simfonija i dve opere. Za zasluge na polju muzičke umetnosti britanska kruna ga je 1993. nagradila titulom plemića.

22.oktobar 1921.

Osnovan Srpski aeroklub, organizacija nastala sa ciljem unapređenja, razvoja i popularizacije vazduhoplovstva. Predvodnici su uglavnom bili veterani srpskog ratnog vazduhoplovstva sa Solunskog fronta. Jedna od ključnih ličnosti srpskog aerokluba bio je i Tadija Sondermajer, proslavljeni pilot i osnivač nacionalne aviokompanije „Aeroput“. Od 1922. preimenovan je u Aeroklub Kraljevine SHS, a docnije u Kraljevski jugoslovenski aeroklub. Klub je ubrzo podigao i reprezentativnu palatu u Uzun Mirkovoj ulici u Beogradu.

26.oktobar 1921.

Na smrt vešanjem osuđen član komunističke terorističke organizacije "Crvena pravda" Alija Alijagić, koji je 21. jula 1921. ubio ministra unutrašnjih poslova Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca Milorada Draškovića. Povod za atentat bio je Zakon o zaštiti države uperen protiv komunista, poznat kao "Obznana", donet krajem 1920. kojim je komunistička delatnost zabranjena kao teroristička i antidržavna.

28.oktobar 1921.

Ratovanje na albanskoj granici: Snage Kraljevine SHS zauzele položaje Mali i Veliki Kalčerit na albanskoj granici. Nakon kratkog ratovanja, obnovljena je demarkaciona linija. Sukob je ubrzo smiren pod pritiskom međunarodne zajednice. Demarkaciona linija potvrđena, granica stabilizovana. Ovaj incident bio je deo šireg spora oko granica Albanije, koje su još od 1913. bile fluidne. KSHS je testirala mogućnost proširenja uticaja na severnu Albaniju, dok je Liga naroda želela da pokaže autoritet u rešavanju balkanskih sporova. KSHS kao regionalna sila u nastajanju; Albanija kao mlada država pod međunarodnim protektoratom. Dugoročno, incident je pokazao da Balkan ostaje „meki trbuh Evrope“ gde se granice rešavaju silom, ali i da međunarodne institucije (Liga naroda) počinju da igraju ulogu arbitra.

Novembar 1921

03.novembar 1921.

Rođen američki glumac Čarls Bronson (Čarls Denis Bučinski), rudar pre nego što je započeo karijeru filmskog glumca tokom koje je igrao u više od 60 filmova, mahom igrajući avanturiste i ljude jakog karaktera, spremne da podnesu sve u borbi za principe u koje veruju. (Rođen: Erenfeld/Pensilvanija/SAD 03.novembar 1921. - Umro: Braunsvil/Vermont/SAD 30.avgust 2003.) Bio je jedanaesto od ukupno petnaestoro dece litvanskih emigranata. Rođen je u ekstremnom siromaštvu u Erenfeldu, rudarskom gradu u planinama Alegeni u Pensilvaniji. Bronsonov otac, rudar, umro je kada je Bronson bio mlad. Sam Bronson je takođe radio u rudnicima sve dok se 1943. nije pridružio Vazduhoplovnim snagama Sjedinjenih Država da bi se borio u Drugom svetskom ratu. Posle službe, pridružio se pozorišnoj trupi i studirao glumu. Po završetku Drugog svetskog rata, mladi Čarls nalazi posao u jednoj pozorišnoj kompaniji kao scenograf. Igra sudbine ga je postavila na binu umesto iza nje. Pedesetih godina Čarls postaje glumac i svom imenu dodaje prezime Bronson. Prvi film koji je snimio bio je vestern pod nazivom "Drum bit" iz 1954. Uskoro će odigrati jednu od najznačajnijih uloga svoje karijere - neustrašivog Bernarda O'Rajlija u filmu "Sedmorica veličanstvenih" iz 1960. Na televiziji, Bronson je bio nominovan za nagradu Emi za sporednu ulogu u epizodi Dženeral elektrik pozorišta, a nastupao je i u mnogim velikim televizijskim emisijama. Na kraju, glumac Alen Delon (koji je bio obožavatelj Bronsona) ga je angažovao da zajedno sa njim igra u francuskom filmu Zbogom, prijatelju (1968). Te godine je igrao jednu od glavnih uloga u italijanskom špageti vesternu, Bilo jednom na Divljem Zapadu (1968). Filmovi: "Sedmorica veličanstvenih", "Dvanaest žigosanih", "Veliko bekstvo", "Jahač na kiši", "Porodica" "Čatova zemlja", "Divlji konji", "Teška vremena", "Beli bizon", "Telefon", "Ljubav i meci", "Bilo jednom na Divljem zapadu".

1921-2003

04.novembar 1921.

Japanski predsednik vlade Takaši Hara ubijen u atentatu na Tokijskoj železničkoj stanici. Bio je prvi premijer iz redova „običnih građana“ (bez samurajskog ili aristokratskog porekla). Atentat je izvršio železnički radnik Nakaoka Kon’iči, nezadovoljan partijskim interesima Seijukai stranke zbog percepcije da vodi usku politiku i partijski sebičnu. Hara je krenuo vozom za Kjoto, gde je trebalo da prisustvuje partijskom skupu. Nakaoka Kon’iči, železnički skretničar, ga je iznenada ubo nožem. Takašijeva vlada (1918–1921) bila je prva istinski partijska vlada u Japanu, što je označilo prelazak ka parlamentarnoj demokratiji u Taisho eri. Atentat je izazvao šok u političkom svetu, jer je bio prvi slučaj ubistva predsednika vlade u ustavnom sistemu Japana. Hara je ostao upamćen kao „premijer običnih ljudi“, simbol demokratizacije, ali i kao figura koja je izazivala otpor zbog partijskog monopola. Njegova smrt otvorila je put kasnijim političkim krizama i pokazala krhkost japanskog parlamentarizma u ranoj fazi. Fotografije Hara Takašija prikazuju ga u formalnoj odeći, često sa ordenjem i lentom, što naglašava njegov status državnika, ali i kontrast sa njegovim poreklom „običnog čoveka“. Atentat se uklapa u širi obrazac političkog nasilja u Japanu: kasnije su ubijeni i premijeri Inukai Cujosi (1932) i drugi političari, što pokazuje krhkost japanskog parlamentarizma u prvoj polovini XX veka.

06.novembar 1921.

Rođen američki pisac Džejms Džons, čiji su najbolji romani tematski vezani za rat. (1921-1977. -55-) Pisani su izrazito naturalistički sa mnogo nasilja i upečatljivom karakterizacijom likova. Neka od dela: romani „Odavde do večnosti“, „Neki su došli trčeći“, „Pištolj“, „Tanka crvena linija“, „Zviždaljka“, zbirka priča „Sladoledna glavobolja“ itd.

09.novembar 1921.

U Firenci onovana Nacionalna fašistička partija. Benito Musolini transformiše pokret Fasci di Combattimento (osnovan 1919) u političku partiju – Partito Nazionale Fascista (PNF). Cilj je institucionalizacija fašističkog pokreta, ulazak u parlamentarnu politiku i širenje uticaja kroz legalne kanale. PNF ubrzo postaje ključna snaga u italijanskoj politici, što kulminira „Maršem na Rim“ (oktobar 1922) i Musolinijevim dolaskom na vlast. Osnivanje PNF-a označava formalizaciju fašizma kao političke ideologije, koja kombinuje nacionalizam, militarizam i antikomunizam. Musolini je vešto iskoristio strah od socijalističke revolucije i nezadovoljstvo posleratnim krizama da privuče podršku industrijalaca, vojske i monarhije. PNF je od početka bio paravojno-politička organizacija, oslanjajući se na „crne košulje“ (camicie nere) koje su zastrašivale protivnike. Ovaj trenutak se može posmatrati kao prelaz iz uličnog nasilja u institucionalnu politiku, što je otvorilo put fašizmu da postane državna ideologija. U širem kontekstu, osnivanje PNF-a je deo talasa autoritarnih pokreta u Evropi posle Prvog svetskog rata, gde su ekonomska kriza i strah od komunizma stvorili plodno tlo za ekstremne ideologije.

14.novembar 1921.

U Madridu osnivana Komunistička partije Španije (Partido Comunista de España, PCE). Osnovana je spajanjem dve manje komunističke grupe koje su se odvojile od socijalističkog pokreta. Cilj je bio ujedinjenje radničkih frakcija pod okriljem Treće internacionale (Kominterna), u skladu sa direktivama iz Moskve. PCE je postao zvanična sekcija Kominterne u Španiji, iako je u početku imao mali broj članova i slab politički uticaj. Osnivanje PCE-a odražava širi talas komunističkih partija širom Evrope posle Oktobarske revolucije (1917), kada je Moskva postala ideološki centar radničkog pokreta. U Španiji je partija u početku bila marginalna, ali je kasnije, naročito tokom Španskog građanskog rata (1936–1939), postala ključna sila u borbi protiv fašizma. PCE je od samog početka bio strogo vezan za Kominternu, što je značilo da je njegova politika često bila oblikovana direktno iz Sovjetskog Saveza. Ovaj događaj se može posmatrati kao ideološki kontrapunkt osnivanju fašističke partije u Italiji samo pet dana ranije (9. novembar 1921), što pokazuje kako se Evropa tog doba polarizovala između ekstremne desnice i ekstremne levice. Crveni i crni "virus" su se širili Evropom tokom 1920-ih i 1930-ih, hraneći se krizama, nezadovoljstvom i strahom od protivnika. Njihov sukob je eskalirao u Španskom građanskom ratu (1936–1939), a zatim se globalizovao u Drugom svetskom ratu, gde su fašističke sile (Nemačka, Italija, Japan) i komunistički blok (predvođen SSSR-om) postali glavni akteri krvave klanice. Simbolično, novembar 1921. može se posmatrati kao „dan nultog pacijenta“ ideološke pandemije koja će oblikovati ceo 20. vek.

16.novembar 1921.

Rođen američki pijanista Ben Vajsman koji je napisao ili bio koautor oko 60 pesama Elvisa Prislija. (1921-2007. -85-) „Ludi profesor“, kako ga je Prisli nazivao, komponovao je muziku za filmove u kojima je glumio „kralj rokenrola“ kao što su „Jailhouse Rock“, „Gl Blues“ i „Blue Hawaii“. Pisao je i za mnoge druge zvezde poput Barbare Strejsend, Džonija Matisa i Bobija Vija.

21.novembar 1921.

Kraljevina SHS i Grčka pozvane da povuku trupe iz Albanije. Bila je to odluka međunarodne zajednice (Liga naroda), tačnije velikih sila koje su Grčkoj i Kraljevini SHS postavile ultimatum da do 10. decembra 1921. povuku svoje vojne snage iz Albanije. Povod ovoj odluci bio je spor oko granica i statusa Albanije, koja je posle Prvog svetskog rata bila pod pritiskom suseda i u opasnosti da izgubi nezavisnost. Povlačenje trupa je sprovedeno, a Albanija je potvrđena kao nezavisna država pod zaštitom Lige naroda. Za Kraljevinu SHS, prisustvo u Albaniji imalo je strateški značaj (kontrola Jadrana, sprečavanje italijanskog uticaja), ali je međunarodni pritisak pokazao da velike sile neće tolerisati okupaciju. Grčka je takođe imala sopstvene ambicije u Epiru i južnoj Albaniji, ali je takođe morala da se povuče. „Srpska okupacija Albanije“ ostaje u istoriji kao epizoda koja pokazuje sukob lokalnih ambicija i međunarodnog poretka, i nagoveštava stalnu nestabilnost Balkana u XX veku. Izlazak na more bio je strateški cilj Srbije i Crne Gore - ne samo ekonomski, već i geopolitički, jer bi time izašle iz „kopnenog zatvora“ i dobile pristup trgovini i savezništvima. Austro-Ugarska i Britanija (London) nisu želele da Srbija dobije izlaz na more. Zato je na Londonskoj konferenciji 1913. stvorena Albanija kao tampon-država, pod međunarodnim patronatom. Uloga katoličkih centara moći (Vatikan) bila je da se spreči jačanje pravoslavnog faktora na Jadranu. Povlačenje trupa Kraljevine SHS i Grčke iz Albanije 1921.godine pokazuje kako su međunarodne institucije nastavile da štite albansku državnost, često protiv lokalnih realnosti. Takođe, Srbi su često posmatrani kao „mali Rusi“ na Balkanu – pravoslavni narod sa potencijalom da se poveže sa Moskvom i time ugrozi interese Zapada. Zato se kroz istoriju ponavlja obrazac: sputavanje, izolacija, fragmentacija srpskog prostora, kako bi se sprečilo njegovo jačanje. Albanija 1913. i Kosovo posle 1999. mogu se posmatrati kao dve etape iste geopolitičke strategije. Tokom 20. veka, naročito pod režimom Envera Hodže, sprovođena je sistematska politika albanizacije: rušenje srpskih i grčkih crkava, zatiranje toponima, brisanje tragova drugih identiteta. Paralela sa Kosovom u poslednjih 30 godina je očigledna: rušenje crkava, grobalja, kulturnih tragova i pokušaj da se izbriše istorijsko prisustvo Srba. Kontinuitet: od Londona 1913. do današnjih dana, vidimo istu logiku – blokirati srpski izlaz na more i oslabiti pravoslavni faktor na Balkanu. Metod: prvo diplomatski (konferencije, ultimatumi), zatim ideološki (albanizacija), a danas vojno-politički (Kosovo pod protektoratom).

23.novembar 1921.

Umro škotski pronalazač Džon Bojd Danlop, koji je 1887. izumeo pneumatsku gumu. (1840-1921. -81-) Izum je komercijalizovao 1890. u prvo vreme proizvodeći gume za bicikle, kasnije za automobile, što je bio jedan od najvažnijih uslova za ubrzan razvoj automobilske industrije.

27.novembar 1921.

Rođen slovački državnik Aleksander Dubček, vođa pokreta reformi u Čehoslovačkoj krajem šezdesetih godina XX veka, poznatih kao “Praško proleće”. (Rođen: Uhrovec/Čehoslovačka/Slovačka 27.novembar 1921. - Umro: Prag/Čehoslovačka/Češka Republika 07.novembar 1992.) U Drugom svetskom ratu učestvovao je 1944. u slovačkom narodnom ustanku. Od 1963. bio je na čelu Komunističke partije Slovačke, a u januaru 1968. izabran je za generalnog sekretara Centralnog komiteta KPČ umesto Antonija Novotnog. Svrgnut je posle vojne intervencije pet zemalja Varšavskog pakta u avgustu 1968. U decembru 1969. naimenovan je za ambasadora u Turskoj, ali je već 1970. opozvan i potom je proveo dve decenije u potpunoj političkoj izolaciji. Posle pada komunističkog režima 1989. izabran je za predsednika čehoslovačke skupštine.

1921-1992

29.novembar 1921.

Hirohito postaje regent Japana usled očeve bolesti - car će postati 1926, posle očeve smrti, i na carskom prestolu biti najduže u japanskoj istoriji, do 1989.godine. Prestolonaslednik Hirohito imenovan je za regenta Japana zbog bolesti svog oca, cara Taišoa (Jošihito) koji je bio teško oboleo i nesposoban da obavlja državne dužnosti. Hirohito preuzima praktične funkcije vladara, iako formalno postaje car tek 1926. godine, nakon očeve smrti. Hirohito je u tom trenutku imao samo 20 godina, ali je već bio pripreman za ulogu vladara. Njegovo imenovanje za regenta označilo je početak njegove političke karijere koja će trajati do 1989. godine - najduža vladavina u japanskoj istoriji. Period regentstva (1921–1926) bio je vreme Taisho demokratije, kada je parlament imao relativno snažnu ulogu, a Japan se otvarao prema liberalnijim idejama. Hirohitov kasniji put pokazuje kontrast: od mladog regenta u doba demokratizacije, do cara u vreme militarizma i Drugog svetskog rata, pa zatim simbola mira i obnove posleratnog Japana. Njegovo imenovanje 1921. može se posmatrati kao prelazni trenutak: kraj vladavine bolesnog cara Taišoa i početak ere u kojoj će Hirohito postati centralna figura japanske istorije XX veka.

30.novembar 1921.

Serijski ubica Anri Dezire Landru (Henri Désiré Landru) osuđen u Versaju na smrt za ubistva deset žena i jednog dečaka (giljotiran u februaru sledeće godine). Mamio je usamljene žene preko oglasa za brak, obećavajući im zajednički život, a zatim ih ubijao i spaljivao tela u peći svoje kuće u Gambaisu. Landru je u francuskoj javnosti postao poznat kao „Francuski Blaubart“ (Barbe-Bleue), po analogiji sa bajkom o plavobradom mužu koji ubija svoje žene. Njegov slučaj je bio medijski spektakl: novine su ga opisivale kao hladnog manipulatora, a suđenje je privuklo ogromnu pažnju javnosti. Landru je negirao ubistva do kraja, tvrdeći da nema dokaza jer tela nikada nisu pronađena - ali su indicije bile toliko snažne da je osuđen. Ovaj proces pokazuje kako se u posleratnoj Francuskoj (nakon trauma Prvog svetskog rata) javnost fascinirala kriminalnim pričama koje su nudile mešavinu užasa i senzacije.

Zakonom o poštansko-štednom, čekovnom i virmanskom prometu osnovana je Poštanska štedionica Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Cilj osnivanja bilo je uvođenje modernog sistema štednje i bezgotovinskog plaćanja, dostupnog široj populaciji preko mreže poštanskih kancelarija. Poštanska štedionica postaje prva državna finansijska institucija namenjena masovnoj štednji i transakcijama, čime se širi finansijska infrastruktura u novoj jugoslovenskoj državi. Poštanska mreža bila je ključna jer je omogućila da i stanovništvo u manjim mestima ima pristup štednji i bezgotovinskim transakcijama.

Decembar 1921

01.decembar 1921.

U Beču su izbili neredi izazvani skupoćom i nestašicama - radnici i građani su protestovali protiv naglog rasta cena osnovnih životnih namirnica, što je dovelo do sukoba sa policijom. Povod nemirima bio je nagli rast cena hrane i osnovnih potrepština u posleratnom periodu. Inflacija i ekonomska kriza pogodile su široke slojeve stanovništva. Demonstracije radnika i građana pretvorile su se u nerede; došlo je do sukoba sa policijom i razbijanja izloga. Austrija je posle raspada Austro-Ugarske (1918) prolazila kroz tešku ekonomsku krizu, hiperinflaciju i političku nestabilnost. Neredi se mogu posmatrati kao posledica neuspeha posleratne austrijske vlade da stabilizuje ekonomiju i obezbedi osnovne namirnice. Skupoća nije bila samo ekonomski problem, već i političko pitanje – radnički pokret je koristio nezadovoljstvo masa da izvrši pritisak na vlast. Ovi događaji su deo šireg evropskog obrasca: posle Prvog svetskog rata mnoge zemlje (Nemačka, Mađarska, Italija) suočavale su se sa inflacijom, nestašicama i socijalnim nemirima. Austrija je u tom trenutku bila nova republika, sa smanjenom teritorijom i resursima u odnosu na nekadašnju Austro-Ugarsku. Beč, nekada centar ogromne monarhije, postao je „prevelik grad za malu državu“ – što je dodatno pojačalo socijalne tenzije. Ovakvi nemiri su bili uvod u jačanje radikalnih pokreta u Austriji tokom 1920-ih i 1930-ih.

06.decembar 1921.

Uspostavljena Irska Slobodna Država (bez većeg dela Alstera – Severne Irske) potpisivanjem mirovnog sporazuma između Velike Britanije i Irske. Radi se o Anglo-irskoj pogodbi (Anglo-Irish Treaty) između predstavnika Velike Britanije i irskih nacionalista. Pogodbom je predviđeno: Formiranje Irske Slobodne Države (Irish Free State) – dominiona unutar Britanskog Komonvelta, sa statusom sličnim Kanadi ili Australiji.; Severna Irska (veći deo Alstera) – dobila je pravo da se izuzme iz nove države, što je i učinila, ostajući deo Ujedinjenog Kraljevstva; Zakletva vernosti kruni – irski poslanici morali su polagati zakletvu britanskom monarhu, što je izazvalo duboke podele među Irskim republikancima; Samouprava – Irska je dobila sopstveni parlament i vladu, ali spoljnopolitički i vojni okvir ostao je pod britanskim uticajem. Posledica potpisanog ugovora bio je Građanski rat u Irskoj (1922–1923) – između pristalica pogodbe (pro-treaty) i protivnika (anti-treaty), koji su smatrali da ona izdaje ideal potpune nezavisnosti. Takođe, došlo je dugoročno razdvajanje ostrva – institucionalizovana podela između Republike Irske (koja će kasnije potpuno izaći iz Komonvelta) i Severne Irske (koja ostaje u UK). Ovaj sporazum je deo šireg procesa raspada britanskog kolonijalnog sistema i transformacije imperije u Komonvelt. Irska je bila prva evropska teritorija koja je izborila dominion status, što je kasnije poslužilo kao model za druge. Pogodba je viđena kao kompromis kojim je London zadržao ključne poluge moći, dok je irska strana bila primorana da prihvati dominion status umesto potpune nezavisnosti. Dominion status je značio da Irska nije bila potpuno suverena – spoljnopolitički i vojni okvir ostao je pod britanskom kontrolom. Zakletva britanskom monarhu je izazvala duboke podele među republikancima – mnogi su je smatrali izdajom ideala potpune nezavisnosti. Građanski rat se tumači kao unutrašnji obračun nametnut britanskom strategijom „podeli pa vladaj“, koja je razbila jedinstvo irskog pokreta.

09.decembar 1921.

Umro srpski biolog Živojin Jurišić, osnivač Muzeja srpske zemlje i Srpskog botaničkog društva. (1863-1921. -58-) U rodnom Šapcu završio je gimnaziju, a Veliku školu u Beogradu. Proučavao je floru Srbije, Bugarske, današnje Makedonije i Bosne i objavio niz naučnih radova. Prikupio je veliku zbirku narodnih imena biljaka i popularisao biljne kulture.

13.decembar 1921.

U Vašingtonu potpisan Ugovor Četiri sile (SAD, V. Britanija, Francuska i Japan) o statusu kvo na Pacifiku. Tokom iste konferencije na kojoj je kasnije zaključen i sporazum o ograničenju mornaričkog naoružanja. Potpisnice su se obavezale da će poštovati postojeće teritorijalne posede i da neće tražiti dalje kolonijalno širenje u regionu. U slučaju spora oko pacifičkih teritorija, države su se obavezale da će se konsultovati i rešavati nesuglasice mirnim putem. Sporazum je zamenio raniji Anglo-japanski savez (1902–1921), koji je prestao da važi jer su SAD i Francuska želele da spreče ekskluzivnu saradnju Londona i Tokija. Sporazum je bio instrument balansiranja moći: SAD su želele da spreče Japan da se previše osamostali u Pacifiku, dok je Britanija tražila način da izađe iz obavezujućeg saveza sa Japanom, a da ne izgubi uticaj. Francuska je uključena da se obezbedi šira evropska legitimacija sporazuma, iako je njen stvarni uticaj u Pacifiku bio ograničen. Japan je prihvatio sporazum jer mu je davao formalno priznanje statusa velike sile, ali je dugoročno osećao da je ograničen u ambicijama. Sporazum je deo američke strategije da se nametne kao glavni arbitar u Pacifiku, bez formalnog kolonijalnog širenja, ali uz kontrolu nad procesom odlučivanja. Dugoročno, sporazum je bio samo privremeno rešenje – već tokom 1930-ih Japan je krenuo putem ekspanzije, ignorišući ranije obaveze.

16.decembar 1921.

Umro francuski kompozitor, pijanista, dirigent, orguljaš i muzički pisac Šarl Kamij Sen Sans, romantičar muzički uglađene forme. (1835-1921. -86-) Sen-Sans je bio muzičko čudo – prvi javni nastup imao je sa 10 godina, svirao je Mocarta i Betovena. Studirao je na Pariskom konzervatorijumu, a zatim postao orguljaš u crkvi La Madeleine, jednoj od najvažnijih u Francuskoj. Pisao je simfonije, opere, koncertne komade i kamernu muziku. Bio je prvi francuski kompozitor koji je stvarao simfonijske pesme (poeme). Dela: opera "Samson i Dalila", tri simfonije, poema "Ples smrti", četiri simfonijske pesme, pet klavirskih koncerata, tri koncerta za violinu, dva koncerta za violončelo, kompozicija za kamerni sastav "Karneval životinja", klavirski trio, dva gudačka kvarteta, svita za violončelo, oratorijum "Potop", balet "Brbljivica". Neki kritičari ga vide kao konzervativnog autora koji je, iako briljantan, ostao u okvirima tradicije i nije se radikalno odvojio od klasičnih formi. Njegova uloga se može posmatrati i kao pokušaj da francuska muzika konkuriše nemačkoj tradiciji (Betoven, Vagner), što je deo šire kulturne borbe tog vremena.

20.decembar 1921.

24.decembar 1921.

U Zeničkom rudniku dogodila se eksplozija u kojoj je poginulo osam rudara. To je jedan od tragičnih događaja koji osvetljavaju socijalnu i ekonomsku realnost Kraljevine SHS u ranim posleratnim godinama. Rudnici u Bosni i Hercegovini bili su ključni za industriju Kraljevine SHS, ali su uslovi rada bili teški, sa čestim nesrećama. Nesreća u Zenici pokazuje nedostatak sistemske zaštite radnika u rudarstvu – bez adekvatnih sigurnosnih mera, rudari su bili izloženi stalnoj opasnosti. Ovakvi događaji su često ostajali na margini javnog diskursa, jer je država bila fokusirana na političku stabilizaciju i centralizaciju, dok su radničke tragedije tretirane kao „lokalne nesreće“. Eksplozija se može posmatrati i kao simbol šireg socijalnog problema: radnici su nosili teret industrijskog razvoja, ali bez stvarne zaštite i prava. U kombinaciji sa ekonomskom krizom i rastom cena, ovakve nesreće su doprinosile radikalizaciji radničkog pokreta i jačanju zahteva za zakonodavnom zaštitom (što je kulminiralo „Zakonom o zaštiti radenika“ 1922).

Umro srpski fizičar Đorđe Stanojević, profesor na Velikoj školi, rektor Beogradskog univerziteta, najzaslužniji za ranu elektrifikaciju Srbije. (1858-1921. -63-) Diplomirao je na Velikoj školi u Beogradu 1881. Zaslužan je za izgradnju prvih hidroelektrana u Srbiji: Užice na Đetinji, Vučje na Vučjanici, Niš na Nišavi, Veliko Gradište na Peku, Vlasotince na Vlasini, Ivanjica na Moravici i Zaječar na Timoku. Konstruisao je i Beogradsku termocentralu. Zaslužan je i za prvo demonstriranje radija u Beogradu 1908. kao i za električno osvetljenje Beograda.

29.decembar 1921.

Rođen srpski (jugoslovenski) pisac, političar i disident Dobrica Ćosić, član SANU, prvi predsednik SRJ, učesnik NOP-a od 1941. (Rođen: Velika Drenova, Trstenik/Kraljevina SHS/Srbija 29.decembar 1921. - Umro: Beograd/Srbija 18.maj 2014.) Radio je u komisiji koja je pisala program SKJ. On je napisao uvod, kao i tekstove o prosveti, nauci, kulturi i poslednje poglavlje. Jedan je od osnivača i pokretača Nedeljenih informativnih novina (NIN). Iz političkog života izopšten je u maju 1968. zbog otvaranja pitanja teškog položaja Srba na Kosovu i Metohiji. Zbog velikog ličnog uticaja i širokog kruga uticajnih prijatelja i poznanika, doživljavan je kao siva eminencija Srbije i Jugoslavije, dok je sam Ćosić za sebe govorio da je nezavisan i slobodan čovek i da ga pozicije ne interesuju. Predsednik SRJ je od 15. juna 1992. a Savezna skupština izjasnila se protiv njega 2. juna 1993. uz obrazloženje da je prekršio Ustav. Kao literata postao je poznat romanom "Koreni" svojevrsnim, psihološkim prikazom srpskog sela u vreme poznih Obrenovića. U romanu "Deobe" prikazao je dramu Srbije u Drugom svetskom ratu, sukobe komunista i monarhista, koji su prolazili ne samo kroz porodice nego i kroz pojedine ličnosti. Roman "Vreme smrti", prikaz je Srbije uoči i tokom Prvog svetskog rata. Ostala dela: romani "Daleko je sunce", trilogija "Vreme zla" ("Grešnik", "Otpadnik", "Vernik"), "Vreme vlasti", knjiga članaka "Sedam dana u Budimpešti", eseji "Akcija", "Moć i strepnje", "Odgovornosti", "Stvarno i moguće", "Kosovo". Za svoj književni opus dobio je većinu nacionalnih nagrada i nekoliko inostranih te je triput nominovan za Nobelovu nagradu za književnost (1983, 1989, 2011).

1921-2014

1921-1922.

Velika ruska glad u periodu 1921–1922.godine - prema procenama umrlo je 5.000.000 ljudi. Reč je o jednoj od najvećih humanitarnih katastrofa posle Prvog svetskog rata. Ruska glad 1921–1922 zahvatila je ogromne delove Povolžja, Urala i južne Rusije, a procenjuje se da je umrlo oko 5 miliona ljudi. Uzrok je bio u kombinaciji razorene poljoprivrede posle Građanskog rata, suše 1921. godine i konfiskacija žita od strane boljševičkih vlasti. Glad je zahvatila oko 30 miliona ljudi, posebno u Povolžju (Samara, Saratov, Kazan). Međunarodnu pomoć pružila je Američka administracija za pomoć (ARA), koju je vodio Herbert Huver i koja je organizovala masovnu distribuciju hrane; učestvovale su i evropske humanitarne organizacije. Sovjetska vlast je isprva negirala razmere gladi, ali je kasnije prihvatila pomoć iz inostranstva. Glad se može posmatrati kao posledica kombinacije prirodne katastrofe i političke rigidnosti – suša je bila realna, ali konfiskacije i centralizovana politika hrane pogoršale su situaciju. Boljševička vlast je glad koristila i kao politički instrument: kontrola distribucije hrane značila je kontrolu nad stanovništvom. Međunarodna pomoć, posebno američka, imala je i geopolitičku dimenziju – Huver je želeo da pokaže da SAD mogu da budu globalni humanitarni lider, dok je Moskva bila primorana da privremeno otvori vrata „buržoaskim“ organizacijama. Glad je ostavila dubok trag u kolektivnom sećanju i bila jedan od faktora koji su kasnije oblikovali sovjetsku politiku prema seljaštvu (prisilna kolektivizacija krajem 1920-ih).

1922

Januar 1922

09.januar 1922.

Rođen gvinejski državnik i pisac Ahmed Seku Ture, koji je posle sticanja nezavisnosti Gvineje 1958. postao njen prvi predsednik. (1922-1984. -62-) Prethodno je bio sindikalni aktivista u Francuskoj Zapadnoj Africi, a 1956. izabran je za poslanika francuske skupštine. Neka od dela: zbirka pesama „Borbene pesme“, politički spisi „Gvinejsko iskustvo i afričko jedinstvo“, „Afrika i revolucija“, „Moć naroda“ itd.

10.januar 1922.

Artur Grifit postao prvi predsednik Irske posle sticanja nezavisnosti te zemlje od Velike Britanije.

11.januar 1922.

Prvi pacijent izlečen insulinom od šećerne bolesti postao 14-godišnji Kanađanin Lenard Tompson. Insulinski tretman dijabetesa sproveo je Frederik Banting.

13.januar 1922.

Umro srpski general lužičkosrpskog porekla Pavle Jurišić Šturm, jedan od najistaknutijih srpskih oficira u balkanskim ratovima i Prvom svetskom ratu. (Rođen: Gerlic, Lužica/Pruska/Nemačka 22.avgust 1848. - Umro: Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 13.januar 1922.) Pohađao je Vojnu akademiju u Vroclavu (Poljska) i Ratnu školu u Nansiju (Francuska). Bio je pruski oficir ali je prešao u Srpsku vojsku gde je ostvario sjajnu karijeru. Veoma je zaslužan za blistave pobede srpske vojske nad austrougarskom armijom u Cerskoj i Kolubarskoj bici. U Srpsku vojsku primljen je 1876. kao dobrovoljac u činu poručnika i već u Srpsko-turskom ratu 1876-1877. istakao se kao komandant Šabačkog i Posavsko-tamnavskog bataljona. U Srpsko-turskom ratu 1877-1878. veoma uspešno je komandovao Prvim dobrovoljačkim pukom, potom Krajinskim kombinovanim pukom u borbama kod Bele Palanke i Pirota. U Srpsko-bugarskom ratu 1885. komandovao je Šestim pukom Drinske divizije, u Prvom balkanskom ratu 1912-1913. Drinskom, a u Drugom balkanskom ratu 1913. Dunavskom divizijom. U prvom svetskom ratu 1914. je kao komandant Treće armije primio prvi udar znatno nadmoćnije austrougarske Pete armije i usporio njeno napredovanje, što je omogućilo srpskim snagama da se pregrupišu za Cersku bitku. Trećom armijom komandovao je u Kolubarskoj bici i na Solunskom frontu do avgusta 1916. Odlikovanja: Orden Karađorđeve zvezde sa mačevima, Orden belog orla sa mačevima, Orden Takovskog krsta. Pavle Jurišić Šturm je primer evropskog oficira koji je svoj talenat stavio u službu male balkanske države, čime je Srbija dobila dragoceno vojno iskustvo. U srpskoj vojsci bio je cenjen zbog discipline i profesionalizma, ali je ponekad kritikovan kao „previše pruski“ u stilu komandovanja. Njegova uloga u Kolubarskoj bici pokazuje spoj evropske vojne škole i srpske ratničke tradicije, što je doprinelo jednoj od najvećih pobeda Srbije u Prvom svetskom ratu.

1848-1921

16.januar 1922.

Majkl Kolins postaje predsednik Privremene vlade Irske Slobodne Države (tj. Južne Irske) i komandant Nacionalne armije.

26.januar 1922.

Rekonkvista Libije: italijanske snage se iznenada iskrcavaju i zauzimaju Misratu. Tokom narednih godinu dana Italija je uspela da zauzme celu Tripolitaniju, učvršćujući kolonijalnu vlast u severnoj Africi nakon višegodišnjeg otpora lokalnih plemena i gerilskih borbi. Italija je Libiju osvojila od Osmanskog carstva u Italo-turskom ratu (1911–1912), ali je posle toga usledio dugotrajni otpor lokalnog stanovništva. „Rekonkvista“ Libije bila je kolonijalna ofanziva kojom je Italija želela da pokaže da je sposobna da bude imperijalna sila poput Britanije i Francuske. Iskrcavanje u Misrati imalo je psihološki efekat – iznenadni napad slomio je lokalni otpor i otvorio put za sistematsko zauzimanje Tripolitanije. Italijanska kolonijalna politika u Libiji bila je brutalna: masovne represije, interniranja i prisilna deportacija stanovništva, što je kasnije kulminiralo u sukobima sa Senusijskim pokretom u Kirenaici. Ovaj događaj pokazuje kako su evropske sile u posleratnom periodu nastavile imperijalnu ekspanziju, dok su kolonije bile prostor za demonstraciju moći i „nadoknadu“ za gubitke u Evropi. Dugoročno, italijanska kolonizacija Libije ostavila je duboke rane u lokalnom društvu, koje su se osećale i tokom borbi za nezavisnost sredinom 20. veka.

28.januar 1922.

Nikerbokerova oluja - jedna od najtežih mećava u istoriji Vašington D.C-ja koja se pretvorila u tragediju odnevši živote 98 ljudi. U najvećoj zabeleženoj mećavi u istoriji grada – palo je oko 71 cm snega. Pod težinom snega, srušio se krov Nikerbokerovog teatra tokom filmske projekcije. Poginulo je 98 ljudi, a više od 130 povređeno. Katastrofa je šokirala američku javnost; pozorište nikada nije obnovljeno. Rušenje krova teatra bilo je posledica nedostatka građevinskih standarda za ovakve vremenske prilike – što je kasnije podstaklo rasprave o bezbednosti javnih objekata.

29.januar 1922.

Napušten poslednji pokušaj političkog saveza Gvatemale, El Salvadora, Hondurasa i Kostarike (Savezna Republika Centralne Amerike). Cilj pregovora bio je obnova političkog saveza po uzoru na nekadašnju Saveznu Republiku Centralne Amerike koja je postojala od 1823. do 1841, ali se raspala zbog unutrašnjih sukoba i rivalstava. Ovaj neuspeh pokazuje trajnu slabost ideje pan-centralnoameričkog jedinstva – iako su države imale zajedničku istoriju i kulturu, politički interesi i rivalstva su prevladali. Pokušaj iz 1922. bio je deo šireg trenda u Latinskoj Americi: ideje o federacijama i konfederacijama (npr. Bolivarova vizija u Južnoj Americi) stalno su se vraćale, ali su nailazile na realnost lokalnih elita koje su želele sopstvenu moć. Neuspeh je otvorio put za jačanje američkog uticaja u regionu – SAD su koristile fragmentaciju Centralne Amerike da lakše kontrolišu političke i ekonomske tokove. Ideja je ostala kao istorijski ideal, ali je praksa pokazala da su nacionalni interesi i spoljne sile jači od regionalnog jedinstva.

januar 1922.

Ksenija Atanasijević - prva žena koja je doktorirala na Beogradskom univerzitetu. Bila je prva žena doktor nauka na Beogradskom univerzitetu i jedna od najznačajnijih srpskih filozofkinja. Diplomirala filozofiju sa klasičnim jezicima na Beogradskom univerzitetu. Odbranila je doktorat o filozofiji Đordana Bruna. Prva je docentkinja na Univerzitetu u Beogradu; predavala filozofiju između dva svetska rata. Pionirka u akademskom svetu: Atanasijević je bila simbol borbe žena za ravnopravnost u obrazovanju i nauci u Kraljevini SHS. Njeno postignuće 1922. godine otvorilo je vrata budućim generacijama žena u akademiji. Kao žena u patrijarhalnom društvu, bila je izložena diskriminaciji. Tokom života su je ponižavali i politički progonili – hapsili su je i nacisti i komunisti. Iako je bila jedna od najumnijih Srpkinja svog doba, dugo je bila marginalizovana – čak joj se ne zna ni grob. To govori o odnosu društva prema ženama intelektualkama u 20. veku.

Februar 1922

01.februar 1922.

Rođena Sofija Soja Jovanović, srpski filmski, pozorišni i televizijski režiser – jedan od osnivača Akademskog pozorišta u Beogradu 1944 - prva srpska pozorišna i filmska režiserka. (Rođena: Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 01.februar 1922. - Umrla: Beograd/SR Jugoslavija/Srbija 22.april 2002.) Otac joj je bio po profesiji hemičar, a majka diplomirani filozof. Uticaj na njen život su imali deda po ocu, čuveni dvorski fotograf Milan Jovanović i njegov rođeni brat, slikar Paja Jovanović. Milanov sin je bio Dušan Jovanović Đukin, poznati srpski vajar, a njegova supruga glumica Nevenka Urbanova. Soja je osnovnu i srednju školu pohađala na francuskom jeziku, a išla je i na časove klavira i baleta kod Mage Magazinović. Kad je došlo vreme za studije upisala se na dramski odsek Muzičke akademije, gde je od 1941. godine studirala glumu. Tri godine kasnije sa još nekoliko kolega i nastavnika osnovala je Akademsko pozorište, prvi studentski teatar u zemlji. Za više od pola veka rada režirala je pedesetak predstava u pozorištima širom bivše Jugoslavije. Najpoznatija je po tome što je režirala prvi jugoslovenski dugometražni film u boji Pop Ćira i pop Spira, po romanu Stevana Sremca, a njena režija Sumnjivog lica u Akademskom pozorištu 1947. bila je prvi pokušaj modernog tumačenja Nušića. Zaslužna je za procvat Beogradskog dramskog pozorišta od 1951. Njene glavne pozorišne režije su: Labiš Florentinski šešir, Breht Dobri čovek iz Sečuana, Anuj Bal lopova, Friš Andora, Miler Pripovest o dva ponedeljka i Mir-Jam 'Ranjeni orao. Tokom karijere koja je trajala pola veka postavila je ukupno 50 predstava, kao i 23 igrana filma i serija. Za svoja ostvarenja dobila je najveća priznanja među kojima su Zlatna arena u Puli (1975.), Specijalna diploma Kinoteke za izuzetan doprinos razvoju filmske umetnosti, nagrada Bojan Stupica i mnoge druge.

1709889504-soja-jovanovic-i-purisa-djordjevic-kombo-750x422.jpg

1922-2002

05.februar 1922.

Umro hrvatski inženjer poljsko-holandskog porekla Slavoljub Eduard Penkala, pronalazač prve mehaničke olovke – penkala. (1871-1922. -50-) Njegov opus obuhvata od 70 do 80 pronalazaka iz područja mehanike, hemije, fizike, aeronautike (vazduhoplovstva). Već 1903. godine je patentirao "Termofor" u Budimpešti, Beču i drugim gradovima. Prvu mehaničku olovku na svetu je patentirao 24. januara 1906. godine. Već 1907. godine patentirao je prvo nalivpero na svetu sa čvrstim mastilom i to 31. maja 1907. godine. Patenti su prijavljeni u više od 35 zemalja sveta.

06.februar 1922.

Potpisan ugovor u Vašingtonu kojim su se velike sile obavezale da ograniče upotrebu bojnih otrova i podmornica u ratnim sukobima i utvrdile novu raspodelu pomorskih vojnih snaga. SAD su stekle pravo da drže mornaricu koja neće biti slabija od britanske i koja će nadmašiti flotu Japana. Na konferenciji u Vašingtonu učestvovale su SAD, Francuska, Velika Britanija, Japan i Italija. Zabranjena je gradnja novih bojnih brodova u periodu od 10 godina, a postojeći su morali biti delimično rashodovani. Sporazum je bio pokušaj da se očuva status quo u Pacifiku i da se spreči Japan da preraste u dominantnu pomorsku silu. Odnos tonaže (5:5:3) bio je kompromis – Japan je tražio paritet sa SAD i Britanijom, ali je morao da prihvati manji udeo, što je kasnije izazvalo nezadovoljstvo i doprinelo militarizaciji 1930-ih. Francuska i Italija su dobile znatno manji udeo, što je odražavalo realnu slabost njihovih flota, ali i marginalizaciju u globalnoj pomorskoj politici. Iako je privremeno smanjio troškove i tenzije, dugoročno je stvorio osećaj nepravde kod Japana, što je doprinelo kasnijem izlasku iz sporazuma i eskalaciji uoči Drugog svetskog rata.

08.februar 1922.

Predsednik Voren G. Harding instalirao radio u Beloj kući, kasnije tokom godine postaje prvi predsednik koji se obratio preko radio-talasa.

12.februar 1922.

Osnovan Novosadski šahovski klub - najstariji u Jugoslaviji i na Balkanu.

14.februar 1922.

Italijanski inženjer Đulielmo Markoni (Guglielmo Marconi) počeo prvo redovno emitovanje radio programa iz Engleske, što se smatra jednim od ključnih trenutaka u istoriji masovnih medija. Time je radio prešao iz eksperimentalne faze u stalni medij dostupan javnosti. Radio je do tada korišćen uglavnom za vojsku i pomorsku komunikaciju; Markoni je prvi uvideo njegov potencijal kao masovnog medija. Informacije su mogle da se prenose trenutno, širokoj publici, bez fizičkog kontakta. Radio je postao instrument kulturne i političke moći: države su ga ubrzo koristile za propagandu, a društvo za zabavu i obrazovanje. Markoni je, iako italijanski inženjer, svoj ključni iskorak napravio u Engleskoj – što pokazuje kako su imperije bile magnet za inovacije, nudeći infrastrukturu i tržište. Ovaj događaj je deo šireg procesa: prelazak iz „doba štampe“ u „doba etra“, gde se kontrola nad informacijama seli u nove tehnologije. Dugoročno, radio je otvorio put televiziji i savremenim elektronskim medijima – Markoni se može posmatrati kao otac globalne medijske revolucije. Nikola Tesla imao ključnu ulogu u razvoju tehnologije koja je omogućila radio. On je još 1890-ih eksperimentisao sa bežičnim prenosom signala koristeći svoje Tesla kaleme. 1893. u St. Louisu javno je demonstrirao bežični prenos signala, što se smatra jednim od prvih prikaza principa radija. 1898. predstavio je radio-upravljani čamac u Medison Skver Gardenu – dokaz da je mogao da prenosi i prima signale na daljinu. Markoni je 1896. u Engleskoj dobio prvi patent za bežičnu telegrafiju, a 1901. uspeo da prenese signal preko Atlantika. Američki Vrhovni sud (1943.) poništio je Markonijev patent i priznao Tesline ranije patente kao osnovu za radio tehnologiju. Tesla je prvi pokazao principe radija, ali Markoni je prvi komercijalno realizovao radio kao sistem komunikacije. Istorija je Teslu dala posthumno priznanje, dok je Markoni za života uživao slavu.

15.februar 1922.

U Hagu održana prva sednica Međunarodnog suda osnovanog 1920. od strane Društva naroda. Sud je osnovan 1920. kao pravosudni organ Društva naroda, sa sedištem u Hagu. 15. februar 1922. označava početak njegovog rada. Mandat: rešavanje sporova između država i davanje savetodavnih mišljenja po zahtevima Društva naroda. Bio je prvi stalni međunarodni sud u istoriji, prethodnik današnjeg Međunarodnog suda pravde (ICJ). Sud je bio instrument legitimizacije Društva naroda – pokazivao je da organizacija ima ne samo političku, već i pravnu dimenziju. Međutim, ograničenja su bila očigledna: sud je zavisio od volje država da mu se obrate, nije imao mehanizme prinude, velike sile su ga koristile selektivno, a često ignorisale kada presude nisu bile u njihovom interesu.

19.februar 1922.

U Zagrebu izašao prvi broj lista "Borba", iza kojeg je stajala ilegalna Komunistička partija. List zabranjen 13. januara 1929. ponovo je izlazio kao organ KPJ u Drugom svetskom ratu u Užicu od 19. oktobra do 27. novembra 1941. i u Bosanskoj krajini od 1. oktobra 1942. do 27. februara 1943. Posle oslobođenja Beograda, 15. novembra 1944. kao organ KPJ postao je dnevni list. Glasilo srpskih socijalista pod imenom "Borba" izlazilo je 1882/23. a Srpska socijaldemokratska partija izdavala je 1910-1914 list "Borba" koje je bio više teorijsko-ideološkog karaktera (ukupno je izašlo 85 svezaka).

23.februar 1922.

Izrečena presuda grupi komunista optuženih za atentat na kralja Aleksandra Karađorđevića. Spasoje Stejić je osuđen na smrtnu kaznu, kasnije preinačenu u robiju. Učestvovao je u bekstvu iz zatvora 1941. a poginuo 1943.godine. Lajoš Čaki je osuđen na 20 godina zatvora, umro 1936. godine u zatvoru. Proces je vođen protiv članova Komunističke partije Kraljevine SHS, koja je u tom periodu bila pod stalnim pritiskom vlasti i ubrzo zabranjena (1921. – Obznana). Optužbe za atentat na kralja Aleksandra imale su političku funkciju – da se pokaže kako komunisti nisu samo ideološki protivnici, već i „teroristička pretnja“. Presuda od 23. februara 1922. bila je deo sistematske represije protiv komunista u Kraljevini SHS, u kojoj su pojedinci postali simboli otpora, a država učvrstila autoritarni kurs.

Izdat dekret u sovjetskoj Rusiji kojim se naređuje predaja crkvenih predmeta od dragocenih materijala radi pomoći gladnima tokom "ruske gladi" - seljaci se odupiru tome, izveštava se o 1.400 tuča oko crkava. Radi se o jednom od najdramatičnijih sukoba između sovjetske vlasti i pravoslavne crkve tokom gladi 1921–1922. Sovjetska vlast je početkom 1922. izdala naredbu da se iz crkava konfiskuju predmeti od dragocenih metala (ikone, krstovi, liturgijski pribor) kako bi se prodali i obezbedila sredstva za pomoć gladnima. Seljaci i vernici su se masovno opirali oduzimanju svetinja, smatrajući da je to napad na veru. Glad 1921–1922 odnela je oko 5 miliona života; vlast je tražila resurse gde god je mogla, uključujući i crkvenu imovinu. Dekret je imao dvostruku funkciju: formalno humanitarnu (pomoć gladnima), ali i političku – slabljenje uticaja pravoslavne crkve, koja je bila jedan od glavnih ideoloških protivnika boljševika. Otpor seljaka pokazuje da je crkva bila duboko ukorenjena u lokalnom životu – svetinje su se doživljavale kao kolektivna imovina i identitet, pa je njihovo oduzimanje izazivalo fizičke sukobe. Sukobi oko crkava bili su deo šireg procesa sekularizacije i represije: vlast je koristila glad kao izgovor da legitimizuje konfiskaciju i da testira granice otpora. Dugoročno, ova kampanja je bila uvod u velike antireligijske kampanje 1920-ih i 1930-ih, kada je crkva sistematski potiskivana iz javnog života. Broj sukoba (1.400) pokazuje da se radilo o masovnom fenomenu, a ne o izolovanim incidentima – što govori o dubokoj pukotini između režima i naroda.

24.februar 1922.

Rođenvengleski slikar i dizajner Ričard Hamilton, jedan od utemeljivača pop arta. (1922-2011. -89-) Hamilton, često nazivan ocem tog pokreta, proslavio se tokom 50-tih godina XX veka kolažom „Šta je ono što današnji dom čini tako drugačijim, tako privlačnijim?“. Neretko, navode ga kao najvećeg britanskog umetnika XX veka.

28.februar 1922.

Velika Britanija formalno proglasila nezavisnost Egipta, ali je zadržala kontrolu nad Sueckim kanalom i poslovima odbrane zemlje. Jednostrana deklaracija o nezavisnosti Egipta od strane Ujedinjenog Kraljevstva okončava njen protektorat nad Egiptom i daje zemlji nominalnu nezavisnost, zadržavajući kontrolu nad vojnim i diplomatskim pitanjima.

Mart 1922

01.mart 1922.

Rođen izraelski vojnik i političar, bivši izraelski premijer i dobitnik Nobelove nagrade za mir Jicak Rabin. (Rođen: Jerusalim/Britanska Palestina/Izrael 01.mart 1922. - Umro: Tel Aviv/Izrael 04.novembar 1995.) Jicak je bio premijer Izraela u dva mandata i to od 1974. do 1977. i od 1992. do 1995.godine. Bio je aktivni učesnik u borbama protiv Višijevske Francuske u Libanu i Siriji. U Prvom arapsko-izraelskom ratu 1948.godine komandovao je odbranom Jerusalima. Vremenom je napredovao u izraelskoj armiji da bi 1964.godine postao načelnik glavnog štaba. Njegove zamisli o brzoj mobilizaciji rezervnog sastava i uništenju neprijateljskih vazduhoplovnih snaga na zemlji pokazale su se kao presudne u izraelskoj pobedi u ratu protiv Arapa 1967.godine. Povlači se iz armije 1968.godine i postaje ambasador Izraela u SAD. Nakon ostavke izraelske premijerke Golde Meir aprila 1974.godine postaje peti po redu premijer od formiranja države Izrael i prvi koji je rođen na teritoriji ove države. Nakon finansijskih skandala vezanih za njega i njegovu suprugu prepušta čelo Laburističke partije i premijersko mesto Šimonu Peresu. Od 1984. do 1990.godine bio je na čelu ministarstva odbrane i svojom politikom čvrste ruke prema Palestincima na okupiranim teritorijama doprineo palestinskoj Intifadi. Na izborima za lidera Laburističke partije februara 1992.godine pobđuje Šimona Peresa da bi juna iste godine ponovo zauzeo premijersku poziciju nakon opštih parlamentarnih izbora u Izraelu. Jicak tokom svog drugog premijerskog mandata pravi zaokret u svojoj politici prema Palestincima. Najpre je zamrzao dalje formiranje izraelskih naselja na okupiranim palestinskim područijima. Nakon tajnih pregovora koje je vodio sa palestinskim liderom Jaserom Arafatom dolazi do potpisivanja sporazuma između Izraela i PLO – Palestinske oslobodilačke organizacije septembra 1993.godine na osnovu kojih Izrael priznaje PLO i na osnovu kojih će postepeno dozvoliti formiranje ograničene palestinske samouprave u Gazi i Zapadnoj Obali.

1922-1995

Nakon serije tajnih pregovora sa jordanskim kraljem Huseinom, Jicak Rabin potpisuje u ime Izraela mirovni sporazum sa Jordanom oktobra 1994.godine. Iste godine dobija Nobelovu nagradu za mir zajedno sa izraelskim ministrom spoljnih poslova Šimonom Perezom i palestinskim liderom Jaserom Arafatom. Njegova miroljubiva politika prema Palestincima se nije svidela mnogim Izraelcima pogotovo naseljenicima Zapadne Obale koji su njegove poteze smatrali izdajničkim. Na mirovnom skupu u Tel Avivu 4.novembra Jicaka Rabina ubija pripadnik jedne desničarske organizacije Jigal Amir. Njegovim ubistvom bliskoistočni mirovni proces bitno je narušen i usporen.

06-17.mart 1922.

Randska pobuna rudara, sindikalista i komunista u Južnoj Africi, ugušena uz oko 150 mrtvih. Pobuna rudara je izbila na zlatnim poljima Vitvotersranda (Johanesburg i okolna područja). Učestvovali sindikalisti i komunisti, nezadovoljni smanjenjem plata i uvođenjem crnih radnika u poslove rezervisane za belce. Pobuna je prerasla u oružane sukobe sa policijom i vojskom. Ugušena uz oko 150 mrtvih i više stotina ranjenih. Pobuna je bila izraz šireg socijalnog i rasnog konflikta: belci-rudari su se borili da zadrže privilegije u odnosu na crne radnike, dok su komunisti pokušavali da je pretvore u klasnu revoluciju. Vlada Južne Afrike je koristila artiljeriju i avijaciju protiv pobunjenika, što pokazuje razmere represije. Dugoročno, događaj je otkrio duboku podelu između radničkog pokreta i rasne politike aparthejda koji će se kasnije institucionalizovati.

08.mart 1922.

U Zagrebu obešen Alija Alijagić, atentator na ministra Milorada Draškovića prošle 1921.godine. U gradu izbile demonstracije komunista i otpočeli sukobi sa policijom. Uhapšen August Cesarec.

10.mart 1922.

Zapadne sile uslovile priznavanje Sovjetskog Saveza isplatom 12 milijardi zlatnih franaka carskih državnih zajmova. Na Evropskoj ekonomskoj konferenciji u Đenovi zapadne sile su uslovile priznavanje Sovjetskog Saveza isplatom 12 milijardi zlatnih franaka carskih državnih zajmova i štete zbog nacionalizacije stranih firmi posle Oktobarske revolucije. Šef sovjetske diplomatije Georgij Čičerin predočio je da su zapadne sile Sovjetskoj Rusiji nanele štetu vojnom intervencijom od 30 milijardi zlatnih franaka, pa je skup zapao u ćorsokak. Pre revolucije 1917. Rusija je imala ogromne spoljne zajmove, naročito od Francuske i Velike Britanije. Boljševici su još 1918. dekretom odbili da priznaju carističke dugove, smatrajući ih instrumentom imperijalističkog izrabljivanja. Francuska je bila najviše pogođena jer su milioni francuskih građana ulagali u ruske obveznice. Njihov pritisak je bio politički i ekonomski. Ovaj zahtev bio je deo šireg paketa pregovora uoči Genoške konferencije (april–maj 1922), gde se pokušalo da se uspostavi ekonomski dijalog između kapitalističkog Zapada i Sovjetskog Saveza. Moskva je smatrala da je zahtev nerealan i nepravedan, jer bi plaćanje dugova značilo priznanje carističkog režima i odricanje od revolucionarnog prekida sa starim poretkom. Ovaj uslov je dodatno produbio jaz između Zapada i Sovjeta, a kompromis nije postignut. Umesto toga, Sovjetski Savez je ubrzo potpisao Rapalski ugovor sa Nemačkom (16. april 1922), čime je zaobišao zapadne sile i otvorio novu osovinu saradnje.

Mahatma Gandi uhapšen zbog „pobune“ i političke agitacije protiv britanske vlasti. 18. marta osuđen je na šest godina zatvora. Pušten pre isteka kazne, u februaru 1924, iz zdravstvenih razloga. Tokom njegovog odsustva, Indijski nacionalni kongres se podelio na frakcije, a saradnja između hinduista i muslimana je znatno oslabila. Gandijevo hapšenje bilo je deo britanske strategije da oslabi masovni pokret nenasilnog otpora (Satyagraha). Odsustvo Gandija otvorilo je prostor za unutrašnje sukobe u Kongresu: „progresivni“ i „konzervativni“ krila su se razilazila oko taktike i ciljeva. Slabljenje hindu-muslimanske saradnje pokazuje da kolonijalna politika „podeli pa vladaj“ nije bila samo represivna, već i uspešno manipulisala društvenim podelama. Dugoročno, ovaj period je naglasio koliko je Gandijeva lična harizma bila ključna za jedinstvo pokreta, ali i koliko je indijski nacionalizam bio ranjiv na unutrašnje razlike.

12.mart 1922.

Rođen američki pisac Žan Luj Keruak, poznatiji kao Džek Keruak, najpoznatiji romansijer bit-pokreta američkih književnika pedesetih godina XX veka, kojem je i dao naziv. (1922-1969 -47-) Najčešće teme njegovih romana su seksualnost, narkotici, brzina, misticizam, kult hedonizma i potraga za onostranim. Neka od njegovih dela: romani “Doktor Saks”, “Podzemljaši”, “Na putu”, “Anđeli pustoši”, “Bog Sar”, “Satira u Parizu”, “Magi Kasidi”, knjige pesama “Meksiko Siti bluz”, “Razbacane pesme”, putopis “Usamljeni putnik”, filozofski traktat “Svete knjige zlatne večnosti”.

Osnovana Zakavkaska Socijalistička Federativna Sovjetska Republika (ZSFSR), kao federacija Gruzije, Jermenije i Azerbejdžana. Za glavni grad izabran Tbilisi. Postojala je do 1936. godine, kada je podeljena na tri zasebne sovjetske republike: Gruzijsku SSR, Jermensku SSR i Azerbejdžansku SSR. Osnivanje ZSFSR bilo je pokušaj Moskve da centralizuje kontrolu nad politički i etnički raznolikim regionom, gde su tenzije između naroda bile stalne. Federacija je predstavljala kompromis: formalno jedinstvo, ali faktički dominacija boljševičkog centra nad lokalnim nacionalnim pokretima. Tbilisi je izabran kao glavni grad jer je bio kulturno i administrativno središte regiona, ali i simbol sovjetske moći u Zakavkazju. Rasformiranje 1936. pokazuje da federativni model nije dugoročno funkcionisao – nacionalne republike su dobile formalnu samostalnost unutar SSSR-a, dok je realna moć ostala u rukama centralne vlasti u Moskvi.

15.mart 1922.

Sultan Fuad I proglasio se za Kralja Egipta i Suverena Nubije, Sudana, Kordofana i Darfura. Njegova kraljevska titula trajala je do 1936. godine, kada je umro i nasledio ga sin Faruk I. Ovaj čin usledio je nakon britanske deklaracije o nezavisnosti Egipta (28. februar 1922), kojom je formalno okončana protektoratska uprava, ali uz zadržavanje britanske kontrole nad ključnim pitanjima (odbrana, Sudan, komunikacije). Proglašenje Fuada za kralja bilo je kompromisno rešenje: Egipat je dobio formalnu nezavisnost, ali je suverenitet bio ograničen britanskim interesima. Titula „Suverena Nubije, Sudana, Kordofana i Darfura“ bila je simbolična i politički sporna, jer je Sudan ostao pod faktičkom britanskom upravom. Ovaj događaj označio je početak moderne egipatske monarhije, ali i nastavak kolonijalnog uticaja, što je kasnije dovelo do jačanja nacionalističkih pokreta i revolucije 1952. godine. Fuadova vladavina bila je obeležena stalnim balansiranjem između britanskog pritiska i rastućih domaćih zahteva za punom nezavisnošću

17.mart 1922.

Potpisan Varšavski sporazum između Poljske, Letonije, Estonije i Finske. Sporazum je imao defanzivni karakter, usmeren protiv potencijalne agresije Sovjetske Rusije. Međutim, finska skupština odbila je da ratifikuje sporazum, čime je oslabljena njegova politička i vojna snaga. Sporazum je bio pokušaj stvaranja „sanitarnog kordona“ oko Sovjetskog Saveza, u skladu sa zapadnim interesima da se ograniči širenje boljševizma. Odbijanje Finske da ratifikuje pokazuje unutrašnje dileme: Helsinki je balansirao između straha od Moskve i potrebe da izbegne direktnu konfrontaciju. Sporazum je ukazao na krhkost antiruske koalicije u Istočnoj Evropi – države su imale zajednički interes, ali različite kapacitete i političke kalkulacije. Dugoročno, neuspeh da se stvori čvrst savez ostavio je region ranjivim, što će se pokazati u kasnijim krizama i ratovima.

19.mart 1922.

Sa novoizgrađenog Šuhovljevog tornja u Moskvi, visine 160 metara, počele su se emitovati prve radio emisije. Toranj je projektovao inženjer Vladimir Šuhov, poznat po inovativnim hiperboloidnim konstrukcijama. Ovaj događaj označio je početak redovnog radio emitovanja u Sovjetskom Savezu. Hiperboloidna konstrukcija znači da je toranj građen od čeličnih rešetki koje formiraju oblik jednoslojnog hiperboloida – matematičke površine koja izgleda kao „uvijeni pehar“ ili „pesak u peščanom satu“. Vladimir Šuhov je koristio zakrivljene čelične rešetke koje se ukrštaju pod uglom. Time se dobija izuzetna čvrstoća uz minimalnu količinu materijala. Toranj od 160 m visine građen je sa znatno manje čelika nego što bi zahtevala klasična vertikalna konstrukcija. Hiperboloidne konstrukcije izgledaju elegantno i futuristički, pa su postale simbol sovjetske tehničke modernizacije. Njegova rešetkasta konstrukcija izvedena u obliku matematičkog hiperboloida – lagana, stabilna i vizuelno upečatljiva. Šuhovljev toranj u Moskvi i dalje postoji, ali je u lošem stanju i pod stalnom pretnjom rušenja. Radio je postao ključni instrument sovjetske propagande i kulturne integracije, jer je omogućio brzu distribuciju informacija i ideologije širom ogromne teritorije. Tehnološki, Šuhovljev toranj bio je simbol modernizacije i industrijskog napretka, ali i demonstracija moći nove vlasti.

21.mart 1922.

Finsko-sovjetski sukob okončan potpisivanjem sporazuma o nepovredivosti granica. Finsko-sovjetski sukob 1921–1922. počeo je zbog upada finskih dobrovoljaca u Istočnu Kareliju, što je Moskva shvatila kao agresiju. Završio se sporazumom o nepovredivosti granica u martu 1922, a dodatnim sporazumom 1. juna iste godine. Nakon Tartuskog mirovnog ugovora (1920), kojim je Finska i Sovjetska Rusija definisale granicu, u Finskoj je ostalo snažno nezadovoljstvo jer su mnogi želeli da Istočna Karelija bude deo Finske. Krajem 1921. finski dobrovoljci i lokalni karelijski pobunjenici pokrenuli su ustanak u Istočnoj Kareliji, nadajući se da će se region priključiti Finskoj. Sovjetska Rusija je odgovorila vojnom intervencijom, potisnuvši pobunjenike i finske dobrovoljce nazad preko granice. Sukob je trajao tokom zime 1921/1922. i bio je lokalnog karaktera, ali je izazvao ozbiljnu napetost između Helsinkija i Moskve. Za Finsku, sukob je bio pokušaj da se ostvari ideja „Velike Finske“ i zaštiti karelijsko stanovništvo. Za Sovjete, to je bio dokaz da Zapad i susedi pokušavaju da iskoriste slabost Rusije posle građanskog rata. Ishod je pokazao da Finska nije imala snage da nametne svoje teritorijalne ambicije, dok je Moskva učvrstila kontrolu nad Karelijom. Za Finsku, potpisivanje je značilo odustajanje od ideje „Velike Finske“ i priznanje realnosti odnosa snaga. Za Sovjete, sporazum je bio potvrda da su uspeli da odbrane teritorijalni integritet i spreče širenje finskog uticaja u Karelijskom regionu. Dugoročno, sporazum je stabilizovao granicu, ali je ostavio trajnu tenziju u finsko-sovjetskim odnosima, koja će se ponovo otvoriti u Zimskom ratu 1939.

Hrvatski blok, predvođen Stjepanom Radićem, dostavio memorandum stranim vladama. Memorandum je upućen i Međunarodnoj konferenciji u Đenovi, sa ciljem da se hrvatsko pitanje iznese na međunarodnu scenu. Radić je želeo da internacionalizuje hrvatsko pitanje, verujući da se pritisak spolja može koristiti protiv centralističke politike Kraljevine SHS. Memorandum je bio pokušaj da se domaći politički sporovi prenesu na međunarodni nivo, što je pokazivalo i slabosti unutrašnje političke scene. Za strane sile, ovo je bio sporedan dokument u odnosu na glavne teme Đenovske konferencije (ekonomski odnosi sa Sovjetskim Savezom), ali je ukazivao na postojanje nacionalnih tenzija unutar nove južnoslovenske države. Dugoročno, ovakvi potezi Radića učvrstili su njegovu reputaciju kao upornog kritičara beogradskog centralizma, ali nisu doneli neposredne rezultate na međunarodnom planu. Radić od početka nije bio separatista, već federalista i republikanac. Njegova strategija bila je da kroz međunarodni pritisak i unutrašnju mobilizaciju izbori autonomiju i ravnopravnost, a ne da odmah traži nezavisnu hrvatsku državu. Osnivač Hrvatske seljačke stranke (1904) – Radić je od samog početka gradio politiku na seljaštvu i ideji narodne suverenosti. Nije prihvatio bezuslovno ujedinjenje u Kraljevinu SHS. Smatrao je da Hrvati moraju imati pravo na samoodređenje i ravnopravnost, ali nije tražio potpunu nezavisnost. Zalagao se za federalno uređenje i republikanizam, protiv centralizma i monarhije.

22.mart 1922.

"Dalmacija pred glađu": cene namirnica su najviše u državi, a vino je neprodato zbog previda u trgovačkom ugovoru sa Čehoslovačkom i drugih problema u plasmanu. Kriza u Dalmaciji pokazuje slabosti privredne politike Kraljevine SHS: nesposobnost da se obezbedi ravnomerna distribucija hrane i da se zaštite lokalni proizvođači. Vino, kao ključni izvozni proizvod regiona, postaje simbol ekonomske neorganizovanosti i propuštenih prilika. Socijalne posledice bile su ozbiljne – rast siromaštva i osećaj zapostavljenosti Dalmacije u odnosu na druge delove države. Ovi događaji doprineli su jačanju regionalnog nezadovoljstva i kritike centralne vlasti, što će kasnije imati političke posledice.

24.mart 1922.

Jak zemljotres magnitude 6.0, intenziteta IX po Merkalijevoj skali, pogodio područje Lazarevca u Srbiji. Najjači naknadni udar zabeležen je 1. aprila 1922. Potres je pokazao ranjivost lokalne infrastrukture i nedostatak organizovanog sistema zaštite od prirodnih katastrofa u Kraljevini SHS. Materijalna šteta bila je značajna u selima oko epicentra, a strah od novih udara dodatno je otežao svakodnevni život. Ovaj događaj se uklapa u širi kontekst ranih 1920-ih, kada su prirodne nepogode dodatno opterećivale društvo već pogođeno ekonomskim krizama i političkim tenzijama.

Ubistvo MekMahonovih u Belfastu: nepoznati policajci upali u kuću te ubili 6 i ranili dvojicu muškaraca iz katoličke porodice, dan nakon što je IRA ubila dvojicu policajaca. Žrtve su bile iz katoličke porodice MekMahon, što je događaj učinilo posebno tragičnim i politički osetljivim. Ubistvo MekMahonovih se smatra jednim od najpoznatijih primera sektaške odmazde u Severnoj Irskoj tokom perioda nasilja između katolika i protestanata. Napad je verovatno bio delo lojalističkih elemenata unutar policije, što ukazuje na duboku infiltraciju sektaških motiva u državne strukture. Događaj je produbio nepoverenje katoličke zajednice prema vlastima i policiji, učvrstivši osećaj da su institucije bile pristrasne i represivne. Dugoročno, ovakvi incidenti doprineli su spirali nasilja i učvrstili podelu u severnoirskom društvu, koja će trajati decenijama.

26.mart 1922.

Grupa oficira IRA-e, predvođena Rorijem O’Konorom, objavila da ne priznaje irsku skupštinu Dáil koja je prihvatila Anglo-irski ugovor. Ova objava označila je otvoreni raskol unutar irskog nacionalnog pokreta. O’Konor i njegovi sledbenici smatrali su da je ugovor izdaja ideala republike, jer je ostavljao Irsku u okviru britanskog Komonvelta i zadržavao zakletvu kruni. Time je počeo proces koji će dovesti do Irskog građanskog rata (1922–1923) između „pro-ugovornih“ i „anti-ugovornih“ snaga. Ovaj raskol pokazuje koliko je teško bilo održati jedinstvo nakon delimičnog ostvarenja cilja – nezavisnost je došla, ali ne u obliku koji su svi želeli. Dugoročno, događaj je ostavio duboke rane u irskom društvu, jer su se nekadašnji saborci iz rata za nezavisnost pretvorili u protivnike u građanskom sukobu.

April 1922

03.april 1922.

Novi Centralni komitet postavio za generalnog sekretara Komunističke partije Rusije Staljina - ključni trenutak u njegovom usponu ka apsolutnoj vlasti u Sovjetskom Savezu. Generalni sekretar – nova pozicija, zamišljena kao administrativna i organizaciona, ali ubrzo postaje poluga moći. Lenjin je podržao Staljinovo imenovanje, verujući da će on biti efikasan u organizaciji partijskog aparata. Generalni sekretar je trebalo da bude tehnički administrator, ali Staljin je tu poziciju pretvorio u centar moći. Kao sekretar, imao je nadzor nad imenovanjima i raspoređivanjem partijskih kadrova, što mu je omogućilo da postepeno stvara mrežu lojalnih ljudi. Lenjin se ubrzo razboleo (moždani udari od 1922. nadalje), što je Staljinu otvorilo prostor da preuzme inicijativu. Staljin je koristio funkciju da marginalizuje rivale poput Trockog, Zinovjeva i Kameneva, konsolidujući vlast do kraja 1920-ih. 1924.godine Lenjin umire, Staljin već ima snažnu poziciju. Postaje faktički vođa SSSR-a, pokreće kolektivizaciju i industrijalizaciju. Ostaje na mestu generalnog sekretara sve do reorganizacije partije, što pokazuje koliko je funkcija postala sinonim za vrhovnu vlast.

07.april 1922.

Prvi sudar putničkih aviona u vazduhu dogodio se iznad Normandije u Francuskoj, kada su se sudarila dva dvokrilca - vaj događaj se smatra prvom zabeleženom nesrećom civilnog vazdušnog osaobraćaja u vazduhu. Nesreća je bila povod da evropske zemlje (Velika Britanija, Francuska, Belgija, Holandija) počnu ozbiljnije da razvijaju pravila za kontrolu letenja i međunarodnu koordinaciju vazdušnog saobraćaja. Pokazala je da rastući broj putničkih letova zahteva sistematsku kontrolu ruta i visina, slično kao kod železnice. Ovaj događaj se poklopio sa ratifikacijom prvih međunarodnih pravila vazdušnog saobraćaja (CINA, 1919), što je simbolično označilo prelazak avijacije iz pionirske faze u institucionalnu. Nesreća je ubrzala razvoj kontrole letenja – discipline koja će postati ključna za modernu avijaciju.

10.april 1922.

Počela sa radom Đenovska konferencija o monetarnoj politici, obnovi Evrope posle Velikog rata i odnosima sa Sovjetskom Rusijom - trajala do 19.maja 1922.godine. Ciljevi konferencije: Ekonomska obnova Evrope, stabilizacija valuta, rešavanje pitanja reparacija i dugova; prvi pokušaj da se SSSR uključi u međunarodni sistem posle revolucije; monetarna politika: Diskusija o povratku na zlatni standard i stabilizaciji međunarodnog finansijskog sistema; Zapadne sile su želele da obuzdaju izolaciju SSSR-a, ali i da ga nateraju na priznanje dugova i obaveza carskog režima. Konferencija nije donela konkretne rezultate u vezi sa reparacijama i monetarnom stabilizacijom. Dok su sile pregovarale u Đenovi, Nemačka i Sovjetski Savez su potpisali sopstveni sporazum u Rapalu, čime su pokazali da mogu da se povežu mimo zapadnih sila. Đenova je pokazala da Evropa traži izlaz iz posleratne krize, ali da su suprotni interesi (Francuska vs. Nemačka, Zapad vs. SSSR) previše jaki da bi se postigao konsenzus. Đenovska konferencija je bila prvi veliki pokušaj međunarodne ekonomske koordinacije posle rata, ali je završila neuspehom. Ovaj događaj je bio preludijum za dalju polarizaciju Evrope u međuratnom periodu.

13.april 1922.

Rođen Džulijus Kambarage Njerere, prvi predsednik nezavisne Tanzanije i jedan od lidera pokreta Nesvrstanih. (Rođen: Butiama/Britanska Tanganjika/Tanzanija 13.april 1922. - Umro: London/Engleska/Ujedinjeno Kraljevstvo 14.oktobar 1999.) Otac mu je bio poglavica plemena Zanaki. Njegovo ime na svahiliju glasi Mvalimu sa značenjem učitelj. Studirao je istoriju, političke nauke i pravo u Edinburgu. Drugi je Afrikanac koji je dobio diplomu van Afrike. Postao je premijer britanskog protektorata Tanganjike 1960.godine, položaju na kojem je ostao i po sticanju nezavisnosti. Tanganjika i susedni Zanzibar koji je stekao nezavisnost 1963. su se ujedinili naredne 1964. formiravši jedinstvenu državu Tanzaniju. Predsednik od 1962.godine, Njerere je „Aruša deklaracijom“ iz 1967. uveo u Tanzaniju afrički socijalizam i ekonomsku samodovoljnost poznat pod nazivom Ujama. Vremenom Ujama se pretvorio u ekonomsku katastrofu, te je zbog propasti kolektivnih farmi doveo do nestašice hrane. Jedan je od osnivača Organizacije Afričkog Jedinstva 1963. Tri godine od okončanja borbe za nezavisnost od Velike Britanije 1964.godine, bio je ključna figura zaslužna za ujedinjenje Tanganjike i susednog Zanzibara u Tanzaniju. Postigao je znatne uspehe u obrazovanju i zdravstvu. Naredio je 1979.godine vojnu intervenciju u susednoj Ugandi kada je oboren Idi Amin. Sa vlasti se dobrovoljno povukao 1985.godine, što je jedinstven primer u postkolonijalnom periodu u Africi. Položaj je prepustio Ali Hasanu Mvinjiju imajući potom istaknutu savetničku ulogu. Prevodio je Šekspirova dela na svahili jezik: „Julije Cezar“ i „Mletački trgovac“. Umro je u Londonu 14.oktobra 1999.godine u 77. godini života od posledica leukemije. Džulijus Njerere je 15.marta 1985.godine postao počasni građanin Beograda.

1922-1999

16.april 1922.

Potpisan nemačko-sovjetski sporazum, poznat kao drugi Rapalski ugovor, kojim je Sovjetski Savez priznat kao "velika sila", a zemlje potpisnice su se odrekle uzajamnih potraživanja i utvrdile osnovu za uspostavljanje diplomatskih odnosa. Sporazum je potpisan italijanskom gradu Rapal. Oba režima su bili izolovani – Nemačka (Vajmarska republika) posle Prvog svetskog rata i Versajskog ugovora, Sovjetski Savez posle revolucije i građanskog rata. Cilj sporazuma: normalizacija odnosa, ekonomska i politička saradnja, izlazak iz međunarodne izolacije. Nemačka je priznala Sovjetski Savez kao legitimnu državu i „veliku silu“. Obostrano ukidanje reparacija i potraživanja, otvaranje trgovinskih kanala na ekonomskom planu. Sporazum je pokazao da dve izolovane sile mogu da se povežu mimo zapadnih sila (Velike Britanije, Francuske, SAD). Za Sovjetski Savez bio je to prvi veliki međunarodni sporazum posle revolucije – izlazak iz izolacije, legitimizacija na svetskoj sceni. Za Nemačku sporazum je značio oslobađanje od reparacionih obaveza prema SSSR-u, sticanje ekonomskog partnera u istočnoj Evropi i signal Zapadu da može voditi samostalnu politiku. Rapal je postao simbol „alternativne diplomatije“ – dve odbačene sile stvaraju sopstveni blok.

18.april 1922.

Niz eksplozija u skladištu i vagonima punim municije pored železničke stanice u Bitolju - 10 poginulih i 12,5 miliona dinara štete što je bila ogromna suma za tadašnju Kraljevinu SHS. Posle Prvog svetskog rata, Bitolj je bio važna garnizonska i logistička tačka Kraljevine SHS, sa velikim zalihama municije. Precizan uzrok eksplozija nije do kraja razjašnjen, ali se pretpostavlja da je reč o nesreći izazvanoj nepažnjom ili lošim skladištenjem. Ovaj događaj je pokazao koliko su skladišta municije bila rizična u posleratnom periodu, kada su ogromne količine ratnog materijala bile razmeštene širom Balkana. Došlo je do velike materijalne štete i stradanja civila i vojnika, uz dugotrajnu destabilizaciju lokalne infrastrukture. Podstaknute su rasprave o sigurnosti skladištenja municije u Kraljevini SHS i potrebi za centralizovanom kontrolom. U javnosti je događaj izazvao strah i podsećanje na razaranja iz Prvog svetskog rata, jer su eksplozije trajale danima.

23.april 1922.

Pedesetak vojnika Hrvata pokušalo pobunu u pljevaljskom garnizonu, želeći da se vrate u Hrvatsku, jedan poginuo- kolovođe osuđene na tri godine zatvora u maju 1923. Kraljevina SHS je imala centralizovanu vojsku, ali sastavljenu od pripadnika različitih naroda. Hrvatski vojnici su često osećali da služe u „tuđoj vojsci“, daleko od svojih krajeva, što je izazivalo nezadovoljstvo. U to vreme jačaju političke tenzije između beogradskog centralizma i hrvatskih autonomističkih zahteva. Pobuna u Pljevljima je mali, ali simboličan odraz tog šireg nezadovoljstva. Vojnici su bili iscrpljeni dugom službom, lošim uslovima i osećajem da su „žrtvovani“ u garnizonima daleko od domovine. Brza represija i zatvorske kazne pokazale su da država nije spremna da toleriše nacionalno motivisane pobune u vojsci. Iako mala po razmerama, pobuna je bila znak da vojska Kraljevine SHS nije homogena i da nacionalne pukotine postoje i u njenom stubu – oružanim snagama. Ovakvi incidenti su hranili narativ o „neslobodi“ i „prisili“ u zajedničkoj državi, što će kasnije biti iskorišćeno u političkim kampanjama hrvatskih stranaka. Vojska je trebalo da bude instrument jedinstva, ali je u praksi često bila mesto gde su se nacionalne razlike zaoštravale.

26-28.april 1922.

Danmanvejska ubistva - masovno ubistvo 13–14 protestantskih muškaraca i dečaka u okrugu Kork u južnoj Irskoj, koje su počinili pripadnici IRA tokom primirja između rata za nezavisnost i izbijanja građanskog rata. Prethodno je u sukobu ubijen jedan pripadnik IRA (Michael O’Neill), što je izazvalo osvetničke akcije. Protestantska zajednica u južnoj Irskoj bila je percipirana kao lojalistička i povezana sa britanskom vlašću. Istoričari se spore da li je reč o osveti, pokušaju zastrašivanja protestanata ili o širem planu „etničkog čišćenja“. Ubistva su izazvala paniku među protestantskom zajednicom u Korku, mnogi su napustili oblast. Obe strane u irskom sporu (pro- i anti-treaty) osudile su ubistva, jer su ugrožavala legitimitet IRA i novog irskog poretka. Ova ubistva su jedan od najmračnijih epizoda irske revolucije, jer pokazuju kako lokalni sukobi i osvete mogu prerasti u masovno nasilje nad zajednicom.

27.april 1922.

Doneta uredba o podeli Kraljevine SHS na 33 oblasti, kojima je na čelu veliki župan imenovan od strane Beograda, predstavnik vlade (do pune organizacije oblasti, ostaju postojeće administrativne jedinice: okruzi u Srbiji, okružja u BiH i županije u Hrvatskoj i Vojvodini). Ova uredba je deo šire politike centralizacije u Kraljevini SHS, kojom se pokušavalo da se razbije nasleđeni sistem različitih administrativnih tradicija (srpski okruzi, austrougarske županije, bosanska okružja). Vlada je želela da stvori jedinstven administrativni okvir, ali je time izazvala nezadovoljstvo u delovima Hrvatske i Slovenije, gde se uredba doživljavala kao nametanje beogradskog centralizma. Veliki župan bila je funkcija zamišljena kao produžena ruka vlade u provinciji, što je značilo da lokalna samouprava praktično nije postojala. U Hrvatskoj i Sloveniji uredba je dočekana sa nepoverenjem i kritikama, jer je shvaćena kao korak ka unitarizmu. Formalno je stvorila jedinstven sistem uprave, ali u praksi su razlike i dalje postojale, jer su lokalne strukture nastavile da funkcionišu dok se oblasti nisu organizovale. Dugoročno ova uredba je bila preteča kasnijih pokušaja centralizacije, kulminirajući u Šestojanuarskoj diktaturi 1929, kada su oblasti zamenjene banovinama.

29.april 1922.

Početak slanja sovjetske pomoći Turskoj u oružju, municiji i novcu (do 3.maja) koja je bila u ratu sa Grčkom. Pod vođstvom Mustafe Kemala (Ataturk), nacionalni pokret se borio protiv grčkih snaga koje su zauzele zapadnu Anadoliju uz podršku Velike Britanije. Sovjetski Savez još uvek izolovan posle revolucije i građanskog rata, tražio je saveznike protiv zapadnih sila. Moskva je želela da oslabi britanski uticaj na Bliskom istoku i Mediteranu. Podrška Kemalu značila je udarac britanskoj politici. Sovjeti su videli u turskom nacionalnom pokretu potencijalnog partnera protiv imperijalizma, iako Turska nije bila komunistička. Kemal je prihvatio pomoć, ali je zadržao distancu od komunizma – saradnja je bila zasnovana na zajedničkom neprijatelju (Grčka i zapadne sile). Još 1921. potpisan je Moskovski ugovor između Turske i SSSR-a, kojim su regulisane granice na Kavkazu i otvorena vrata vojnoj pomoći. Za Tursku, sovjetska pomoć je bila ključna za jačanje turske vojske pred odlučujuće bitke (npr. Dumlupınar, avgust 1922), koje su dovele do grčkog povlačenja. SSSR je dobio je strateškog partnera na južnim granicama i pokazao da može da utiče na međunarodne odnose uprkos izolaciji. Britanija i saveznici su bili zabrinuti zbog približavanja Ankare i Moskve, što je ubrzalo pregovore o miru (Lozanski ugovor 1923). Za istoriju, to je primer realpolitike: Moskva i Ankara su se povezale iz interesa, a ne iz ideološke bliskosti.

Maj 1922

03.maj 1922.

U Parizu osnovana Međunarodna železnička unija (UIC), među čijim osnivačima je bila i Državna železnica Kraljevine SHS. Ciljevi UIC-a: standardizacija - ujednačavanje tehničkih normi (širina koloseka, signalizacija, vagoni); koordinacija - olakšavanje međunarodnog železničkog saobraćaja i transporta robe i putnika preko granica; promovisanje modernizacije železnica i razmene iskustava među državama. UIC je bio deo šireg procesa evropske integracije posle Prvog svetskog rata – pokušaj da se kroz infrastrukturu povežu države koje su do juče bile u sukobu. Učešće u osnivanju UIC-a pokazuje da je Kraljevina SHS želela da se predstavi kao ozbiljan i ravnopravan partner u evropskim poslovima. Omogućeno lakše povezivanje balkanskih pruga sa evropskom mrežom, posebno važnim za trgovinu i transport. UIC je postao globalna organizacija koja i danas postoji, sa sedištem u Parizu, i okuplja železničke kompanije iz celog sveta.

05.maj 1922.

Uhapšen moskovski patrijarh Tihon (Vasilij Ivanovič Belavin), jer je protestovao zbog konfiskacije crkvene imovine (izolovan u Donskom manastiru). Patrijarh Tihon je bio simbol otpora Crkve prema boljševicima. Njegovo hapšenje pokazuje kako je nova vlast koristila represiju da bi slomila institucionalni i moralni autoritet Ruske pravoslavne crkve. Konfiskacija imovine bila je predstavljena kao „humanitarna mera“ za pomoć gladnima, ali mnogi istoričari ističu da je imala i politički cilj: razbijanje moći Crkve i njene nezavisnosti. Tihonovo zatočenje u Donskom manastiru imalo je i propagandnu dimenziju - vlast je želela da pokaže da čak i najviši crkveni autoritet mora biti podređen sovjetskom sistemu.

06.maj 1922.

Trojica afroamerikanaca linčovana u teksaškom mestu Kirvin - neredi i ubistva se nastavljaju narednih mesec dana, mesto je skoro opustošeno. Ovaj događaj je deo šireg talasa rasnog nasilja u SAD početkom 20. veka, kada su linčevanja bila sistematski korišćena kao sredstvo zastrašivanja i održavanja rasne hijerarhije. Lokalni neredi u Kirvinu pokazali su kako nasilje nije bilo izolovan čin, već je imalo domino-efekat: zajednica je destabilizovana, a ekonomski i društveni život gotovo uništen. Kritičari ističu da su vlasti često tolerisale ili ignorisale ovakve zločine, čime su doprineli atmosferi nekažnjivosti. Ovaj slučaj se uklapa u širi obrazac američke istorije rasnih nereda i segregacije, koji je tek decenijama kasnije počeo da se sistematski razgrađuje kroz pokret za građanska prava.

08.maj 1922.

Osam sveštenika, dva laika i jedna žena osuđeni na smrt u Moskvi zbog protivljenja zapleni crkvene imovine. Ovaj proces bio je deo šire kampanje zastrašivanja i slamanja otpora Crkve. Vlasti su konfiskaciju predstavljale kao nužnu meru za borbu protiv gladi, ali su kazne imale jasnu političku poruku: svako protivljenje državnoj politici biće tretirano kao kontrarevolucionarna aktivnost. Smrtne presude nad sveštenicima i laicima pokazale su da se represija nije ograničavala na hijerarhiju Crkve, već je zahvatila i obične vernike. Ovaj događaj se često navodi kao primer instrumentalizacije gladi u političke svrhe - vlast je koristila humanitarnu krizu da legitimizuje obračun sa religijskim institucijama.

10.maj 1922.

U Rimu je održana Generalna skupština Međunarodne astronomske unije (IAU), na kojoj je usvojeno 88 zvaničnih sazvežđa. Time je prvi put uspostavljen univerzalni standard za mapiranje neba, čime su okončane viševekovne razlike u tradicijama i lokalnim imenovanjima. Ova odluka je bila deo šireg procesa institucionalizacije nauke u prvoj polovini 20. veka. Kritičari ističu da je time lokalno i mitsko nasleđe (npr. kineska, arapska, indijanska tradicija sazvežđa) potisnuto u korist zapadnog naučnog standarda. Ipak, uspostavljanje jedinstvenog sistema omogućilo je preciznu komunikaciju među astronomima i ubrzalo razvoj astrofizike.

Rođen Franjo Tuđman, hrvatski političar i državnik, prvi predsednik Hrvatske nakon njenog osamostaljenja - general-major JNA. (Rođen: Veliko Trgovišće/Kraljevina SHS/Hrvatska 14.maj 1922. - Umro: Zagreb/Hrvatska 10.decembar 1999.) Jedan je od glavnih aktera ratova u bivšoj SFRJ. U presudi Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju protiv Ivana Čermaka i Mladena Markača, Tuđman se pominje kao jedan od saizvršilaca u udruženom zločinačkom poduhvatu čiji je cilj bio prisilno i trajno uklanjanje srpskog stanovništva iz regije Krajina.

Među Tuđmanovim ekscesima u socijalističkoj Jugoslaviji bila su njegova istorijska istraživanja koja su umanjivala zločine koje su hrvatski fašisti počinili tokom Drugog svetskog rata i broj ubijenih u ustaškim logorima, zbog čega je bio izložen političkim, a zatim i sudskim progonima. Godine 1967. bio je izbačen iz Saveza komunista. Uklonjen je sa Zagrebačkog univerziteta gde je bio profesor političkih nauka i penzionisan radi sprečavanja javne delatnosti kad mu je bilo samo 45 godina. Kad je 1972. započeo progon hrvatskih disidenata bio je zatvoren. Nakon Titovog odlaska sa istorijske scene, ponovo je - u februaru 1981. - osuđen na tri godine zatvora i na zabranu bilo kakvog javnog delovanja u razdoblju od pet godina. Kad mu je 1987. vraćen pasoš, putuje u inostranstvo - najpre u Kanadu i SAD, a zatim u evropske zemlje - gde je držao govore i povezao se sa ekstremistima među hrvatskim iseljenicima. Od tih ekstremista vodeću ulogu tokom njegove vladavine imaće Gojko Šušak, ministar odbrane i njegova desna ruka. Godine 1989. je osnovao Hrvatsku demokratsku zajednicu i postao njen predsednik. Nakon pobede Hrvatske demokratske zajednice na prvim parlamentarnim izborima, održanim u Hrvatskoj nakon više od 50 godina u Saboru izabran je 30.maja 1990. za predsednika kao i na svim narednim izborima ostavši na toj funkciji do kraja života. Kao predsednik Republike Hrvatske, svojim vođstvom hrvatske unutrašnje i spoljne politike ostvario je puno međunarodno priznanje Hrvatske.

1922-1999

Nakon donošenja novog Ustava Republike Hrvatske od 22. decembra 1990. kojim su Srbi postali nacionalna manjina nakon vekovnog statusa ravnopravnog naroda sa Hrvatima, počinju masovna otpuštanja Srba s posla i ostala terorisanja. Franjo Tuđman je svojim izjavama i delima pokazivao da za Srbe nema mesta u samostalnoj hrvatskoj državi : "Sretan sam što nisam oženjen Srpkinjom ili Židovkom", "NDH nije bila samo puka kvislinška tvorba i fašistički zločin, već i izraz povjesnih težnji hrvatskog naroda", "Rata u Hrvatskoj ne bi bilo, da ga Hrvatska nije željela"... Njegova šovinistička politika bila je samo nastavak antisrpske politike Pavelićeve NDH. Od 12% srpskog stanovništva u Hrvatskoj nakon Drugog svetskog rata i opravdanog otpora nastavku ustaškog terora po dolasku Tuđmana na vlast, ostalo je svega 3%. Uz pomoć zapadnih sila, pre svega Nemačke i SAD i po običaju Vatikana, hrvatski šovinisti su ostvarili svoj san, etnički što čistiju Hrvatsku ili Hrvatsku sa što manje Srba. Zasluge Franje Tuđmana po ovom pitanju su nemerljive. Tuđman je “otac domovine” zato što je, jednom za sva vremena, uspeo rešiti srpsko pitanje u Hrvatskoj. Rat je silno želeo i sam izjavio da ga nije bilo ne bi ni realizovao svoj životni poduhvat.

14.maj 1922.

15.maj 1922.

U Ženevi, pod okriljem Društva naroda, potpisan Nemačko-poljski sporazum o Istočnoj Šleziji - istočni delovi pripali Poljskoj. Sporazum je bio deo šireg procesa rešavanja sporova nastalih raspadom nemačkog carstva i stvaranjem novih granica u Evropi. Istočna Šlezija bila je bogata ugljem i industrijom, pa je njen prelazak pod poljsku kontrolu imao ogroman ekonomski značaj. Za Nemačku je ovo bio bolan gubitak, dok je za Poljsku značilo jačanje ekonomske i političke pozicije u regionu. Kritičari ističu da je Društvo naroda ovim kompromisom pokušalo da spreči dalju eskalaciju sukoba, ali da je ostavilo trajne tenzije koje će se ponovo rasplamsati u narednim decenijama.

18.maj 1922.

Umetnici Sergej Djagiljev, Igor Stravinski, Pablo Pikaso, Marsel Prust, Džejms Džojs, Erik Sati iKlajv Bel ručali u pariskom hotelu Mažestik, njihov jedini zajednički susret. Ovaj ručak se često opisuje kao simbolična raskrsnica umetničkih pravaca: muzika (Stravinski, Satie), likovna umetnost (Picasso), književnost (Proust, Joyce), kritika i estetika (Bell), te impresario Djagiljev koji je povezivao sve sfere kroz Balet Rus. Iako nije ostavio direktne plodove saradnje, susret je bio manifestacija kulturne mreže u kojoj se modernizam oblikovao kroz lične kontakte i razmenu ideja. Ironično, mnogi izvori beleže da je atmosfera bila pomalo nelagodna: Proust i Joyce jedva su razgovarali, Satie je bio ironičan, a Picasso distanciran. Upravo ta nesavršenost susreta pokazuje da geniji ne moraju nužno da se slože - ali njihovo okupljanje ostaje istorijski značajno.

20.maj 1922.

U sudaru britanskog broda „Egipat“ i francuskog „Sena“ blizu atlantske obale Bretanje, poginulo najmanje 90 ljudi. U sudaru dva broda u magli. „Egipat“ je potonuo za manje od 20 minuta. „Egipat“ je bio britanski putnički brod kompanije P&O Line koji je plovio iz Velike Britanije ka Indiji. Osim putnika, brod je prevozio i značajnu količinu zlata i srebra namenjenog za trgovinu u Indiji. „Sena“ je bio Francuski brod koji je u sudaru pretrpeo manja oštećenja i uspeo da spasi deo preživelih. Uzrok nesreće bila je loša vidljivost i navigacione greške u gustoj magli. Tragedija je odjeknula u evropskoj javnosti. Potonuće „Egipta“ značilo je i gubitak ogromnog tereta zlata i srebra (procene govore o više od 1,2 tone zlata). Godinama kasnije organizovane su ekspedicije za vađenje blaga iz olupine, što je dodatno održavalo sećanje na tragediju. Ova nesreća je jedan od najpoznatijih pomorskih sudara 1920-ih, jer je spojila ljudsku tragediju sa mitom o „blagu izgubljenom u moru“.

25.maj 1922.

Osnovana prva pulmološka škola u Srbiji - postavljeni temelji za sistematsko proučavanje i lečenje bolesti pluća. Osnivanje pulmološke škole povezano je sa širim kontekstom posle Prvog svetskog rata, kada su tuberkuloza i druge plućne bolesti bile među najvećim zdravstvenim izazovima. Škola je bila deo modernizacije zdravstvenog sistema i pokušaj da se znanje organizuje u specijalizovane discipline, što je u to vreme predstavljalo veliki iskorak. Ovaj događaj pokazuje kako se Srbija uključivala u evropske tokove medicinske edukacije i borbe protiv masovnih bolesti. Tuberkuloza (sušica, ftiza) bila je najrasprostranjenija zarazna bolest u Evropi i Srbiji početkom 20. veka. U periodu od 1650–1900, ona je bila uzrok jedne od pet smrti u Evropi. U Srbiji je stanje bilo posebno teško posle Prvog svetskog rata - siromaštvo, glad i loši higijenski uslovi pogodovali su širenju bolesti. U to vreme nije postojala efikasna terapija; streptomicin i druge ključne lekove otkrili su tek 1940-ih. Lečenje se zasnivalo na izolaciji u sanatorijumima, boravku na čistom vazduhu i jačanju organizma. Osnivanje pulmološke škole u Srbiji 1922. značilo je institucionalizaciju borbe protiv tuberkuloze i stvaranje stručnog kadra. Škola je omogućila sistematsko obrazovanje lekara u oblasti bolesti pluća, što je bilo ključno za kontrolu epidemije.

26.maj 1922.

Vladimir Iljič Lenjin doživeo prvi moždani udar - privremeno onesposobljen, ali se do jeseni iste godine delimično oporavio i nastavio političku aktivnost. Lenjinov moždani udar bio je prvi znak ozbiljnog narušavanja njegovog zdravlja, koje će u narednim godinama dovesti do njegovog povlačenja iz politike i smrti 1924. Njegova privremena rehabilitacija do jeseni 1922. omogućila mu je da još neko vreme učestvuje u vođenju države, ali je realna moć sve više prelazila na Politbiro i njegove naslednike. Ovaj događaj se često posmatra kao početak borbe za nasledstvo unutar boljševičke elite - Staljin, Trocki, Zinovjev i Kamenev počeli su da se pozicioniraju dok je Lenjin bio oslabljen. Istoričari ukazuju da je Lenjinovo zdravstveno stanje imalo direktan uticaj na tok sovjetske politike: fizička nemoć lidera ubrzala je institucionalizaciju kolektivnog rukovodstva, ali i otvorila prostor za Staljinovu konsolidaciju moći. Ovo je jedan od onih trenutaka gde se biološka sudbina pojedinca direktno prepliće sa istorijskim procesima.

30.maj 1922.

U Vašingtonu izvršena ceremonija posvećenja Linkolnovog memorijala. Monumentalna građevina posvećena predsedniku Abrahamu Linkolnu je simbol jedinstva i slobode u američkoj istoriji. Posvećenje Linkolnovog memorijala imalo je snažnu simboliku: u vreme kada su rasne tenzije i segregacija bile duboko prisutne u SAD, Linkoln je slavljen kao „oslobodilac robova“. Ironično, na ceremoniji posvećenja Afroamerikanci su bili prisutni, ali segregisani u posebne odeljke - što pokazuje kontrast između ideala koje je Linkoln zastupao i stvarnosti američkog društva 1920-ih. Memorijal je ubrzo postao mesto okupljanja za pokrete za građanska prava, naročito u 20. veku (npr. govor Martina Lutera Kinga „I Have a Dream“ 1963). Iako je 1922. posvećen kao spomenik prošlosti, ubrzo je postao živo mesto političke borbe i reinterpretacije Linkolnovog nasleđa.

Jun 1922

06.jun 1922.

Zgrada Narodnog pozorišta u Beogradu svečano ponovo otvorena nakon rekonstrukcije i proširenja. Taj datum se pamti kao važan trenutak u kulturnom životu Beograda i Srbije, jer je pozorište ponovo postalo centralna institucija drame, opere i baleta. Narodno pozorište u Beogradu osnovano je 1868. godine, a zgrada na Trgu Republike otvorena je 1869. Tokom Prvog svetskog rata zgrada je pretrpela oštećenja, pa je posle rata bila potrebna obnova. Narodno pozorište je bilo i ostalo centralna pozornica srpske kulture.

08.jun 1922.

Na stadionu FK "Soko" odigrana prva međunarodna fudbalska utakmica jugoslovenske reprezentacije na domaćem terenu, protiv ekipe Rumunije, a u čast venčanja kralja Aleksandra sa rumunskom princezom Marijom. Utakmica je odigrana neposredno nakon venčanja kralja Aleksandra i princeze Marije, koje je održano u Beogradu. Stadion FK „Soko“ (kasnije poznat kao stadion Jugoslavije, a potom Partizana). Sportski događaj povezan sa dinastičkim i diplomatskim vezama između Jugoslavije i Rumunije. Fudbal kao novi kulturni fenomen u Kraljevini SHS se koristi za jačanje nacionalnog identiteta i međunarodnog ugleda.

10.jun 1922.

Rođena američka filmska glumica i pevačica Džudi Garland (Frensis Gam) koja se kao devojčica proslavila ulogom u filmu “Čarobnjak iz Oza”za koju je dobila Oskara. (Rođena: Grand Rapids/Minesota/Sjedinjene Američke Države 10.jun 1922. - Umrla: London/Engleska/Ujedinjeno Kraljevstvo 22.jun 1969.) Bila je najmlađe dete u porodici pozorišnih radnika Frenka Gama i Etel Marion Miln. Nakon dolaska u Ameriku, njeni roditelji su postali baptisti. „Beba“, kako su Franses zvali odmila, nasledila je porodični dar za pesmu i igru. Franses se na televiziji pojavila sa samo dve i po godine, kada je sa sestrama Meri „Suzi“ Džejn (1915—1965) i Doroti „Džini“ Virdžinijom (1917—1977), otpevala pesmu Jingle bells u pozorištu čiji je vlasnik bio njen otac. U karijeri dužoj od 45 godina proslavila se ulogama u filmskim mjuziklima i dramama, a zatim i kao pevačica. Osvojila je Oskar za mlade glumce, Zlatni globus i nagradu Sesil B. Demil, te nagrade Gremi i Toni. Kao tinejdžerka potpisala ugovor sa producentskom kućom Metro-Goldvin-Mejer. Glumila je u više od dvadeset filmova tog studija, uključujući i devet filmova u kojima joj je partner bio Miki Runi. Proslavila se ulogom devojčice Doroti u filmu „Čarobnjak iz Oza“ (1939). Ugovor sa MGM-om raskinula je nakon 15 godina saradnje i okrenula se muzičkoj karijeri, koja je obeležena brojnim rasprodatim koncertima te nastupom u „Karnegi holu“. Godine 1954. vratila se glumi ulogom u filmu „Zvezda je rođena“. Izvrsno je tumačila uloge u filmovima Vinsenta Minelija, jednog od njenih pet muževa. Njihova ćerka Lajza Mineli takođe je ostvarila sjajnu pevačku i glumačku karijeru.

1922-1969

Neki od ostalih filmova u kojima je igrala: “Bebe u vojsci”, “Bebe na Brodveju”, “Mala Neli Keli”, “Časovnik”, “Pirat”, “Zvezda je rođena” itd. Garlandova je imala velikih problema u privatnom životu. Postala je nesigurna u svoj izgled pa je počela da koristi lekove u prekomernim dozama, što je dovelo do višedecenijske borbe protiv zavisnosti. Njena prva četiri braka, od ukupno pet, završila su se razvodom. Pokušavala je da izvrši samoubistvo nekoliko puta. Džudi Garland je umrla u četrdesetsedmoj godini života, usled predoziranja lekovima.

11.jun 1922.

Rođen kiparski filmski režiser Mihalis Kakojanis čiji je najpoznatiji film „Grk Zorba“ iz 1964, sa Entoni Kvinom u glavnoj ulozi, dobio tri oskara. (1922-2011. -89-) Ovaj film je snimljen prema romanu Nikosa Kazancakisa. Nikojanis bio je plodan i višestruko nagrađivan filmski autor.

24.jun 1922.

Ubijen nemački ministar inostranih poslova Valter Ratenau - počinitelji su iz ultranacionalističke Organizacije Konzul. Ranije tokom istog meseca pokušali su ubiti i socijaldemokratskog političara Filipa Šajdemana koji je 1918.godine proglasio republiku. Jedan od njihovih članova je i Hans Ulrih Klinc, komandant SA. Valter Ratenau (Walter Rathenau), bio je nemački ministar inostranih poslova, industrijalac i intelektualac, poznat po pokušajima da stabilizuje Vajmarsku republiku i normalizuje odnose sa Sovjetskim Savezom (Rapalski ugovor, april 1922). Ratenau je bio meta zbog svoje politike kompromisa, ali i zbog antisemitizma – kao Jevrejin, bio je simbol „neprijatelja nacije“ u očima ekstremne desnice. Organizacija Konzul bila je paramilitarna grupa sastavljena od bivših oficira i vojnika, odgovorna za niz političkih atentata u Vajmarskoj republici. Ubistvo je izazvalo masovne demonstracije, šok u javnosti i donošenje „Zakonâ o zaštiti republike“, kojima je država pokušala da se obračuna sa ekstremnom desnicom.

Hitler započeo jednomesečnu zatvorsku kaznu zbog prošlogodišnjeg napada na bavarskog secesionistu Ota Beleršteta. Balerštet je bio inženjer i političar, vođa Bavarske separatističke partije koja je zagovarala odvajanje Bavarske od Vajmarske Nemačke. Hitler i njegovi sledbenici iz NSDAP napali su Baleršteta 1921. godine na jednom skupu, smatrajući ga „izdajnikom“ zbog separatističkih stavova. Hitler je kaznu iskoristio da se predstavi kao „mučenik“ nacionalne stvari, što je kasnije postalo deo njegove propagande. Ovaj incident je bio uvod u sve brutalniju taktiku nacista protiv političkih protivnika.

Pod pritiskom domaćeg mnenja i velikih troškova, Japan objavljuje da će se povući iz Sibira, sem Sahalina (Vladivostok napuštaju 15. oktobra). Japan je nakon Oktobarske revolucije 1917. iskoristio haos u Rusiji da se uključi u savezničku intervenciju u Sibiru. Zvanični razlog bio je pomoć Češkom korpusu i zaštita saveznika, ali stvarni motivi su bili ekonomski i geopolitički – kontrola resursa i širenje uticaja na ruskom Dalekom istoku. Japan je 1918. iskrcao trupe u Vladivostoku i postepeno proširio kontrolu na čitav Primorski kraj. Vladivostok je bio glavni centar japanske intervencije. Japanske trupe su obezbeđivale delove železnice, naročito od Vladivostoka prema unutrašnjosti, kako bi kontrolisale transport i komunikaciju. Japanci su zauzeli ključne gradove na reci Amur, uključujući Habarovsk, kao strateške tačke. Japanske jedinice su povremeno operisale i u unutrašnjosti, ali nisu uspostavile trajnu kontrolu. Japan je okupirao severni deo ostrva Sahalin 1920. godine, kao odmazdu za napad na japanske građane u Nikolajevsku na Amuru. Sahalin su zadržali i nakon povlačenja iz Sibira (formalno do 1925). Japanska intervencija kao pokušaj da se iskoristi ruski građanski rat za ekspanziju. Povlačenje se vršilo pod pritiskom javnosti i međunarodne izolacije. Zadržavanje Sahalina kao poslednjeg uporišta i simbola japanskih ambicija na ruskom Dalekom istoku.

26.jun 1922.

Suđenje bugarskim komitima u Skoplju završeno sa pet smrtnih presuda, 84 zatvorske kazne (od čega sedam na po 20 godina), dok je 83 optuženih oslobođeno. Istovremeno, komitske čete su bile vrlo aktivne u Makedoniji, beležeći niz ubistava i napada u tom periodu. Komite su bile gerilske čete povezane sa probugarskom VMRO (Unutrašnja makedonska revolucionarna organizacija), ali se termin koristio i šire za razne nacionalističke gerilce na Balkanu. Njihova aktivnost u Makedoniji nakon Prvog svetskog rata bila je usmerena protiv srpske/jugoslovenske vlasti, sa ciljem destabilizacije i stvaranja uslova za autonomiju ili pripajanje Bugarskoj. Metode delovanja bili su atentati, ubistva lokalnih činovnika, zasede na putevima, napadi na žandarmeriju. Beleženi su brojni napadi i ubistva u okolini Skoplja i širom Vardarske Makedonije. Komitske čete su delovale kao paralelna sila, često uz podršku lokalnog stanovništva ili bugarskih struktura. Njihova aktivnost je bila deo šireg talasa nasilja u regionu, koji je trajao tokom 1920-ih i kulminirao atentatima i destabilizacijom jugoslovenske vlasti u Makedoniji.

28.jun 1922.

Počinje Irski građanski rat napadom Privremene vlade na zgradu Four Courts u Dablinu, koju su zauzeli republikanci protivnici sporazuma sa Britancima o formiranju Irske Slobodne Države. Anglo-irski sporazum (decembar 1921) predviđao je osnivanje Irske Slobodne Države kao dominiona u okviru Britanskog Komonvelta. Pro-sporazumski (Pro-Treaty): podržavali osnivanje Slobodne Države, uz kompromis sa Londonom. Anti-sporazumski (Anti-Treaty): smatrali da sporazum izdaje ideal Republike i da ostavlja Irsku pod britanskim uticajem. Four Courts je bila simbolična i strateška zgrada u Dablinu, koju su anti-sporazumski republikanci zauzeli u aprilu 1922. Privremena vlada, uz podršku britanske artiljerije, pokreće ofanzivu i zauzima Four Courts, čime počinje otvoreni građanski rat. Građanski rat je bio posledica unutrašnje podele u irskom oslobodilačkom pokretu. London je insistirao da se Four Courts zauzme, jer je video anti-sporazumske republikance kao pretnju. Rat je trajao do maja 1923, završio se pobedom pro-sporazumskih snaga, ali je ostavio duboke rane u irskom društvu.

Formirana Sirijska federacija sa glavnim gradom u Homsu - u okviru francuskog mandata nad Sirijom i Libanom, Francuzi su administrativno udružili tri dotadašnje jedinice: Državu Damask, Državu Alep i Alavitsku državu (Latakija). Istovremeno, Država Druza (Jabal Druze) ostala je zasebna sve do 1936. godine. Nakon raspada Osmanskog carstva i Sajks-Pikovog sporazuma (1916), Sirija i Liban su dodeljeni Francuskoj kao mandatne teritorije Lige naroda (1920). Francuska je primenila politiku „podeli pa vladaj“, stvarajući više malih državica na etničko-konfesionalnoj osnovi: Damask, Alep, Latakija (Alavitska), Jabal Druze, Veliki Liban. Cilj je bio da se oslabi ideja jedinstvene arapske države i da se lakše kontrolišu različite zajednice. Homs, izabran kao kompromisno središte između Damaska i Alepa. Federacija je imala ograničenu autonomiju, ali je bila pod francuskom kontrolom. Postojala je do 1924, kada je reorganizovana u Državu Siriju, koja je obuhvatila Damask i Alep, dok su Latakija i Jabal Druze ostali posebne jedinice. Francuska politika fragmentacije bila način kontrole nad Levantom. Federacija je bila privremeni eksperiment, koji nije uspeo da stvori stabilnu strukturu. Dugoročne posledice bile su podsticanje sektaških podela koje su ostavile dubok trag u političkoj istoriji Sirije.

29.jun 1922.

Rođen srpski (jugoslovenski) pisac Vasile Vasko Popa, rumunskog etničkog porekla, najprevođeniji srpski pesnik u drugoj polovini XX veka, član SANU. (Rođen: Grebenac, Bela Crkva/Kraljevina SHS/Srbija 29.jun 1922. - Umro: Beograd/SFR Jugoslavija/Srbija 05.januar 1991.) Bio je jedan od najznačajnijih stvaralaca savremene srpske poezije, jezički čudotvorac i prema opštoj oceni retko veliki pesnik, posebno samosvojnog izraza. Bio je učesnik NOB-a u Drugom svetskom ratu. Nakon rata studira u Beču, Bukureštu i Beogradu gde je diplomirao na Filozofskom fakultetu. Bavio se profesionalno novinarstvom i bio urednik izdavačkog preduzeća "Nolit". Srpska poezija u drugoj polovini XX veka nema značajnijeg pesnika od Vaska Pope, niti je ijedan drugi srpski pesnik, koliko on, prevođen na druge jezike. Još za života, Popa je stekao ugled ne samo nacionalnog, već i evropskog pesnika, čije delo ulazi u probranu svetsku književnu riznicu. Od prve objavljene pesme "Branim" (1950) i prve štampane knjige, "Kora" (1953), preko zbirke pesama "Nepočin polje", Popa je intrigirao ne samo kritičare, već i ljubitelje poezije, izazivao polemike o smislu poezije u savremenom svetu. Njegov pesnički izraz je naklonjen aforizmu, eliptičan je i jezgrovit. Nema antologije moderne srpske poezije u kojoj nije zastupljen. Popina dela nastoje da u novom svetlu prikažu poetski svet narodnih umotvorina ("Od zlata jabuka"), pesničkog humora ("Urnebesnik") i pesničkih snoviđenja ("Ponoćno sunce"). Knjiga poezije "Nepočin polje" Vaska Pope proglašena je 1995 najboljim poetskim ostvarenjem na srpskom jeziku posle Drugog svetskog rata.

1922-1991

30.jun 1922.

Stupio na snagu novi Dunavski statut, međunarodni pravni okvir kojim se regulisao transport i plovidba na Dunavu. Još od 19. veka, Dunav je bio predmet međunarodnih sporazuma jer je ključna evropska reka za trgovinu i komunikaciju. Pariskim mirom (posle Krimskog rata) 1856.godine uspostavljena je Evropska Dunavska komisija. Predviđena je slobodna plovidba od Ulcinja do Crnog mora uz međunarodni nadzor. Posle Prvog svetskog rata novi poredak u Evropi zahtevao je redefinisanje pravila, jer su se granice promenile, a nove države (npr. Kraljevina SHS, Čehoslovačka) postale dunavske sile. Uspostavlja se međunarodni režim slobodne plovidbe za sve države. Preciziraju se nadležnosti Evropske Dunavske komisije i nacionalnih komisija. Cilj statuta bio je da se obezbedi nesmetan transport, spreči diskriminacija i podstakne trgovina.

Jul 1922

05.jul 1922.

Na Međuvladinoj konferenciji o sertifikatima identiteta za ruske izbeglice u Ženevi odlučeno da se izdaju tzv. Nansenovi pasoši. Tokom narednih decenija oko 450.000 apatrida dobilo je ove dokumente. Inicijativu je pokrenuo Fridtjof Nansen, norveški posarnik i visoki komesar Društva naroda za izbeglice. Nansenov pasoš bio je prvi međunarodno priznati dokument za osobe bez državljanstva, posebno ruske izbeglice nakon revolucije i građanskog rata. Dokument je omogućavao prelazak granica, pristup radu i osnovnim pravima, ali nije davao punopravno državljanstvo. Kasnije je sistem proširen i na druge izbegličke grupe (Jermeni, Asirci, Kurdi). Ovaj instrument se smatra pretečom današnjih međunarodnih konvencija o statusu izbeglica (1951) i apatrida (1954). Do 1942. godine, čak 52 države su priznavale ovaj dokument.

07.jul 1922.

Rođen akademik Dejan Medaković, doktor istorijskih nauka i najznačajniji istoričar srpske umetnosti za period od XVIII do XX veka, književnik, predsednik Srpske akademije nauka i umetnosti od 1999. do 2003. (Rođen: Zagreb/Kraljevina SHS/Hrvatska 07.jul 1922. - Umro: Beograd/Srbija 01.jul 2008.) Rođen je u uglednoj srpskoj zagrebačkoj porodici koja je dala niz velikana srpske kulture. Gimnaziju je završio u Sremskim Karlovcima. Od 1942. radio je u Muzeju kneza Pavla, a nakon rata u Muzeju grada Beograda, Ministarstvu za nauku i kulturu i Saveznom zavodu za zaštitu spomenika kulture. Radio je u Istorijskom institutu SAN (1952-1954). Doktorirao je tezom "Grafika srpskih štampanih knjiga XV-XVII veka" 1954. Predavao je na Filozofskom fakultetu u Beogradu do penzionisanja 1982. U Matici srpskoj rukovodio je istraživanjima iz oblasti istorije umetnosti. Uređivao je "Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske". Bavio se sirokim rasponom tema, od srednjovekovne umetnosti do modernog slikarstva, ali najviše - srpskim barokom, srpskim kulturnim prilikama u XVIII v. i srpskim slikarstvom XIX v. Autor je i nekolicine književnih dela i više zbirki poezije. Tokom života objavio je ukupno 46 knjiga, od čega 21 knjigu na stručne teme. Rukovodio je i osnovao (ili obnovio) niz kulturnih i naučnih projekata, poput "Vukove zadužbine". Od 1995. redovni je član Evropske akademije sa središtem u Salcburgu, a redovni član Lajbnicovog društva (Berlin) i počasni član Rumunske akademije postao je 2001. Dobitnik je nagrade za životno delo (Sedmojulske), austrijske Gindeldz nagrade, Herderove nagrade. Bio je počasni građanin Sremskih Karlovaca. Dela: "Beograd na starim gravirama", "Srpski slikari 18. veka", "Putevi srpskog baroka", "Svedočenja", "Istraživači srpskih starina", "Barok kod Srba", "Savina", "Sent Andreja", "Letopis Srba u Trstu", "Srbi u Beču", koautor "Istorije srpskog naroda" 1-10 SKZ, "Hilandar", sećanja: "Efemeris" 1-5.

1922-2008

09.jul 1922.

Američki plivač, kasnije filmski glumac Džoni Vajsmiler (Tarzan) postao prvi čovek kojem je trebalo manje od minute (58,6 sekundi) da prepliva 100 metara.

Rođen srpski (jugoslovenski) pozorišni, filmski i TV glumac Dragutin Dobričanin. (1922-1988. -66-) Najpoznatiji je po ulozi Vase S. Tajčića u seriji Pozorište u kući. Studirao je arhitekturu. Rano se opredelio za glumu nastupajući u Dečijem pozorištu "Boško Buha", zatim na scenama: Humorističkog pozorišta, Savremenog pozorišta, Ateljea 212. Tamo je ostvario niz komičnih likova domaćeg dramskog repertoara, a glumio je i na radiju i televiziji. Napisao je popularnu komediju: Zajednički stan, koja je igrana u većini jugoslovenskih i oko 250 sovjetskih pozorišta. Prevedena je na 30 jezika i prikazana u mnogim zemljama.

20.jul 1922.

Bivši nemački kolonijalni posedi u Togolendu formalno podeljeni na Britanski i Francuski Togoland, prema mandatu Društva naroda. Britanski deo je od 1957. uključen u Ganu, dok je Francuski deo od 1960. postao nezavisna država Togo. Togolend je bio nemačka kolonija od 1884. do Prvog svetskog rata. Nakon nemačkog poraza 1918, teritorija je stavljena pod mandat Društva naroda. Podela iz 1922. odražavala je širi proces raspodele nemačkih kolonija među pobedničkim silama. Ova podela je primer kako su mandati Društva naroda služili kao prelazni oblik kolonijalne uprave, često prikrivajući nastavak imperijalne kontrole.

26.jul 1922.

Rođen američki filmski režiser Blejk Edvards, koji se najviše iskazao kao autor društvenih „crnih komedija“, punih humora, cinizma i destrukcije. (1922-2010. -88-) Neki od filmova koje je režirao: „Doručak kod Tifanija“, „Eksperiment u teroru“, „Pink panter“, „Viktor, Viktorija“, „Čovek koji je voleo žene“ itd.

jul 1922.

Nemačka hiperinflacija - za kupovinu jednog američkog dolara bilo je potrebno 563 nemačke marke – više nego dvostruko više od 263 potrebne osam meseci ranije, u poređenju sa samo 12 u aprilu 1919. i 47 u decembru iste godine. Hiperinflacija u Vajmarskoj Nemačkoj bila je posledica ratnih reparacija, gubitka proizvodnih kapaciteta i političke nestabilnosti. Marku je rapidno obezvređivala politika štampanja novca radi pokrivanja budžetskog deficita. Ovaj proces kulminira 1923. godine, kada su za jedan dolar bile potrebne milijarde maraka. Hiperinflacija je razorila srednju klasu, štednju i poverenje u državu, stvarajući plodno tlo za političke ekstremizme. Istovremeno, industrijalci i dužnici profitirali su jer su dugovi i obaveze praktično nestajali u inflaciji

Avgust 1922

02.avgust 1922.

Umro američki pronalazač škotskog porekla Aleksander Grejem Bel, naučnik i učitelj gluvih, najpoznatiji po izumu telefona. (Rođen: Edinburg/Škotska/Ujedinjeno Kraljevstvo 03.mart 1847. - Umro: Badek/Nova Škotska/Kanada 02.avgust 1922.) Njegov život od rođenja do smrti obuhvata put od Edinburga do svetske slave i naučnog pionirstva. Otac Aleksandar Melvil Bel bio je poznat fonetičar, a majka Eliza bila je gluva, što je snažno oblikovalo njegov interes za akustiku i komunikaciju. Dodao je srednje ime „Graham“ u čast porodičnog prijatelja kada je imao 11 godina. Posle studija medicine u Edinburgu i Londonu, 1870. emigrirao je u Kanadu, a ubrzo zatim u SAD gde se posvetio lečenju gluvih. Već u mladosti pokazivao interes za zvuk, govor i mehaniku. 1876. patentirao telefon, što ga je učinilo jednim od najpoznatijih pronalazača epohe. Pronalazak telefona mu je donelo slavu, ali i brige. Patent nije bio zaštićen pa su ga mnogi pokrali i tek je 1886. Vrhovni sud SAD presudio da je on jedini vlasnik patenta. Osnivač je Bell Telephone Company, koja je kasnije evoluirala u AT&T. Bogat i slavan, potom se potpuno posvetio starom poslu - lečenju gluvih. Bavio se i drugim inovacijama: fonograf, metal detektor, istraživanja u avijaciji i optici. Oženio se Mabel Gardiner Habard 1877. godine, imali su četvoro dece. Postaje državljanin SAD 1882.godine. Preminuo je 2. avgusta 1922. u Novoj Škotskoj, Kanada, u 75. godini života. Njegova smrt je obeležena minutom tišine u svim telefonskim mrežama SAD-a – simboličan gest za čoveka koji je promenio komunikaciju.

1847-1922

Svatov-ski tajfun pogodio je kineski grad Šantou (Svatov) u provinciji Guangdong - poginulo je najmanje 50.000 ljudi. Šantou (tada poznat kao Svatov) bio je važna luka u južnoj Kini, s gustim naseljem i slabom infrastrukturom. Tajfun iz avgusta 1922. bio je jedan od najsmrtonosnijih u istoriji Kine i sveta. Ogromne poplave i olujni talasi razorili su grad i okolna sela, dok je nedostatak organizovane pomoći povećao broj žrtava. Katastrofa je pokazala ranjivost obalskih zajednica u doba kada meteorološka predviđanja i sistemi upozorenja nisu postojali. Ovaj događaj se često navodi među najtežim prirodnim katastrofama 20. veka.

03.avgust 1922.

U Milanu izbili sukobi između fašista i socijalista - fašisti zapalili zgradu socijalističkog lista Avanti!. Avanti! je bio glavni organ Socijalističke partije Italije, osnovan 1896. godine. Fašističke „skvadre“ (paravojne jedinice) koristile su nasilje i zastrašivanje kao metodu političke borbe, naročito protiv socijalista i sindikalista. Paljenje redakcije Avanti! imalo je simboličan značaj: uništavanje glasila koje je predstavljalo najveću opoziciju fašističkom pokretu. Ovaj događaj bio je deo šire kampanje nasilja koja je kulminirala „Maršem na Rim“ u oktobru 1922, kada je Benito Musolini došao na vlast. Socijalisti su u tom periodu bili podeljeni između reformista i revolucionara, što je oslabilo njihov otpor fašističkom usponu.

Rođen srpski (jugoslovenski) pozorišni, filmski i TV glumac Predrag Tasovac. (Rođen: Šamac/Kraljevina SHS/Bosna i Hercegovina 09.avgust 1922. - Umro: Beograd/Srbija 22.septembar 2010.) Studirao je ekonomiju a potom književnost, tada na Filozofskom fakultetu. Glumom je počeo da se bavi sredinom četrdesetih godina prošlog veka u Narodnom pozorištu. Član Beogradskog dramskog je postao 1947. da bi se 1953. vratio u Narodno pozorište, kojem ostaje veran do poslednjeg dana. Ostavio je neizbrisiv trag u istoriji srpskog teatra i glume uopšte. Igrao je kako u matičnom Narodnom pozorištu u Beogradu, tako i na sceni Jugoslovenskog dramskog pozorišta, Ateljea 212, Pozorišta na Terazijama, Dečjeg pozorišta „Boško Buha”, Hrvatskog narodnog kazališta u Osijeku, u mnogim predstavama koje su izvođene u okviru Dubrovačkih letnjih igara, gde je ostvario brojne uloge. Takođe je igrao i u velikom broju televizijskih drama, u tv serijama, a ostvario je i dvadesetak filmskih uloga. Svoj prvi film Svi na more snimio je 1952. Otac je Ivana Tasovca, pijaniste, direktora Beogradske filharmonije, i bivšeg ministra kulture i informisanja Republike Srbije.

1922-2010

09.avgust 1922.

12.avgust 1922.

Rođen srpski (jugoslovenski) filmski režiser Vojislav Nanović, jedan od pionira srpskog i jugoslovenskog filma posle Drugog svetskog rata. (1922-1983. - 60-) Snimio je niz dokumentarnih i osam igranih filmova, uključujući "Tri koraka u prazno", "Ciganku" i "Čudotvorni mač". Nakon Drugog svetskog rata položio je prijemni na Likovnoj akademiji, ali je završio u novinarskoj školi, posle koje je radio u listu Politika. Od 1945. godine bio je šef prve redakcije Filmskih novosti. Nakon kratkog vremena, preko posla redaktora filmskih žurnala, ulazi u filmsku industriju. Na početku je snimao uglavnom dokumentarne filmove. Nanovićev prvi igrani film je bio Besmrtna mladost, u kom je debitovao Rade Marković. Posle toga je snimio Čudotvorni mač 1950. godine, jedan od retkih srpskih i jugoslovenskih filmova iz žanra fantastike, a koji je stekao kultni status. Filmovima kao što je Tri koraka u prazno, najavio crni talas.

20.avgust 1922.

Rođen srpski (jugoslovenski) arhitekta Bogdan Bogdanović, nekadašnji gradonačelnik Beograda, univerzitetski profesor i član SANU - autor velikog broja spomenika posvećenih žrtvama i borcima u Drugom svetskom ratu (Rođen: Beograd/Kraljevina SHS/Srbija 20.avgust 1922. - Umro: Beč/Austrija 18.jun 2010.) Gradonačelnik Beograda bio je od 1982. do 1986. godine. Bogdanović je najpoznatiji po projektovanju spomenika i spomen-obeležja žrtvama fašizma i borcima otpora u Drugom svetskom ratu građenih širom SFR Jugoslavije između ranih 1950-ih i 1980-ih godina. Posebno je međunarodnu pažnju privukla monumentalna betonska skulptura Kameni cvet u blizini bivšeg koncentracionog logora u Jasenovcu. Drugi značajni spomenici se nalaze u Beogradu, Garavicama, Prilepu, Mostaru, Kruševcu i Leskovcu. Pojava Bogdan Bogdanovića na arhitektonskoj sceni Srbije je podjednako značajna za arhitekturu i za skulpturu. Njegovi spomenici izviru iz samog pejzaža i predstavljaju arhitektonsku celinu sa prirodom i okruženjem u kojem se nalaze. Bogdanović je takođe veoma značajan kao pisac. Njegovo delo na tom polju predstavlja ga kao izuzetnog esejistu, analitičara ali i kao pripovedača. Napisao je 25 knjiga i pisao tekstove koje u poslednje vreme objavljuje u raznim časopisima kao „El Pais“ i „Die Zeit“ iz oblasti arhitekture i urbanizma. Politiku je napustio zbog sukoba sa Slobodanom Miloševićem, koji je opisao u knjizi Zelena kutija. Zbog istog je sukoba otišao u egzil u Beč gde živio sa suprugom do smrti 2010. godine.

1922-2010

22.avgust 1922.

Tokom Irskog građanskog rata, u zasedi ubijen Majkl Kolins (Michael Collins). Kolins (1890–1922) je bio ključna figura irskog oslobodilačkog pokreta: član Šin Fejna vođa IRA-e i glavni strateg gerilskog rata protiv britanske vlasti. Kao pregovarač u Londonu, potpisao je Anglo-irski sporazum (1921) kojim je stvorena Irska Slobodna Država, ali uz status dominiona i podelu ostrva (Severna Irska ostaje u UK). Sporazum je izazvao duboku podelu među Irskim nacionalistima: pro-treaty (Collins) vs. anti-treaty (Éamon de Valera i pristalice). Kolins je postao predsednik Privremene vlade i komandant Nacionalne vojske. Upao je u zasedu anti-treaty snaga u okrugu Cork i poginuo u 32. godini života. Njegova smrt bila je ogroman udarac pro-treaty snagama, ali je istovremeno učvrstila njihovu odlučnost da završe rat. Kolins je ostao upamćen kao “arhitekta irske nezavisnosti”, ali i tragična figura čiji život je presečen u trenutku kada je mogao da oblikuje budućnost države.

24.avgust 1922.

Na sastanku u Nablusu predstavnici Arapa usprotivili su se odluci Društva naroda da Velikoj Britaniji poveri mandat nad Palestinom. Suština problema bila je u sukobu arapskog i jevrejskog stanovništva. Palestina je do Prvog svetskog rata bila deo Osmanskog carstva, a Društvo naroda je nakon rata poverilo mandat nad Palestinom, Jordanom i Irakom Britaniji, dok su Sirija i Liban dodeljeni Francuskoj. Mandatni sistem Društva naroda bio je oblik međunarodne uprave nad bivšim osmanskim i nemačkim teritorijama, ali u praksi je značio nastavak kolonijalne kontrole. Arapsko stanovništvo se protivilo britanskom mandatu, videći ga kao izdaju obećanja o nezavisnosti datih tokom rata. Istovremeno, Balfurova deklaracija iz 1917. godine, kojom je Britanija podržala stvaranje „nacionalnog doma za Jevreje“ u Palestini, dodatno je produbila sukob. Ovaj trenutak označava početak institucionalizovanog konflikta koji će obeležiti čitav 20. vek na Bliskom istoku. Francuski mandat nad Sirijom i Libanom takođe je izazvao otpor, ali palestinsko pitanje je postalo najtrajnije i najosetljivije.

26.avgust 1922.

grčko-turski rat

U Grčko-turskom ratu (1919–1922), posle 11 meseci neaktivnosti, Bitkom kod Dumlupınara počinje turska Velika ofanziva protiv grčkih snaga u Anadoliji. Grčko-turski rat bio je deo šireg sukoba oko raspada Osmanskog carstva i raspodele teritorija nakon Prvog svetskog rata. Grčka vojska je 1919. godine, uz podršku saveznika, okupirala zapadnu Anadoliju, uključujući Smirnu (Izmir). Mustafa Kemal-paša (Atatürk) organizovao je turski nacionalni pokret, koji se suprotstavio grčkoj okupaciji i odbranio Anadoliju. Velika ofanziva (Büyük Taarruz) počela je 26. avgusta 1922. kod Dumlupınara i završila se odlučujućom turskom pobedom. Grčke snage su se povukle, a turska vojska je ubrzo zauzela Smirnu (septembar 1922). Ova pobeda označila je kraj grčke vojne prisutnosti u Anadoliji i otvorila put za Lozanski mirovni ugovor (1923), kojim je međunarodno priznata moderna Turska. Rat je imao tragične posledice: masovni egzodus i razmena stanovništva između Grčke i Turske (oko 1,5 miliona Grka i 500.000 muslimana).

Japanska zaštićena krstarica Niitaka nasukala se i prevrnula na obali Kamčatke - poginulo 284 članova posade. Niitaka je bila zaštićena krstarica Japanske carske mornarice, porinuta 1902. godine, nazvana po planini Niitaka (tada najvišoj planini u Japanskom carstvu, na Tajvanu). Brod je učestvovao u Rusko-japanskom ratu (1904–1905), uključujući bitke kod Port Artura i Cušime. Nesreća kod Kamčatke 1922. bila je posledica loših vremenskih uslova i navigacijskih grešaka. Sa 284 poginulih mornara, to je jedna od najvećih pomorskih tragedija Japanske mornarice u mirnodopsko doba. Nesreća je dodatno naglasila opasnosti plovidbe u severnim morima, gde su magla, oluje i neprecizne mape često dovodile do katastrofa.

28.avgust 1922.

Na njujorškoj radio-stanici WEAF emitovana prva radio-reklama - u desetominutnom prilogu predstavljena je korporacija "Kvinsboro" (Queensboro). WEAF (kasnije deo NBC mreže) bila je pionirska stanica u komercijalnom radiju. Reklama je bila oblikovana kao plaćeni programski segment, a ne kratki spot, što odražava rane eksperimente u radio-marketingu. Queensboro Corporation je reklamirala stambeni kompleks u Džekson Hajtzu (Queens, Njujork). Ovaj događaj označava početak komercijalnog radija – prelazak od informativnog i muzičkog programa ka tržišno orijentisanom modelu. Kasnije su reklame postale kraće i standardizovane, a radio se pretvorio u ključni medij 20. veka, sve do pojave televizije.

Čileanski parobrod Itata potonuo u oluji - poginulo preko 400 ljudi. Itata je bio čileanski parobrod koji je prevozio putnike i teret duž pacifičke obale. Nesreća se dogodila tokom snažne oluje, kada se brod prevrnuo i potonuo. Sa preko 400 žrtava, ovo je jedna od najvećih pomorskih tragedija u istoriji Čilea. Nesreća je ostavila dubok trag u kolektivnom sećanju Čilea, sličan drugim velikim pomorskim tragedijama tog vremena širom sveta.

29.avgust 1922.

Rođen Ričard Blekvel, holivudski dizajner i kreator, tvorac liste "Deset najgore odevenih žena sveta". (1922-1986. - 86-) Prvu listu te vrste objavio je 1960. i na njoj se na prvom mestu našla italijanska glumica Ana Manjani, a na drugom Brižit Bardo. Naredne godine drugo mesto je pripalo Sofiji Loren. Godine 1969. britanska kraljica Elizabeta Druga našla se na prvom mestu Blekvelove liste.

avgust 1922.

Suša je izazvala glad u Dalmaciji, Crnoj Gori i Hercegovini. Godina 1922. bila je obeležena ekstremnim vremenskim uslovima u jugoistočnoj Evropi. Suša je pogodila poljoprivredne regione zavisne od žita, vinove loze i maslina, naročito u krševitim krajevima Dalmacije i Hercegovine. Nedostatak navodnjavanja i infrastrukture dodatno je pogoršao posledice. Glad je izazvala migracije stanovništva ka gradovima i inostranstvu, kao i oslanjanje na pomoć iz Kraljevine SHS. Ovaj događaj pokazuje kako prirodne nepogode u posleratnom periodu dodatno destabilizuju društvo koje se tek oporavlja od Prvog svetskog rata. Istovremeno, glad u ovim krajevima bila je deo šireg evropskog obrasca: posle rata mnoge zemlje su bile ranjive na klimatske ekstreme zbog iscrpljenih resursa i slabih ekonomija.

Septembar 1922

01.septembar 1922.

Rođen italijanski glumac Vitorio Gasman, jedan od najboljih italijanskih filmskih i pozorišnih glumaca XX veka. (1922-2000. - 77-) Osnovao je i putujuće pozorište i vodio školu glume. U karijeri, koja je trajala gotovo sedam decenija, izgradio je reputaciju ikone italijanske kinematografije, i to najviše zahvaljujući komedijama. Filmovi: "Sram", "Gorki pirinač", "Ana", "Ako dozvoljavate, govorimo o ženama", "Brankaleonova vojska", "Miris žene", "Toliko smo se voleli", "Život je roman".

09.septembar 1922.

grčko-turski rat

Turska vojska pod komandom Mustafe Kemala (Ataturka) ušla u Smirnu (danas Izmir), čime je grčko-turski rat faktički završen. Ovim činom okončan je Grčko-turski rat (1919–1922), poslednja faza tzv. „Velike ofanzive“ u okviru Turskog rata za nezavisnost. Grčka vojska se povukla iz Male Azije, a ubrzo je usledilo Mudansko primirje (Armistice of Mudanya) i formalno povlačenje Grčke iz Anatolije. Ulazak Turaka u Smirnu označio je kraj grčkih ambicija u Maloj Aziji, poznat kao „Mala Azijska katastrofa“. Nekoliko dana kasnije, 13. septembra 1922, izbio je Veliki požar u Smirni, koji je uništio grčke i jermenske četvrti i izazvao masovno stradanje i izbegličku krizu. Oslobođenje Izmira postalo je simbol turske pobede i konsolidacije nove republike, dok je za Grčku označilo duboku političku krizu i abdikaciju kralja Konstantina I.

10.septembar 1922.

Rođena Draga Jonaš, srpski novinar i jedan od najboljih radijskih spikera. (1922-2007. - 84-) Bila je spiker Radio Beograda još u Kraljevini Jugoslaviji. Godine 1951. ponovo se zaposlila u Radio Beogradu i decenijama je bila neprevaziđeni glas beogradskog radija. Jonaševa je dobitnik "Vukove nagrade" za 2004. za unapređenje srpske kulture, prosvete i nauke. Dobila je i godišnju nagradu iz Fonda "Branislav Mane Šakić" za najboljeg spikera u Srbiji. Bila je veliki znalac srpskog jezika, posebno akcentologije i učitelj svih potonjih spikera i novinara Radio Beograda i Televizije Srbije.

11.septembar 1922.

Proglašen britanski mandat nad Palestinom, a kao reakciju na ovaj čin Arapi objavili dan žalosti. Britanija je formalno proglašena za mandatnu silu nad Palestinom, u skladu sa odlukom Lige naroda. Mandat je zasnovan na članu 22. Povelje Lige naroda, a uključivao je i obavezu sprovođenja Balfurove deklaracije iz 1917. godine, koja je predviđala stvaranje "nacionalnog doma za jevrejski narod" u Palestini. Odluka je doživljena kao nametanje kolonijalne vlasti i ignorisanje prava većinskog arapskog stanovništva. Kao znak protesta, Arapi su proglasili dan žalosti. Ovaj čin je označio početak institucionalizovanog sukoba između britanske administracije, cionističkog pokreta i arapskog stanovništva. Za Arape, mandat je bio potvrda da se njihova politička volja zanemaruje u korist geopolitičkih interesa velikih sila.

13.septembar 1922.

Izmerena najviša temperatura u hladu, 58 stepeni Celzijusa u El Aziziji u Libiji - ovaj rekord poništen 2012.godine. Ovaj podatak je decenijama smatran najvišom ikada zabeleženom temperaturom na Zemlji. Godine 2012. Svetska meteorološka organizacija (WMO) poništila je ovaj rekord, nakon što je utvrđeno da je merenje bilo metodološki neispravno (neadekvatna oprema i procedura). Kao zvanično najviša temperatura na svetu priznato je merenje od 56,7 °C u Fernes Krik Ranču (Death Valley, Kalifornija, SAD) iz 1913. godine.

Rođena peruanska pevačica indijansko-španskog porekla Ima Sumak, jedinstvenog raspona glasa od četiri oktave, od visokog soprana do dubokog alta. (1922-2008. - 86-) U njenom repertoaru preovlađuju obrade indijanskih narodnih melodija. Ima Sumak je njeno umetničko ime koje na jeziku kečua (Ima Shumaq) znači „kako je lepa“. Poreklom je dvadesettreće koleno imperatora carstva Inka Atavalpe, koga su Španci pogubili 1533.

Počeo veliki požar u Smirni koji je trajao nekoliko dana uništivši grčke i jermenske četvrti grada dok su turske i jevrejske ostale netaknute. Broj žrtava procenjuje se između 10.000 i 125.000, dok je između 80.000 i 400.000 ljudi postalo izbeglice. Oko odgovornosti za požar postoje različite interpretacije - grčke, jermenske, turske i međunarodne. Grčki i jermenski izvori: Požar se tumači kao deo šireg procesa etničkog čišćenja i genocida, u kojem su Turci sistematski uništavali hrišćanske zajednice u Maloj Aziji. Turski izvori: Postoje tvrdnje da su požar izazvali sami Grci ili Jermeni, kako bi sabotirali tursku pobedu i okrivili novu vlast. Međunarodni posmatrači: Strani novinari i diplomate beleže scene masovnog stradanja i izbegličke krize, ali se razilaze u proceni odgovornosti. Američki i britanski izvori često ukazuju na tursku vojsku kao glavnog krivca. Humanitarni aspekt: Strane misije i brodovi (američki, britanski, francuski) pomagali su u evakuaciji izbeglica, ali su istovremeno ostali pasivni posmatrači dok je grad goreo. Veliki požar u Smirni je jedan od najmučnijih događaja u XX veku jer pokazuje kako vojni trijumf može biti praćen humanitarnom katastrofom. On je i dalje predmet sporova: da li je bio planski čin etničkog čišćenja ili haotična posledica rata. Za Grke i Jermene ostao je simbol genocida, dok je u turskom narativu deo oslobođenja i stvaranja nacionalne države.

17.septembar 1922.

Rođen angolski državnik i pisac Agostino Neto, prvi predsednik Angole, lekar po profesiji, predvodnik borbe za oslobođenje te afričke zemlje od portugalske kolonijalne vlasti, uspešno okončane 1975. (Rođen: Katete/Portugalska zapadna Afrika/Angola 17.septembar 1922. - Umro: Moskva/Sovjetski Savez/Rusija 11.septembar 1979.) Zbog borbe za nezavisnost Angole, od 1951. više puta je hapšen, a od 1962. bio je na čelu Narodnog pokreta za oslobođenje Angole. Neto je rođen u gradiću Katete u pokrajini Bengo u Angoli 1922. Bio je poznata ličnost od četrdesetih godina 20. veka, kad je postao značajan član pokreta koji je težio vraćanju tradicionalnoj angolskoj kulturi. Uprkos svom učešću u nacionalističkim pokretima, studirao je medicinu u Lisabonu. Nakon što je diplomirao medicinu, vratio se u Angolu, gde je odmah zapažen kao problematičan od strane portugalskih kolonijalnih vlasti, zbog svog protivljenja kolonijalizmu. Hapšen je zbog svog delovanja, pa je pobegao u Maroko, i postao važan vođa angolskog pokreta otpora u egzilu. U nekoliko navrata mu je pomagala Komunistička partija Portugalije. Bio je prvi predsednik Angole od 1975. do 1979. godine, predvodio je Narodni pokret za oslobođenje Angole (MPLA) u ratu za nezavisnost (1961–1974). Do smrti je vodio MPLA u građanskom ratu (1975–2002). Poznat i po svojim književnim aktivnostima, smatra se istaknutim pesnikom Angole. Njegov rođendan se slavi kao Dan nacionalnih heroja, državni praznik u Angoli.

1922-1979

U Beratu proglašena autokefalnost Albanske pravoslavne crkve, što Vaseljenska patrijaršija u Carigradu priznaje 1937. godine. Proglašenje autokefalnosti bilo je deo šireg procesa jačanja albanske državnosti nakon sticanja nezavisnosti 1912. godine. Albanska pravoslavna zajednica želela je da se oslobodi grčkog i srpskog crkvenog uticaja, u skladu sa nacionalnim pokretom za samostalnost. Priznanje 1937. od strane Vaseljenske patrijaršije legitimisalo je Albansku pravoslavnu crkvu kao samostalnu u pravoslavnom svetu. Albanska autokefalnost bila je deo šireg talasa u kojem su se crkve vezivale za nacionalne identitete, što je imalo dugoročne posledice na odnose u regionu.

18.septembar 1922.

Mađarska postala članica Društva naroda - povukla se 1939. godine. Zanimljivo da je članstvo bilo ključno za izlazak iz međunarodne izolacije i za finansijsku stabilizaciju zemlje nakon katastrofe Trianonskog ugovora. Posle Prvog svetskog rata i Trianonskog ugovora (1920), Mađarska je izgubila dve trećine teritorije i više od polovine stanovništva. Ulazak u Društvo naroda bio je način da se zemlja vrati u međunarodnu zajednicu. 1939. godine, pod pritiskom savezništva sa nacističkom Nemačkom, Mađarska se povukla iz Društva naroda. Istoričari opisuju članstvo Mađarske u Društvu naroda kao „prisilni brak“ – zemlja nije želela da se odrekne suvereniteta, ali joj je članstvo bilo jedini izlaz iz finansijske krize i političke izolacije. Članstvo je omogućilo Mađarskoj da se ponovo uključi u evropske diplomatske tokove, ali je istovremeno ograničilo njene revizionističke ambicije u vezi sa Trianonom.

19.septembar 1922.

Rođen češki atletičar Emil Zatopek koji je oborio 18 svetskih rekorda i pobedio zaredom u 69 trka izmedju 1949. i 1951.godine. (1922-2000. - 78-) Na Olimpijskim igrama u Londonu 1948.godine osvojio je zlatnu medalju u trci na 10 000 metara baš kao i na igrama u Helsinkiju 1952.godine i to u trkama na 5 000, 10 000 metara i u maratonu.

27.septembar 1922.

Grčki kralj Konstantin I je zbog vojnog poraza u ratu s Turskom primoran, posle dvogodišnje vladavine, da drugi put abdicira, čime je definitivno sišao s prestola. Nakon katastrofalnog poraza Grčke u ratu protiv Turske definitivno je sišao s prestola, a nasledio ga je njegov sin, Đorđe II. Poraz grčke vojske u ratu protiv Turske (Grčko-turski rat 1919–1922), rat je poznat i kao „Mala Azijska katastrofa“. Ovo je bila druga abdikacija Konstantina I - prvu je podneo 1917. pod pritiskom Antante zbog svoje pro-nemačke politike tokom Prvog svetskog rata. Konstantinova politika bila je neutralistička, ali faktički pro-nemačka tokom Prvog svetskog rata, što je izazvalo duboke podele u Grčkoj. Grčka je, podstaknuta obećanjima saveznika, pokušala da proširi teritoriju u Anatoliji. Poraz od turske vojske pod vođstvom Mustafe Kemala Ataturka doveo je do povlačenja i ogromnih gubitaka. Za razliku od abdikacije 1917, ova iz 1922. bila je konačna - Konstantin se povukao u egzil i umro ubrzo nakon toga, u januaru 1923. u Palermu, Italija.

29.septembar 1922.

Rođen ruski filozof Aleksandar Zinovjev, jedan od prvih sovjetskih disidenata. (1922-2006. -83-) Ovaj naučnik svetskog glasa u Rusiju se vratio 1999. i od tada je predavao na Filozofskom fakultetu Moskovskog univerziteta. Prvi put je uhapšen 1939. zbog antistaljinističkih istupa. Borio se u Drugom svetskom ratu i odlikovan je. Pošto je 1976. u Švajcarskoj objavio satirično delo ”Zjapeće visine”, dve godine potom proteran je iz Sovjetskog Saveza i naredne dve decenije provodi u izgnanstvu. Jedini je ruski dobitnik ugledne nagrade “Aleksis de Tokvil”. Autor je preko 40 knjiga. Neka od dela: “Parabelum”, “Homo sovjetikus”, “Ruka Kremlja”, “Katastrojka”, “Komunizam kao realnost”, “Zapad” itd.

Oktobar 1922

01.oktobar 1922.

Rođen Branko Pešić, verovatno najpopularniji gradonačelnik Beograda. (Rođen: Zemun/Kraljevina SHS/Srbija 01.oktobar 1922. - Umro: Zemun/SFR Jugoslavija/Srbija 04.februar 1986.) Poticao je iz stare i ugledne zemunske porodice. Prema porodičnom predanju, njegov predak Jovan Đorđević, siroče iz Niša, bežeći od Turaka nakon sloma Prvog srpskog ustanka, oko 1813. došao je u Zemun. Udomio ga je bračni par Pešić, koji je bio bez dece, pa je on uzeo njihovo prezime. Brankovi roditelji, otac Dimitrije (1900-1978) i majka Anka (1897-1983), bavili su se zemljoradnjom, a u međuratnom periodu su držali kafanu. Bio je pripadnik Partizanskog pokreta tokom Drugog svetskog rata, od 1941. - najpre u rodnom Zemunu, a kasnije je sa vojvođanskim partizanima prešao u Bosnu. Gradonačelnik Beograda bio je od 1964. do 1974. Zapamćen je kao retko dobronameran. Tokom njegovog mandata izgrađena su mnoga važna zdanja u gradu, poput Mostarske petlje, mosta „Gazela“, Terazijskog tunela, palate Beograđanke. Takođe, pokrenute su mnoge značajne kulturne manifestacija od BITEF-a do FEST-a kao i osnivanje gradske radio stanice Studio B. U njegovom mandatu usvojen je tada veoma ambiciozan plan spuštanja Beograda na reke, izgradnje Beogradskog železničkog čvora i Beogradskog metroa. Njegovoj popularnosti doprineo je i specifičan, gotovo komšijski odnos sa građanima. Nosilac je Partizanske spomenice 1941. i drugih jugoslovenskih odlikovanja. Ordenom junaka socijalističkog rada odlikovan je 24. januara 1986. godine.

1922-1986

10.oktobar 1922.

Potpisan Anglo-irački ugovor, ključni dokument kojim je formalizovan britanski mandat nad Mesopotamijom (budućim Irakom), ali i koji je otvorio dugotrajnu tenziju između britanske imperijalne kontrole i iračkih težnji ka nezavisnosti. Ugovor je potvrđivao da Britanija zadržava nadležnost nad spoljnim poslovima i vojskom Iraka. Irak je formalno dobio određeni stepen unutrašnje samouprave, ali bez stvarne suverenosti. Irački parlament je pod pritiskom ratifikovao ugovor tek 1924. godine. Ugovor je ostao na snazi do 1930, kada je sklopljen novi Anglo-irački ugovor, kojim je predviđeno formalno okončanje britanskog mandata i ulazak Iraka u Ligu naroda 1932. Britanija je dobila mandat nad Mesopotamijom od Lige naroda posle Prvog svetskog rata, kao deo raspada Osmanskog carstva. Već 1920. izbila je velika pobuna protiv britanske vlasti, što je pokazalo da lokalno stanovništvo ne prihvata kolonijalni status. Ugovor je bio pokušaj da se pobuna „umiri“ davanjem prividne samouprave, dok je ključna kontrola ostala u britanskim rukama. Anglo-irački ugovor iz 1922. pokazuje tipičan model kolonijalnog kompromisa: formalna samouprava, ali stvarna zavisnost. Iračko društvo tražilo punu nezavisnost, dok je Britanija želela da zadrži stratešku kontrolu nad naftom i geopolitičkim položajem Iraka. Njegovo prevazilaženje 1930. i ulazak Iraka u Ligu naroda 1932. označili su prvu arapsku državu koja je formalno stekla nezavisnost posle Prvog svetskog rata.

11.oktobar 1922.

Potpisano Mudanijsko primirje: grčke trupe moraju napustiti Jedrene i istočnu Trakiju do Marice, počinje egzodus Grka i Jermena. Mudanijsko primirje označilo je kraj grčko-turskog rata i početak dramatičnih demografskih pomeranja na Balkanu i Bliskom istoku. Potpisnici primirija bili su turska nacionalna vlada Mustafe Kemala, Grčka, Velika Britanija, Francuska i Italija. Primirje je potvrdilo vojni uspeh Kemalovih snaga posle grčkog poraza u Maloj Aziji. Povlačenje grčke vojske otvorilo je put masovnom bežanju grčkog i jermenskog stanovništva iz Istočne Trakije i Male Azije, u strahu od odmazde. Mudanijsko primirje bio je Ataturkov diplomatski trijumf – međunarodno priznanje turske vojne pobede. Velike sile Britanija, Francuska i Italija prihvatile su realnost turske pobede i tražile mirno rešenje, da bi izbegle novi rat. Primirje je pripremilo teren za Lozanski mirovni ugovor (1923), kojim je međunarodno priznata moderna Turska. Za Jermene i Grke u Trakiji i Maloj Aziji, primirje je značilo prisilnu migraciju i kraj vekovnog prisustva u tim krajevima.

14.oktobar 1922.

Adolf Hitler i nekoliko stotina pripadnika SA („jurišnika“) otišli su u grad Koburg, gde su se sukobili sa levičarskim demonstrantima. Ovaj događaj postao je važan mit u nacističkoj propagandi. Hitler je poveo oko 800 pripadnika Sturmabteilung (SA) u Koburg, na poziv lokalnih nacionalista. Dolazak nacista izazvao je žestoke tuče sa socijalistima i komunistima u gradu. Nacisti su proglasili svoj „trijumf“ u Koburgu kao dokaz snage pokreta i sposobnosti da se fizički obračunaju sa protivnicima. Učesnicima je kasnije dodeljena posebna oznaka – Coburger Ehrenzeichen (Koburška značka), jedno od prvih odlikovanja nacističkog pokreta, koje je imalo veliku simboličku vrednost. Hitler je koristio nasilne akcije SA da pokaže moć pokreta, privuče pažnju javnosti i legitimizuje se kao vođa. Koburg je bio prvi veliki javni nastup nacista van Minhena. Sukobi su poslužili kao propagandni kapital, učvrstili Hitlerov autoritet i stvorili kult SA kao „boraca protiv marksizma“. Koburška značka postala je elitno odlikovanje unutar NSDAP, dodeljivano samo učesnicima ovog događaja.

17.oktobar 1922.

Rođen srpski (jugoslovenski) književnik Borislav Mihajlović Mihiz, pesnik, književni kritičar, dramski pisac. (Rođen: Irig/Kraljevina SHS/Srbija 17.oktobar 1922. - Umro: Beograd/SR Jugoslavija/Srbija 15.decembar 1997.) Poreklom je iz svešteničke porodice koja se do 1903. godine prezivala Bećarević, kada je njegov deda jerej Stefan Bećarević, paroh bingulački, uzeo prezime Mihajlović po svom ocu Mihajlu. Bećarevići su poreklom iz Vukovara i u porodici su svi bili Sremci generacijama. Završio je Karlovačku gimnaziju i Filozofski fakultet u Beogradu. Radio je kao asistent u Muzeju Vuka i Dositeja u Beogradu, kritičar NIN-a, upravnik Biblioteke Matice srpske, saradnik Politike. Bio je umetnički direktor Avala-filma, umetnički savetnik u Ateljeu 212 (koji je stvorio zajedno sa Mirom Trailović), urednik u Prosveti. Počeo je kao pesnik, veoma aktivan kao književni kritičar. Takođe, bio je izuzetno društveno angažovan, jedno vreme i narodni poslanik, na listi Deposa. Bio je poznat kao čovek „bez dlake na jeziku“. Objavljivao je pesme, književne kritike, eseje, putopise, polemike, drame. Uradio je dramatizaciju više poznatih književnih dela. Mihizove drame i dramatizacije izvođene su u beogradskim pozorištima, kao i na drugim scenama širom zemlje. Sarađivao je u listovima: NIN, Politika, Književne novine, Književna reč, Dnevnik, Vjesnik, ljubljansko Delo, bečki Die Presse, Duga itd.; u časopisima Letopis Matice srpske, Književnost, Savremenik, Delo i mnogim drugim u kojima je objavljivao članke, eseje, kritike, putopise, feljtone, intervjue. Neka od njegovih dela: „Pesme“, „Ogledi“, „Od istog čitaoca“, „Srpski pesnici između dva rata“, „Autobiografija o drugima“ itd. Autor je ili koautor više filmskih scenarija: „Orlovi rano lete“, „Ponoćna zvona“, „Vojnik i pas“, „Zaseda“ itd. Autor je dramskih tekstova: „Banović Strahinja“, „Komandant Sajler“, „Kraljević Marko“ itd.

1922-1997

18.oktobar 1922.

Osnovana Britanska radio kompanija - BBC - početak nove epohe u masovnoj komunikaciji: od male komercijalne kompanije nastala je institucija koja je oblikovala britansko društvo i globalni medijski pejzaž. Osnovana je od strane konzorcijuma vodećih proizvođača bežične opreme, uključujući Marconi, GEC i druge. Početak rada bio je skroman – kancelarija u zgradi Magnet House u Londonu, sa jednom prostorijom i malim predvorjem. Već 14. novembra 1922. počelo je svakodnevno emitovanje iz Marconijevog londonskog studija 2LO, a ubrzo su se pridružili Birmingham i Manchester. Džon Rajt bio je ključna ličnost – imenovan za generalnog direktora u decembru 1922. Njegova vizija bila je da BBC bude nezavisan, edukativan i kulturno uzdižući, oslobođen političkog pritiska i komercijalnih interesa. Uvedena je licenca od 10 šilinga (oko 50 penija), od koje je polovina išla BBC-u. Time je osigurana finansijska nezavisnost od vlade i reklama. Kompanija je 1927. likvidirana i ponovo osnovana kao British Broadcasting Corporation, sa kraljevskom poveljom i statusom javnog servisa. Radio je bio nova tehnologija koja je omogućila da se glas prenese u domove miliona ljudi, menjajući način na koji se doživljava politika, kultura i svakodnevni život. BBC je postao prvi veliki javni servis u svetu, model koji su kasnije sledile mnoge zemlje. U Kraljevini SHS radio-difuzija se razvijala sporije nego u Britaniji – dok je BBC već 1922. počeo sa redovnim programom, kod nas su prve radio-stanice i prijemnici tek tokom 1920-ih ulazili u upotrebu, a institucionalni okvir se formirao tek u 1930-im.

20.oktobar 1922.

Harold R. Haris, američki probni pilot i kasnije brigadni general, postao prvi pilot u istoriji koji se spasao padobranom iz aviona. Tokom probnog leta iznad Dejtona (Ohajo), njegov avion Loening PW-2A doživeo je kvar. Haris je skočio iz aviona i uspešno se prizemljio padobranom, postavši prvi pilot koji je dokumentovano preživeo pad aviona zahvaljujući padobranu. Ovaj događaj pokazao je praktičnu vrednost padobrana kao sigurnosnog sredstva za pilote, što je ubrzo postalo standard u vojnom i civilnom vazduhoplovstvu. Postojali su ranije padobrani, ali su se uglavnom koristili u balonima ili demonstracijama. Njihova primena u avionima bila je sporna – mnogi vojni lideri smatrali su da bi padobrani ohrabrili pilote da napuste letelicu prerano. Ovaj čin označio je prelaz iz eksperimentalne u standardnu upotrebu padobrana u avijaciji.

22.oktobar 1922.

Umro srpski novinar, političar i pisac Srpske Vojvodine Jaša Tomić, najpoznatiji kao vođa radikala u južnoj Ugarskoj i ključna figura u direktnom prisajedinjenju Banata, Bačke i Baranje Kraljevini Srbiji 1918. (Rođen: Vršac/Austrijsko carsrtvo/Srbija 23.oktobar 1856. - Umro: Novi Sad/Kraljevina SHS/Srbija 22.oktobar 1922.) Rođen je u trgovačkoj porodici u Vršcu. Gimnaziju završio u Temišvaru i Kečkemetu; studirao medicinu u Budimpešti, zatim filozofiju i istoriju u Beču i Pragu. Politička borba odvukla ga je od završetka studija. Tomićeva porodica je 1881. godine prešla iz Vršca u Beograd, gde je Jaša postao stalni saradnik radikalskog lista "Samouprava". Preselio se u Novi Sad, gde je nakon ženidbe sa Miletićevom kćerkom Milicom, preuzeo list "Zastavu". Koristio je štampu kao glavno sredstvo političke borbe oblikovavši srpsko javno mnjenje u Srpskoj Vojvodini i šire u Austro-Ugraskoj. Godine 1884. kada postaje urednik „Zastave“ postaje i Miletićev naslednik u Srpskoj narodnoj slobodoumnoj stranci, koja će uskoro dobiti naziv Srpska Radikalna stranka (1891). Kao socijalista i radikal, zalagao se za prava srpskog naroda u Ugarskoj i širu demokratizaciju. Dana 23. decembra 1889. (4. januara 1890. po novom kalendaru) Jaša Tomić je zbog novinarskih polemika koje su dobile lični karakter ubio Mišu Dimitrijevića, srpskog novinara i političara. 25. novembra 1918.godine u Novom Sadu pročitao odluku o prisajedinjenju Banata, Bačke i Baranje Kraljevini Srbiji, čime je odigrao istorijsku ulogu obzirom da je jedan je od ključnih aktera u procesu ujedinjenja južnih ugarskih oblasti sa Srbijom. Zalagao se za direktno ujedinjenje Vojvodine sa Kraljevinom Srbijom, što je bilo suprotno idejama pojedinih političara da ujedinjenje Vojvodine u Kraljevinu SHS ide preko Zagreba i države Slovenaca, Hrvata i Srba. 1920. izabran za poslanika Ustavotvorne skupštine Kraljevine SHS, ali se zbog bolesti povukao. Umro 22. oktobra 1922. u Novom Sadu, dan pre svog 66. rođendana. Grad Modoš u Banatu 1924. preimenovan je u Jaša Tomić u njegovu čast. Književna dela: "Književna zrnca", "Pesme", "Nazareni", "Slike i pripovetke", Dositej Obradović", "Lepa književnost i umetnost".

1856-1922

Rođen srpski (jugoslovenski) istoričar, akademik i univerzitetski profesor Radovan Samardžić. (Rođen: Sarajevo/Kraljevina SHS/Bosna i Hercegovina 22.oktobar 1922. - Umro: Beograd/SR Jugoslavija/Srbija 01.februar 1994.) Osnovnu i srednju školu završio je u rodnom Sarajevu. Diplomirao je na grupi za istoriju Filozofskog fakulteta u Beogradu 1949. gde je potom prošao sva univerzitetska zvanja na katedri za Opštu istoriju novog veka. Usavršavao se i u Parizu (1957-58) kod čuvenog Fernana Brodela proučavajući prošlost Sredozemlja, a potom u Institutu za evropsku istoriju u Majncu (1967-68). Bio je dekan Filozofskog fakulteta, član SANU, direktor Balkanološkog instituta, predsednik Srpske književne zadruge, glavni urednik Jugoslovenskog istorijskog časopisa. Najviše se bavio prošlošću srpskih zemalja od XVI do XX veka a posebno kulturnom istorijom Dubrovnika i istorijom Turske. Učestvovao je u izradi niza sintetičkih dela iz prošlosti Srba i srpskih zemalja. Bavio se i nekom vrstom filozofije istorije. Posedovao je redak literarni dar uočljiv i u njegovim naučnim radovima. Neka od dela: „Veliki vek Dubrovnika“, „Sulejman i Rokselana“, „Mehmed paša Sokolović“, „Osman“, „Ideje za srpsku istoriju“, „Pisci srpske istorije“ itd.

1922-1994

23.oktobar 1922.

Popis u Mandatnoj Palestini: 757.182 stanovnika, 78% muslimana, 11% jevreja, 10% hrišćana. Popis u Mandatnoj Palestini dao je prvu zvaničnu demografsku sliku pod britanskom upravom, otkrivajući strukturu stanovništva u trenutku kada se region nalazio na raskrsnici kolonijalne politike i rastućih nacionalnih pokreta. Popis je pokazao da je jevrejska zajednica bila manjina, ali u porastu zbog doseljavanja, dok su muslimani i hrišćani činili tradicionalnu većinu. Ovi podaci postali su osnova za rasprave o pravu na samoodređenje i legitimitetu britanske politike u regionu. Popis iz 1922. bio je polazna tačka za sve kasnije demografske sporove u Palestini.

25.oktobar 1922.

Crvena armija zauzima Vladivostok nakon povlačenja japanskih trupa, čime pada Privremena priamurska vlada i formalno se završava Ruski građanski rat. Japanske intervencionističke snage, koje su od 1918. držale delove Dalekog istoka, povukle su se pod pritiskom međunarodnih okolnosti i unutrašnjih problema. Privremena priamurska vlada bila je poslednji bastion antiboljševičkih snaga na ruskom Dalekom istoku i prestala je da postoji. Ovaj događaj se smatra formalnim završetkom Ruskog građanskog rata, iako su lokalni otpori, poput Jakutske pobune, trajali do juna 1923. Ruski građanski rat (1917–1922) bio je sukob između Crvene armije (boljševici) i raznih „belih“ snaga, uz intervenciju stranih država (Britanija, Francuska, SAD, Japan). Vladivostok je bio poslednje uporište antiboljševičkih snaga, pod zaštitom japanske vojske. Povlačenje Japanaca označilo je kraj strane intervencije u Rusiji i učvrstilo boljševike kao jedinu vlast.

27.oktobar 1922.

Pod pritiskom fašističkog pokreta Benita Musolinija, demokratski izabrana italijanska vlada podnela ostavku - ključni trenutak u tzv. „Maršu na Rim“ koji je otpočeo sledećeg dana, i prelomu italijanske istorije. Fašističke „crne košulje“ krenule su ka glavnom gradu, demonstrirajući silu i zahtevajući vlast. Liberalna vlada Luiđija Fakte nije imala snage da se suprotstavi. Fakta je predložio proglašenje vanrednog stanja, ali kralj Viktor Emanuel III odbio je da potpiše dekret. Faktina vlada podnela je ostavku, otvarajući put Musoliniju da preuzme vlast.

28.oktobar 1922.

U Napulju počeo "Marš na Rim" oko 40.000 "crnokošuljaša", pripadnika oružanih odreda Benita Musolinija, čime je izvršen fašistički udar u Italiji. Napulj je bio polazna tačka u kojem su se fašistički odredi, organizovani u paravojne jedinice, okupili i krenuli ka Rimu. Napulj je bio odabran jer je predstavljao jug Italije, a Musolini je želeo da pokaže da pokret ima nacionalni karakter, ne samo severni. Četiri kolone fašista kretale su se prema Rimu, dok je Musolini ostao u Milanu, čekajući politički rasplet. Demonstracija sile dovela je do ostavke vlade 27. oktobra, a već 30. oktobra kralj je pozvao Musolinija da formira novu vladu. Marš na Rim nije bio vojna pobeda – fašisti nisu imali snage da zauzmu glavni grad. Musolini je vlast dobio legalno, ali pod pretnjom sile – što je postalo presedan za fašističku politiku. Marš na Rim je bio više politički pritisak nego vojna operacija. Polazak iz Napulja 28. oktobra bio je simboličan čin koji je pokazao snagu fašističkog pokreta, ali ključnu ulogu odigrao je kralj Viktor Emanuel III svojim odbijanjem da se suprotstavi iz straha od građanskog rata i gubitka monarhije. Zemlja je bila u ekonomskoj krizi, sa nezadovoljnim veteranima, radničkim nemirima i strahom od socijalističke revolucije.Musolini je vešto koristio nacionalističku retoriku, nasilne odrede i podršku industrijalaca i zemljoposednika da se nametne kao „spasitelj“. Ovaj događaj otvorio je eru fašističke Italije, koja će trajati više od dve decenije i odigrati ključnu ulogu u Drugom svetskom ratu. Fašistički režim je vladao Italijom do jula 1943. i kasnije takozvanom Italijanskom socijalnom republikom do 1945.

30.oktobar 1922.

Fašistički vođa Benito Musolini formirao vladu posle „Marša na Rim“, kojim su fašisti zaplašili režim i dvor. Benito Musolini je pozvan od kralja Viktora Emanuela III da formira novu vladu, čime je fašizam ušao u institucije italijanske države. Od tog trenutka fašizam više nije bio samo pokret, već i vladajuća snaga. Musolini je postao najmlađi premijer u italijanskoj istoriji (39 godina). Ovaj čin označio je početak fašističke diktature, koja će trajati do 1943. „Marš na Rim“ ostao je simbol kako se demonstracija sile može pretvoriti u legalnu vlast.

Novembar 1922

01.novembar 1922.

Velika nacionalna skupština Turske ukinula sultanat, poslednji sultan Mehmed VI odlazi u progonstvo 17. novembra. Ukinuće sultanata označilo je kraj više od šest vekova osmanske monarhije. Bio je to ključni korak u transformaciji Osmanskog carstva u modernu Tursku republiku pod vođstvom Mustafe Kemala Ataturka. Akt je simbolički raskid sa islamskom teokratskom tradicijom i prelazak ka sekularnom, nacionalnom modelu države. Mehmed VI je u očima nacionalista viđen kao simbol slabosti i zavisnosti od stranih sila, dok su ga konzervativni krugovi smatrali legitimnim naslednikom islamske tradicije. Neki istoričari naglašavaju da je ukidanje sultanata bilo više politički manevar nego spontana volja naroda, jer je Atatürk morao da konsoliduje vlast i ukloni konkurenciju. Mehmed VI je otišao u egzil u Italiju, gde je živeo do smrti 1926. godine, što se često tumači kao tragičan kraj dinastije koja je nekada vladala ogromnim carstvom.

04.novembar 1922.

Britanski arheolog Hauard Karter otkriva grobnicu egipatskog faraona Tutankamona. Tačnije Hauard otkriva prve pouzdane znakove koji su ukazivali da je na pragu otkrića grobnice. Nakon tri dana nailazi na zapečaćen ulaz u grobnicu, netaknut od vremena polaganja sarkofaga (oko 1323. p.n.e.). Otkriće se smatra jednim od najvećih arheoloških nalaza 20. veka, jer je grobnica bila gotovo netaknuta i prepuna artefakata. Otkriće se dešava u periodu britanske dominacije nad Egiptom (formalno nezavisnog od 1922, ali pod snažnim uticajem Londona). Time se arheološki trijumf uklapa u kolonijalni narativ. Tutankamon, relativno nevažan faraon u istorijskom smislu, postaje globalni simbol zbog bogatstva grobnice i „prokletstva faraona“ koje je medijski eksploatisano. Otkriće je izazvalo novu „egiptomaniju“ u umetnosti, modi i popularnoj kulturi, naročito u Evropi i SAD. Neki istraživači ističu da je Karter možda ranije imao indicije ili čak delimičan pristup grobnici, ali je zvanično otkriće predstavljeno kao dramatičan trenutak radi publiciteta.

08.novembar 1922.

Rođen južnoafrički hirurg Kristijan Barnard, koji je 1967. obavio prvo uspešno presađivanje ljudskog srca. (1922-2001. -78-) Nakon prve uspešne transplantacije bubrega 1953, u SAD, Barnard je izveo prvu transplantaciju bubrega u Južnoafričkoj Republici u oktobru 1967. Barnard je nekoliko godina eksperimentisao sa transplantacijama srca na životinjama. Izveo je prvu transplantaciju srca na svetu 3. decembra 1967, uz asistenciju svog brata Marijusa Bernarda, a operacija je trajala 9 sati i u njoj je učestvovalo 30 ljudi. Pacijent je bio Luis Vaškanski, 54-godišnji prodavac, koji je bolovao od dijabetesa i neizlečive srčane bolesti.

11.novembar 1922.

Rođen američki pisac Kurt Vonegat, poznat po romanima u kojima je kombinovao satiru, crni humor i naučnu fantastiku. (1922-2007. -84-) Proslavio se romanima "Klanica Pet" i "Kolevka za macu", ali se bavio i pisanjem pozorišnih komada, eseja i novela. Njegovi romani su 60-ih i 70-ih godina XX veka bili neka vrsta putokaza američke kontrakulture.

14.novembar 1922.

Rođen egipatski diplomata Butros Butros Gali, generalni sekretar UN od 1992. do 1996. (1922-2016. -93-) Bio je šesti po redu generalni sekretar Ujedinjenih nacija od 1. januara 1992. do 31. decembra 1996. Bio je profesor međunarodnog prava na Univerzitetu u Kairu. Autor je mnogobrojnih naučnih radova. Biran je na mnoge položaje u egipatskoj administraciji, a bio je i ministar inostranih poslova, sve do izbora za generalnog sekretara UN.

16.novembar 1922.

Rođen portugalski književnik, dobitnik Nobelove nagrade za književnost za 1998. godinu Žoze Saramago - jedan od najvećih portugalskih pisaca. (Rođen: Azinjaga/Portugalija 16.novembar 1922. - Umro: Tijaz/Španija18.jun 2010.) Rođen je u siromašnoj seljačkoj porodici. Teška materijalna situacija ga prinuđuje da promeni niz zanimanja, da bi se tek 1976. godine posvetio isključivo književnosti. Saramago se smatra najvećim portugalskim i jednim od najuticajnijih svetskih pisaca današnjice. Njegova dela prevedena su na preko trideset jezika. Završio je mašinbravarski zanat u Srednjoj tehničkoj školi u Lisabonu, gde se njegova porodica preselila kad je Saramagu bilo dve godine. Radio je kao auto-mehaničar, referent u Zavodu za socijalno osiguranje, novinar, prevodilac, književni kritičar, kolumnista i urednik u više portugalskih dnevnih listova. Kao zamenik direktora jutarnjeg dnevnika Diário de Notícias smenjen je posle vojnog puča 1975. i otad se potpuno posvetio književnosti. Sebe je smatrao pesimistom i ateistom. Saramagov anarhokomunizam i oštra kritika monarhizma i katolicizma, kao i njegov politički angažman, kritika Evropske unije i Međunarodnog monetarnog fonda, podstakli su neke kritičare da ga uporede sa Orvelom: „Orvelova odbojnost prema Britanskoj imperiji istovetna je sa Saramagovim krstaškim ratom protiv imperije u vidu globalizma.“ Posle napada na njegov roman Jevanđelje po Isusu Hristu i cenzure portugalskih konzervativnih vlasti 1991. godine, koje su sprečile piščevu kandidaturu za Evropsku književnu nagradu, preselio se na španska Kanarska ostrva, gde je umro 2010. godine od posledica upale pluća. Dobio je Kamoišovu nagradu, najprestižniju nagradu za pisce portugalskog književnog izraza, 1995. godine, i Nobelovu nagradu za književnost 1998. godine. Neka od dela: „Embargo i druge priče“, „Godina smrti Rikarda Reiša“, „Slepilo“, „Sedam sunaca i sedam mesečina“ itd.

1922-2010

18.novembar 1922.

Umro francuski romanopisac, esejista i kritičar Marsel Prust, najpoznatiji po monumentalnom romanu "U traganju za izgubljenim vremenom", autor dela beskrajno složene i tanane konstrukcije. (1871-1922. -51-) Sin je lekara Adrijena Prusta i Žan Vej. Od detinjstva patio od astme, što ga je činilo povučenim i introspektivnim. Pohađao licej Kondorse (Condorcet), studirao filozofiju i književnost. U mladosti posećivao pariske salone, gde je upoznao aristokratiju i umetničke krugove. U traganju za izgubljenim vremenom je sedmotomni roman pisan između 1913. i 1927. Nakon Marcelove smrti 1922, Robert je preuzeo brigu o rukopisima i organizovao objavljivanje poslednjih tomova ovog romana. Izvršio je ogroman uticaj na evropski roman XX veka. Ciklus romana “U traganju za izgubljenim vremenom“ („U Svanovom kraju“, „U senci devojaka u cvetu“, „Oko Germatovih“, „Sodoma i Gomora“, „Zatočenica“, „Nestala Albertina“, „Nađeno vreme“)

19.novembar 1922.

Rođen proslavljeni srpski (jugoslovenski) fudbaler Rajko Mitić - Igrao je za beogradski BSK i Crvenu zvezdu, u kojoj se proslavio. (Rođen: Dol,Bela Palanka/Kraljevina SHS/Srbija 19.novembar 1922. - Umro: Beograd/Srbija 29.mart 2008.) Sportsku karijeru započeo je 1938. u BSK-u, nastavio je tokom rata, da bi kada je osnovana Crvena Zvezda 1945. postao njen prvi kapiten. Kao kapiten Mitić je sa Zvezdom osvojio pet titula prvaka Jugoslavije, a Kup Jugoslavije četiri puta. Za reprezentaciju je nastupio u 59 navrata. Od 1967. do 1970. bio je selektor reprezentacije tadašnje Jugoslavije. Najveći uspeh postigao je u Kupu nacija 1968, na kome je Jugoslavija osvojila titulu vicešampiona Evrope. Učestvovao je na svetskim prvenstvima u Brazilu 1950. godine i u Švajcarskoj 1954. Zbog korektne igre ostao je upamćen kao veliki džentlmen fudbala. Za „crveno-bele” je odigrao oko 580 utakmica, bio kapiten tog tima i proglašen je za prvu „Zvezdinu zvezdu”. Igrao je na poziciji desne „polutke”. Mitić se od dresa reprezentacije oprostio se 29. septembra 1957. protiv Rumunije (1:1) u Bukureštu. Imao je 35 godina i 23 dana, četiri dana manje nego njegov dugogodišnji saigrač Branko Stanković koji je kao rekorder poslednju utakmicu u državnom timu odigrao sa 35 godina i 27 dana. Još kao aktivan igrač bio je komentator beogradskog „Sporta”, a kasnije se potpuno posvetio sportskom novinarstvu i godinama je komentator u listu „Tempo”, u kome je, iako penzionisan 1983, i dalje bio aktivan.

1922-2008

25.novembar 1922.

Turske vlasti preuzimaju Jedrene - do kraja novembra čitava Istočna Trakija prelazi pod upravu Turske, u skladu sa odlukama iz Lozane i povlačenjem grčkih trupa. Ovaj čin bio je deo šireg procesa konsolidacije teritorija nakon grčko-turskog rata (1919–1922). Istočna Trakija, strateški važna oblast između Mramornog mora i Balkana, vraćena je Turskoj posle poraza Grčke i intervencije velikih sila. Povratak Jedrena i Trakije učvrstio je legitimitet nove turske vlasti i dodatno oslabio pozicije monarhista i sultanista. Neki istoričari naglašavaju da je povratak Trakije bio rezultat pragmatičnih kompromisa između sila Antante, koje su želele stabilnost u regionu, a ne samo turske vojne pobede. Grčka je, posle katastrofe u Maloj Aziji, bila primorana na povlačenje, pa je Trakija postala simbol njenog poraza i unutrašnje krize.

27.novembar 1922.

Sneg u Dubrovniku i Splitu - snežnom burom naročito pogođena Dalmatinska Zagora, stradaju stoka i ljudi, u Kijevu se smrzlo šest čobana. Dalmacija je poznata po blagoj mediteranskoj klimi, pa je snežna bura u Dubrovniku i Splitu bila izuzetno neuobičajena. Ovakvi ekstremi ukazuju na varijabilnost klime u prvoj polovini 20. veka, kada su lokalne zajednice bile posebno ranjive zbog oslanjanja na stoku i poljoprivredu. Istoričari klimatskih promena vide ovakve epizode kao deo šireg obrasca „malih klimatskih oscilacija“ u Evropi, koje su povremeno donosile ekstremne zime i leta.

29.novembar 1922.

Rođen srpski (jugoslovenski) književnik Dušan Radović, dečji pisac i novinar. (Rođen: Niš/Kraljevina SHS/Srbija 29.novembar 1922. - Umro: Beograd/SFR Jugoslavija/Srbija 16.avgust 1984.) Rođen je u Nišu, otac Uglješa bio je iz Vranića kod Čačka rođen u Čolića kući, a majka Sofija Stefanović bila je iz Niša. Jedinstvena ličnost naše kulture, Duško Radović se prvi put oglasio na radiju pesmom Bio jednom jedan lav, a zatim radio-igrom Kapetan Džon Piplfoks. Sledile su knjige za decu: Poštovana deco, Pričam ti priču, Vukova azbuka, Smešne reči, a veliku popularnost stekle su njegove TV serije: Na slovo, na slovo i Hiljadu zašto. Svojim načinom mišljenja i pisanja Radović je postao rodonačelnik moderne srpske poezije za decu i tvorac novog verbalno-vizuelnog kontakta sa decom. Radio je u llistovima Zmaj, Pionir, Kekec i Poletarac i bio urednik dečje redakcije RTB. Jedan od osnivača Radija Studio B, od 1976, pa sledećih osam godina, Radović je u rubrici "Beograde, dobro jutro" pozdravljao Beograđane svojim opservacijama, zapisima, aforizmima, satiričnim doskočicama i komentarima. Objavljeno je više izdanja knjige Beograde dobro jutro, koje su trajna svedočanstva o Radoviću i Beogradu. Bio je veliki ljubitelj fudbala i navijač FK Partizan. Njegova dela prevođena su na sve značajnije svetske jezike. Neka od dela: zbirke pesama “Poštovana deco”, “Smešne reči”, “Vukova azbuka”, “Pričam ti priču”, dramska dela “Kapetan Džon Piplfoks”, “Tužibaba”, “Če”(s Matijom Bećkovićem), aforizmi “Beograde , dobro jutro”, TV serija “Na slovo, na slovo” itd. Povodom 100 godina od njegovog rođenja objavljena je monografija „100 godina Duška Radovića”. Književnik Matija Bećković je za njega napisao da je Ivo Andrić koji je odbio da odraste.

1922-1984

Decembar 1922

03.decembar 1922.

Ahmet Zogu postaje predsednik vlade Albanije.- njegova politička karijera ubrzo je eskalirala: od premijera, preko predsednika republike (1925–1928), do proglašenja za kralja Albanije (1928–1939). Posle Prvog svetskog rata Albanija je bila nestabilna, sa snažnim uticajem Italije i Jugoslavije. Zogu: je potekao iz plemićke porodice iz Matije, poznat po pragmatičnom balansiranju između velikih sila. Dolazak na vlast 1922, označio je konsolidaciju vlasti u zemlji koja je tek tražila stabilne institucije. Pokušao da modernizuje administraciju i vojsku. Oslanjao se na klanovske veze i podršku plemenskih vođa. Suočavao se sa jakim rivalima, posebno Fan Nolijem, koji je nakratko preuzeo vlast 1924. Sledeće 1925.godine Zogu se vraća na vlast i proglašava se predsednikom Albanije. Godine 1928, kruniše se kao kralj Zog I, uvodeći monarhiju. Godine 1939, italijanska invazija prisiljava ga na egzil, gde ostaje do smrti 1961. Njegova vlast je bila autoritarna, zasnovana na ličnoj moći i podršci stranih sila. Albanija pod Zogom bila je tampon zona između Italije, Jugoslavije i Grčke.

07.decembar 1922.

Parlament Severne Irske doneo odluku da se Severna Irska odvoji od Republike Irske. Parlament Severne Irske, pod vođstvom premijera Džejmsa Krejga, formalno je iskoristio pravo iz Anglo‑irske povelje da se izuzme iz novoformirane Irske Slobodne Države. Time je potvrđena trajna podela ostrva i učvršćena veza Severne Irske sa Ujedinjenim Kraljevstvom. Anglo‑irski sporazum (1921), predviđao je stvaranje Irske Slobodne Države (Free State) kao dominiona unutar Britanskog Komonvelta. Član 14 sporazuma davao je Severnoj Irskoj rok od mesec dana da odluči da li ostaje deo Slobodne Države ili se vraća pod direktnu vlast Londona. Severna Irska je eksplicitno odbila priključenje i time ostala u okviru Ujedinjenog Kraljevstva. Unionisti (pretežno protestantski) želeli su da ostanu pod britanskom krunom, plašeći se dominacije katoličke većine u Dablinu. Nacionalisti (pretežno katolički) smatrali su da je odluka izdaja ideala jedinstvene Irske. Od tada postoje dve političke jedinice – Irska Slobodna Država (kasnije Republika Irska) i Severna Irska u okviru UK. Odluka je postavila temelje za decenije političkih i verskih tenzija, koje će kulminirati u „Troubles“ (1960–1990‑ih). Ova odluka je pokazala kako kolonijalne sile koriste pravne mehanizme da očuvaju strateške teritorije. Odluka je rezultat britanske strategije „podeli pa vladaj“, jer je London želeo da zadrži industrijski razvijen sever (Belfast, brodogradnja, tekstil).

14.decembar 1922.

Narodna Skupština Kraljevine SHS usvojila „Zakon o zaštiti radenika“ - začetak sistemski organizovane javne službe zapošljavanja u Srbiji. Datum kada je usvojen ovaj akt uzima se kao začetak sistemski organizovane javne službe zapošljavanja u Srbiji, iako je još tokom XIX veka bilo nekih elemenata ovakve službe. Državne berze rada bile su, po Zakonu iz 1921. dužne da svoje poslove obavljaju besplatno i nepristrasno što se smatra početkom institucionalnog posredovanja između poslodavaca i radnika. Pored „Zakona o zaštiti radenika“, iste godine donet je i Zakon o zaštiti države, kojim je zabranjen rad KPJ – što pokazuje kontrast između socijalne zaštite radnika i političke represije. Zakon je bio deo šireg procesa stvaranja socijalne politike u Kraljevini SHS. Kasnije službe zapošljavanja (npr. u socijalističkoj Jugoslaviji) direktno su se pozivale na ovaj zakon kao istorijski temelj.

15.decembar 1922.

Vladimir Iljič Lenjin doživeo je drugi moždani udar, nakon kojeg se povukao iz aktivne politike. U tom periodu sastavio je svoj poznati „Testament“, dokument u kojem je izneo ocene o vodećim boljševicima i upozorenja o budućnosti partije. Sadrži kritičke ocene vodećih boljševika: Staljina, Trockog, Zinovjeva, Kameneva, Buharina. Posebno je upozorio na Staljinovu grubost i koncentraciju moći, predlažući da se razmotri njegovo uklanjanje sa mesta generalnog sekretara. Dokument je bio namenjen partijskom kongresu, ali je posle Lenjinove smrti zadržan u tajnosti i nije javno objavljen u celosti. Time je započela borba za vlast između Staljina i Trockog, koja će oblikovati sovjetsku politiku narednih decenija. Dokument je više odraz Lenjinove zabrinutosti za jedinstvo partije nego realna politička intervencija. Činjenica da „Testament“ nije sproveden smatra se jednim od ključnih trenutaka koji su omogućili Staljinovu diktaturu. Treći moždani udar (mart 1923) potpuno je onemogućio Lenjina, ostavivši ga van političkog života do smrti u januaru 1924.

17.decembar 1922.

Poslednji britanski vojnici napustili teritoriju Irske Slobodne Države (Irish Free State), čime je simbolično potvrđena njena nova državnost i kraj direktne britanske vojne prisutnosti u južnoj Irskoj. Povlačenje britanske vojske označilo je kraj kolonijalne uprave u južnoj Irskoj, dok je Severna Irska ostala u okviru UK. Za Dablin povlačenje vojske bilo je potvrda suvereniteta i moralna pobeda nacionalista. Za London čin povlačenja bio je deo kompromisa – Irska je dominion, a ne potpuno nezavisna republika. Za unioniste u Belfastu povlačenje je učvrstilo granicu i razdvojilo sever od juga. Iako su britanske baze i luke ostale pod kontrolom Londona do 1938, svakodnevni život u južnoj Irskoj više nije bio pod britanskom vojnom silom. Povlačenje vojske nije donelo mir – ubrzo je izbio irski građanski rat (1922–1923) između pristalica i protivnika sporazuma. Događaj se pamti kao trenutak kada je Irska prvi put u modernoj istoriji imala sopstvenu vojsku i institucije bez britanske senke.

18.decembar 1922.

U Torinu se dogodio tzv. Torinski masakr – fašističke odrede (squadristi) napali su i zapalili sedište radničkih sindikata, ubivši 11 komunista i sindikalnih aktivista. Bio je to jedan od prvih velikih terorističkih činova fašističkog režima nakon dolaska Benita Musolinija na vlast. Musolini je premijer od oktobra 1922. Fašisti su tek učvršćivali vlast, koristeći nasilje kao glavno sredstvo zastrašivanja. Torino je bio industrijski centar Italije, sa jakim radničkim pokretom i komunističkim organizacijama. Sindikalna infrastruktura bila je simbol otpora fašizmu, pa je postala meta napada. Napad je bio deo šire kampanje uništavanja radničkih organizacija i zastrašivanja opozicije. Lokalna policija i vlasti nisu intervenisale – što je pokazalo kako država već tada toleriše fašističko nasilje. Radnički pokret u Italiji doživeo je težak udarac, mnogi sindikati su razbijeni ili ilegalizovani. Fašistička strategija: nasilje je postalo institucionalizovano, a država se pretvarala da ne vidi zločine.

24.decembar 1922.

Rođena američka filmska glumica Ava Gardner, koja je nesvakidašnjom pojavom izmenila tip filmske lepotice i ostvarila niz uloga tajanstvenih i ineteligentnih žena. (Rođena: Smitfild/Severna Kalifornija/Sjedinjene Američke Države 24.decembar 1922. - Umrla: Vestminister,London/Ujedinjeno Kraljevstvo 25.januar 1990.) Legenda Holivuda, Ava Gardner, svoj prvi ugovor potpisala je sa "Metro Goldvin Majerom" 1941. godine i debitovala u filmu “Mi plešemo“. Snimila je oko 60 filmova. Umetnički vrhunac i popularnost doživela je pedesetih godina XX veka. Njen raskošni glumački talenat došao je do izražaja u filmovima “Snegovi Kilimandžara“, “Sunce se ponovo rađa“, “Mogambo“, “Bosonoga kontesa“, “Noć iguane“, “Majerling“... Poslednju veću ulogu imala je u filmu “Kidnapovanje predsednika“, a 1985. godine igrala je u TV seriji “Anno Domini“. Pred kraj života napisala je knjigu "Moja priča". Mnoge stranice posvetila je Džonu Hjustonu, reditelju sa kojim je najviše sarađivala i Ernestu Hemingveju, čiji su ekranizovani romani, zahvaljujući Avi Gardner, ušli u istoriju svetske kinematografije. U spomen na jednu od najlepših žena sveta, holivudsku boginju ljubavi, u Smitfildu, u Severnoj Karolini, 2000. godine otvoren je muzej koji nosi njeno ime. Neki od filmova u kojima je ostvarila uloge: „Ploveće pozorište“, „Snegovi Kilimandžara“, „Usamljena zvezda“, „Sudija za vešanje“ itd.

1922-1990

27.decembar 1922.

30.decembar 1922.

U službu je stupio Hošo (Hōshō), prvi namenski građeni nosač aviona na svetu. Time je Japan postao pionir u razvoju mornaričke avijacije, jer su raniji nosači (britanski HMS Argus, američki USS Langley) bili konverzije postojećih brodova, dok je Hōshō od početka projektovan kao nosač. Japan je 1920‑ih bio ambiciozan u modernizaciji mornarice, želeo da se takmiči sa Britanijom i SAD. Vašingtonski pomorski sporazum (1922) ograničio je broj bojnih brodova, ali je ostavio prostor za razvoj nosača aviona. Hošo je postao eksperimentalna platforma za taktiku mornaričke avijacije, koja će kasnije kulminirati u napadima na Perl Harbor 1941. Hošo je omogućio testiranje i obuku pilota, što je stvorilo osnovu za moćnu flotu nosača u Drugom svetskom ratu (Akagi, Kaga, Shōkaku, Zuikaku). Označio je prelazak iz ere bojnih brodova u eru avijacije na moru. Hošo je ostao u službi do 1947, koristeći se i u Drugom svetskom ratu, ali uglavnom u pomoćnim ulogama.

U Moskvi je zvanično proglašen Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika (SSSR), stvaranjem federacije između Ruske SFSR, Ukrajinske SSR, Beloruske SSR i Transkavkaske SSR (koja je obuhvatala Gruziju, Jermeniju i Azerbejdžan). Posle Oktobarske revolucije (1917), Rusija je prošla kroz građanski rat i raspad carskog sistema. Boljševici su konsolidovali vlast i odlučili da formalizuju savez republika koje su se pridružile sovjetskom projektu. Deklaracija i Ugovor o stvaranju SSSR‑a usvojeni su na Prvom kongresu Sovjeta u Moskvi 30. decembra 1922. Osnivanje SSSR‑a 30. decembra 1922. bilo je prelomni trenutak u 20. veku – stvorena je nova federacija koja je kombinovala ideologiju socijalizma sa centralizovanom partijskom kontrolom. Iako je predstavljena kao savez ravnopravnih republika, u praksi je bila snažno vođena iz Moskve, postavivši temelje za globalni uticaj Sovjetskog Saveza tokom narednih decenija.

Rođen srpski pozorišni glumac Ljubiša Bačić. (1922-1999. -76-) Prve glumačke korake Bačić je načinio na sceni Narodnog pozorišta u Nišu. Od 1955. godine, glumio je u Beogradskoj komediji, zatim u Humorističkom pozorištu, da bi od 1958. do 1971. godine nastupao u ansamblu Savremenog pozorišta. U Atelje 212 dolazi 1974. godine i tu ostaje do kraja svoje karijere. Uz Zorana Radmilovića, Slobodana Aligrudića, Taška Načića i druge, Ljubiša Bačić je bio tvorac specifičnog duha ovog pozorišta, kao i njegovog čuvenog bifea. Radio je takođe i kao novinar Dečije redakcije Radio Beograda, a u svojoj 63. godini objavio je prvu knjigu poezije i odmah za nju dobio nagradu "Miloš Crnjanski". Svoju popularnost je stekao sinhronizovanjem crtanih filmova koji su se emitovali na Televiziji Beograd tokom 1980-ih i ranih 1990-ih, a najpoznatije su njegove kreacije Petla Sofronija, Sime Strahote, Elmera Daveža i većeg broja likova u crtanom serijalu Nindža kornjače. Radio je i sinhronizaciju likova u poznatoj lutkarskoj seriji Laku noć deco, gde je davao glas magarcu, psu i ježu.

decembar 1922.

Decembar 1922. na Balkanu obeležile su ekstremne snežne nepogode, prekidi saobraćaja, ljudske tragedije i nastavak gladi u pasivnim krajevima. Pruga Skoplje–Gostivar–Ohrid: prekinuta zbog snežnih smetova, što je izolovalo zapadne krajeve Makedonije. Saobraćajna blokada otežalaje dopremu hrane i pomoći, pogoršavajući glad u pasivnim krajevima. 27. decembra: vukovi napali i pojeli tri vojnika na putu Ohrid–Bitolj, kao i dvojicu muzičara između Konjara i Aleksandrovca kod Skoplja. Crna Gora i BiH: „nezapamćene“ snežne nepogode, sa velikim brojem žrtava – 13 mrtvih u srezu Livno (12–16. decembar). Kombinacija snežnih nepogoda i gladi stvorila je humanitarnu katastrofu. Decembar 1922. na Balkanu bio je mesec elementarnih nepogoda i socijalne patnje – snežni smetovi, napadi vukova, glad i izolacija pokazali su koliko su zajednice bile krhke u posleratnom periodu. Ovi događaji osvetljavaju „drugu stranu istorije“ – svakodnevni život ljudi pogođenih prirodom i siromaštvom, dok se u svetu odvijaju veliki politički preokreti.