1801-1802---1830 | vremeplov

1801 - 1802

1801

Januar 1801

01.januar 1801.

Na snagu stupio Akt o Uniji kojim je utemeljena Ujedinjena Kraljevina Velike Britanije i Irske. Usvojen je od strane Britanskog i Irskog parlamenta 28. marta 1800. Akt o Uniji je dobio kraljevu saglasnost 1.avgusta 1800, ali je stupio na snagu prvog dana 1801. Irski ustanak podignut 23. maja 1798. u cilju oslobođenja od engleskog ugnjetavanja koji je podstaknut Francuskom buržoaskom revolucijom i koji su Englezi grubo i u krvi ugušili, podstakao je britanskog premijera Vilijama Pita Juniora da čvršće veže Irsku sa Engleskom. Rešenje je nađeno u stvarnju unije. Nakon usvajanja Akta o Uniji dotadašnji Irski Parlament je raspušten pa je Irska od tada bila zastupljena svojim predstavnicima samo u Vestministeru u Londonu u Parlamentu Ujedinjenog Kraljevstva. Pre stupanja na snagu ovog akta Engleska, Škotska i Irska su bila kraljevstva pod jednom krunom. Akt o Uniji je važio sve do stupanja na snagu Anglo-Irskog sporazuma o priznavanju Irske Slobodne Države zaključenog 6.decembra 1921. Formalno, Unija je prestala da postoji 15.januara 1922. kada je Anglo-Irski sporazum ratifikovan od strane privremene irske vlade predvođene Majklom Kolinsom.

Italijanski astronom Djuzepe Piaci otkriva prvi poznati asteroid Cereru (Ceres). Piaci je asteroidu dao naziv "Ceres Ferdinandea" (Cerera Ferdinandea), po rimskoj boginji zemljoradnje Cereri, zaštitnici žita i Sicilije i kralju Napulja i Sicilije, Ferdinandu IV . Drugi deo naziva je kasnije izostavljen iz političkih razloga. Izračunat je prečnik ovog asteroida koji iznosi oko 700 km i koji se kreće oko Sunca napravivši pun krug za nešto više od 4 i po godine. Ispostavilo se da je Cerera prvi najveći među asteroidima koji čine Pojas asteroida. Međutim, Cerera se može nazvati i patuljastom planetom u skladu sa definicijama Međunarodnog astronomskog saveza usvojenim 2006. U skladu sa tim, Cerera je najmanja patuljasta planeta u Sunčevom sistemu i jedina u glavnom asteroidnom pojasu.

03.januar 1801.

haićanska revolucija

Tusen Luvertir trijumfalno ulazi u Santo Domingo, prestonicu istoimene španske kolonije (danas Dominikanska Republika), pod francuskom vlašću u periodu od 1795. do 1809. Dogovorom u Rajsviku 1697, do tada španska kolonija Hispaniola (Karipsko ostrvo na kojem se danas nalaze dve države, Haiti i Dominikanska Republika) je nakon međusobnih neprijateljstava podeljena između Francuske i Španije. Zapadni, manji deo ostrva je pripao Francuzima koji su ga nazvali Sen Domingo (danas Haiti) a preostali deo ostrva Španci su zvali Santo Domingo (danas Dominikanska Republika). Sen Domingo je naseljavan francuskim kolonistima koji su pravili velike plantaže šećerne trske, kafe i indiga. Kolonisti su uvozili robove iz Afrike za obavljanje intenzivnih poslova. Tako je stvoreno “robovsko društvo“ koje je upotpunosti zavisilo od robova dok su robovlasnici bili vladajuća klasa. Sen Domingo je opisan kao jedna od najbrutalnijih robovlasničkih kolonija. Trećina robova je umiralo nakon par godina od dolaska iz Afrike a mnogi neposredno po dolasku od raznih zaraznih bolesti.

Podstaknuti Francuskom revolucijom iz 1789. i principima prava čoveka, slobodni obojeni ljudi i robovi baš kao i Francuzi, tražili su više sloboda i veća prava. Tako je otpočela revolucija robova 1791. Bila je to Haićanska revolucija koja će se završiti nezavisnošću Haitija 1804, prve nezavisne države u Latinskoj Americi, prve crnačke republike u svetu, druge uspostavljene republike na tlu Amerike. Sledeće 1802. Francuzi dopremaju vojsku na ostrvo radi suzbijanja nasilja, uspostavljanja mira i saveza sa pobunjenicima. Nacionalni konvent na čelu sa Robespjerom je doneo odluku o ukidanju robovlasništva u svim francuskim kolonijama. Težnje ka potpunoj kontroli ostrva imali su Španci i Britanci. Ipak, Tusen Luvertir, bivši rob i vođa ustanka robova, isterao je ne samo Špance iz Santa Dominga već i Britance. On je trijumfalno ušao u istoimenu prestonicu Santo Dominga sa svojom vojskom 3.januara 1801. Santo Domingo je bio pod francuskom vlašću od 1795. do 1809. da bi ga opet povratili Španci vladajući do 1821.

Nakon što je Luvertir doneo ustav 7.jula 1801. kojim je proglasio nezavisnost celog ostrva Hispaniole a sebe proglasio doživotnim carem, Napoleon Bonaparta šalje 1802. vojnu ekspediciju od 40.000 ljudi, pod komandom svog šuraka Šarla Leklerka zarad stavljanja ostrva pod vlast Francuske. Francuzi su ostvarili nekoliko pobeda nad pobunjenicima ali je potom većinu vojnika pokosila žuta groznica. Više od 50.000 vojnika, uključujući i 18 generala je umrlo u pokušaju da povrate vlast nad kolonijom. Umro je i Tusen Luvertir od tuberkuloze pošto je na prevaru uhvaćen i zatočen u For de Žuu 1803. Robovi su nastavili borbu za nezavisnost pod vođstvom Žan-Žak Desalina koji je porazio Francuze u bici kod Vertjera. Krajem 1803. Napoleon je povukao preostalih 7.000 vojnika i odustao od ideje ponovnog uspostavljanja severnoameričkog carstva a Desalin je proglasio nezavisnost Sen Dominga odnosno Haitija 1.januara 1804.

08.januar 1801.

Car Pavle I potpisao dekret o priključenju istočne Gruzije (Kraljevstva Kartli-Kaheti) Ruskom carstvu. Taj akt je kasnije potvrđen od strane cara Aleksandra I 12. septembra 1801. godine. Kartli-Kaheti je bilo istočno gruzijsko kraljevstvo, koje je u 18. veku trpelo stalne napade Osmanlija i Persijanaca. 1783. godine kralj Erekle II potpisao je Ugovor iz Georgijevska sa Rusijom, kojim je Gruzija postala ruski protektorat i obavezala se da neće tražiti zaštitu od Persije. Uprkos tome, Persija je 1795. godine izvršila razoran napad na Tbilisi, a Rusija nije uspela da zaštiti Gruziju, što je izazvalo razočaranje i političku nestabilnost. Povodom potpisivanja dekreta, gruzijski izaslanik u Sankt Peterburgu, Garsevan Čavčavadze, uputio je protest ruskom vicekancelaru Aleksandru Kurakinu. Nakon ubistva Pavla I u martu iste godine, njegov naslednik Aleksandar I potvrdio je aneksiju 12. septembra 1801. Gruzija je izgubila nezavisnost i postala deo Ruske imperije. Ruska administracija postepeno je ukinula gruzijski monarhijski sistem i integrisala zemlju u imperijalnu strukturu. Ovaj čin je bio početak dvovekovne ruske dominacije nad Gruzijom, koja je trajala sve do raspada Sovjetskog Saveza 1991.

10.januar 1801.

Vilijam Henri Harison (William Henry Harrison) imenovan prvim guvernerom teritorije Indiana. Harison je kasnije postao 9. predsednik SAD, a njegova uprava u Indiani bila je ključna za širenje američke vlasti na zapad

11.januar 1801.

Umro italijanski kompozitor Domeniko Čimaroza, autor živahnih bufo-opera rokoko stila, od kojih je najpoznatija “Tajni brak“. (Rođen: Averza/Kraljevina Napulj/Italija 17.decembar 1749. - Umro: Venecija/Austrijsko carstvo/Italija 11.januar 1801.) Čimaroza je rođen u siromašnoj porodici. U želji da mu obezbede bolje obrazovanje, roditelji odlučuju da se presele u Napulj u kojem je pohađao besplatnu školu. Počev od 1761. studirao je 11 godina na konzervatorijumu Santa Maria di Loreto. Kao operski kompozitor i predstavnik napuljske muzike, debitovao je 1772. u Napulju. Od 1784. do 1787. je živeo u mnogim italijanskim gradovima, u Rimu, Napulju, Firenci, Vićenci, Milanu, Torinu u kojima je komponovao ozbiljne i komične opere. Na poziv ruske carice Katarine II, 1787. odlazi u Petrograd u kojem je bio dvorski dirigent do 1791. i gde je napisao dve opere. Potom odlazi u Beč na poziv cara Leopolda II. gde je u Burgteatru, 7.februara 1792. predstavio svoje remek delo, komičnu operu“Tajni brak“. Sledeće 1793. se vraća u Italiju gde nastavlja sa pisanjem drugih dela. Napisao je 75 opera od koji su najpoznatije: “Tajni brak“, “Impresario u nevolji“, “Ženske lukavosti“, „Intermeco Maestro di cappella“. Pored opera pisao je oratorije, kantate, arije i 32 sonate za čembalo. Vešto je oblikovao operne ansamble koji su kod nejga postali nosioci dramske radnje. Likove je izrađivao individualno, stvarajući jedinstvene tipove, posebno na području vedrog muzičkog pozorišta. Pri tome se vešto služio orkestrom. Uglavnom je živeo u Napulju gde je tokom okupacije republikanskih francuskih trupa 1799, otvoreno pokazao svoje simpatije prema republici. Zbog toga je nakon povratka Burbona na vlast bio zatvoren. Po izlasku iz zatvora, napustio je Napulj u lošem zdravstvenom stanju i ubrzo umro u Veneciji 11.januara 1801. usled crevnih poremećaja. Takva smrt je dovela do glasina da je otrovan od strane svojih neprijatelja ali je formalna istraga pokazala da su optužbe neosnovane.

1749-1801

14.januar 1801.

Car Pavle I obaveštava francuskog titularnog kralja Luja XVIII da više ne može boraviti u Rusiji. Luj XVIII je boravio tokom izgnanstva iz Francuske nakon revolucije u Jelgavskoj palati na teritoriji današnje Letonije koja je bila u sastavu carske Rusije. Luj XVIII napušta Rusiju i odlazi u Varšavu (palata Łazienki), tada pod pruskom kontrolom. Nakon ubistva Pavla I i dolaska Aleksandra I na presto, Luj XVIII se vraća u Rusiju (1804–1807). Pavle I je bio poznat po naglim i kontradiktornim odlukama. Njegova politika prema francuskim emigrantima oscilirala je između podrške i odbacivanja. Odluka da se Luj XVIII protera iz Rusije bila je deo Pavlovog pokušaja da se približi Napoleonu i redefiniše rusku spoljnu politiku. Boravak Luja XVIII u Varšavi predstavljao je privremeno rešenje, jer su Prusi tada bili neutralniji prema francuskom pitanju. Povratak u Jelgavu 1804. pod Aleksandrom I pokazuje kako se ruska politika brzo menjala u skladu sa evropskim okolnostima.

15.januar 1801.

francuski revolucionarni ratovi

Potpisano primirje između Francuza i Austrijanaca tokom rata Druge koalicije. Rat Druge koalicije je trajao od 1798. do 1802. godine i predstavljao je drugi pokušaj evropskih sila da poraze revolucionarnu Francusku. Primirje je bilo deo pregovora koji su na kraju doveli do mira u Amienu 1802. godine. Ovaj rat je uključivao sukobe na teritorijama Italije, Švajcarske, Nemačke i drugih regiona. Francuska je uspela da sačuva većinu svojih osvojenih teritorija uprkos koaliciji velikih sila. Ovaj period je pokazao kako su se evropske sile menjale u svojim savezništvima i strategijama u odnosu na Francusku revoluciju i Napoleona. Primirje je omogućilo Francuskoj da konsoliduje svoju moć i pripremi se za naredne sukobe i političke promene. Mirovni ugovor između Francuske i Austrije potpisan je 09.februara što je dovelo do raspada Druge koalicije zemalja protiv Napoleonove Francuske.

20.januar 1801.

Džon Maršal (John Marshall) postao vrhovni sudija SAD. Ostao je na toj funkciji više od 30 godina i oblikovao američki pravni sistem, posebno kroz presedan Marbury v. Madison (1803), kojim je uspostavljena sudska kontrola ustavnosti. Svojim radom trajno je oblikovao američku demokratiju.

januar 1801.

Mitropolit beogradski Metodije ubijen januara 1801. godine, nakon hapšenja od strane janjičara. Prema nekim zapisima, nije bio Grk već Jermenin koji se pokrstio. Bio je mitropolit Beograda od 1791. do 1801. godine. Njegova smrt nije značajno poremetila odnose Srba sa tadašnjim beogradskim vezirem Hadži Mustafom-pašom, koji je ostao u dobrim odnosima sa srpskom rajom. Nasledio ga je mitropolit Leontije (1801–1813), za koga se u izvorima ponekad nagađa da je imao ulogu u Metodijevom padu. Vodio je mitropoliju do 1813. godine, dakle kroz ceo period Prvog srpskog ustanka.

Februar 1801

02.februar 1801.

Britanski Parlament održao prvu sednicu kojoj su prisustvovali i predstavnici Irske nakon stupanja na snagu Akta o Uniji 1.januara 1801, kojim je utemljena Ujedinjena Kraljevina Velike Britanije i Irske.

09.februar 1801.

francuski revolucionarni ratovi

Potpisan mirovni ugovor u Lunevilu između Francuske i Austrije – raspad Druge koalicije zemalja protiv Napoleonove Francuske. Strane potpisnice ugovora potpisanom u francuskom mestu Lunevil, bili su Francuska republika i Sveto rimsko carstvo cara Franca II Habzburškog koji je predstavljao nasledne domene svoje dinastije, Austriju i druge teritorije pod kontrolom Svetog rimskog carstva. Austrija je bila primorana da potpiše mirovni ugovor sa Francuskom koja ju je porazila u bitkama tokom 1800. u bici kod Marenga 14.juna i u bici kod Hohenlindena 3.decembra. Ugovor su potpisali Žozef Bonaparta u ime Francuske republike i ministar spoljnih poslova Austrije Ludvig fon Cobenzl. Prisiljeni da mole za mir Austrijanci su potpisali još jedan u nizu ponižavajućih ugovora. Ovaj ugovor, zajedno sa mirom potpisanim u Amienu 27.marta 1802. označili su kraj Druge koalicije zemalja protiv Napoleonove Francuske koju su činile Austrija, Rusija, Velika Britanija, Otomansko Carstvo, Portugal i Napulj. Posle potpisivanja ovog ugovora u ratu protiv Francuske ostala je još samo Velika Britanija. Ovim ugovorom Francuskoj je pripala oblast do reke Rajne, tačnije ova reka je postala istočna francuska granica prema mnogobrojnim i razjedinjenim nemačkim državicama. Austrija je takođe priznala francusku dominaciju u Austrijskoj Nizozemskoj ( Belgiji i Luksemburgu ), Švajcarskoj i Italiji. Austrija je ponovo ušla u rat protiv Francuske 1805. godine.

17.februar 1801.

Zastupnički dom Kongresa za predsednika SAD izabrao Tomasa Džefersona. S početka XIX veka, u ne tako davno osnovanim SAD, preovlađuju dve političke struje, federalisti i demokrati-republikanci, odnosno u to vreme nazivani samo republikancima. Džeferson je podržavao republikance koji su se zalagali za veća prava država a manja federalna ovlašćenja. Godine 1800. republikanski elektori su, u nameri da iz svoje partije imenuju i predsednika i podpredsednika, dali jednak broj glasova Džefersonu i Aronu Buru. Nakon dugih rasprava zastupnički dom je rešio slučaj tako što je Džefersona izabrao za predsednika a Bura za podpredsednika. Upravo je ovaj slučaj uticao na kasniju izmenu izbornih zakona kod izbora predsednika

27.februar 1801.

Vašington (Distrikt Kolumbija - federalni okrug) stavljen pod jurisdikciju Kongresa SAD. Zakonom o rezidenciji koji je donet 16.jula 1790. određeno je da novi glavni grad bude izgrađen na reci Potomak, a da tačnu lokaciju odabere predsednik SAD Džordž Vašington. Ustavom SAD je određeno da početni oblik federalnog okruga bude kvadrat sa stranicama dugim 10 milja, tj. u ukupne površine 100 kvadratnih milja (260 km kvadratnih). Granice federalnog okruga sa Merilendom i Virdžinijom su određene tokom 1791-92. graničnim kamenjem postavljanim na međusobnom odstojanju od 1 milje. Novi federalni glavni grad je zatim izgrađen na severnoj obali reke Potomak. Dana 9.septembra 1791. grad je dobio ime po Džordžu Vašingtonu, a federalni okrug je nazvan distrikt ili teritorija Kolumbija, pošto je Kolumbija tada bilo poetsko ime Sjedinjenih Američkih Država. Prvu sednicu u Vašingtonu Kongres SAD je održao 17.novembra 1800. Pod jurisdikciju Kongresa SAD, Distrikt Kolumbija i glavni grad Vašington stavljeni su 27.novembra 1801.

februar 1801.

Paša Beogradskog pašaluka (Smederevskog sandžaka) Hadži-Mustafa dobio ferman od carigradske Porte da pokrene pohod protiv odmetnika Pazvan-oglua, vidinskog vojnog zapovednika i starešine tamošnjih janjičara i zauzme utvrđene gradove Kladovo i Vidin. Sultan Selim III je Hadži-Mustafi obećao za ovaj pohod da će biti gospodar ne samo Srbije već i Bugarske. Pohod je pripreman tokom februara meseca. Kladovo je uspešno zauzeto prvih dana marta 1801.godine. Po zauzeću ove tvrđave, Hadži-Mustafa je pozvao Srbe da aktivno učestvuju u akacijama Porte protiv odmetnika što su ovi prihvatili. Pohod na utvrđeni Negotin nije uspeo zbog janjičarskih opstrukcija u pašinoj vojsci na koje su se žalili srpski odredi. Do pohoda na Vidin nije ni došlo.

Mart 1801

04.mart 1801.

Tomas Džeferson postao, treći po redu, predsednik Sjedinjenih Američkih Država. Tomas Džeferson je prvi američki predsednik koji je inaugurisan u novom glavnom gradu Vašingtonu, u novoizgrađenom Kapitolu. Kao predsednički kandidat demokrata-republikanaca (tada zvanih republikanci) 1796. Džeferson je izgubio izbore od Džona Adamsa kandidata federalista, ali je dobio dovoljno elektorskih glasova da postane podpredsednik (1797-1801.). Blisko sarađujući sa svojim stranačkim kolegom Aronom Burom, Džeferson je okupio svoju stranku i kandidovao se na predsedničkim izborima 1800. Na tim izborima, obojica su dobili većinu elektorskih glasova. Međutim, pošto niko od njih nije imao potrebnu većinu, izbor predsednika je izvršio Zastupnički dom Kongresa u kojem su preovladavali federalisti. Dana 17.februara 1801. Zastupnički dom je za Predsednika SAD izabrao Džefersona a Bura za podpredsednika. Svoju pobedu Džeferson je dugovao velikom broju elektorskih glasova sa Juga, poznatom po robovlasništvu, pa su ga neki prozvali “Crnim Predsednikom“. U vreme njegovog izbora za Predsednika, dve političke struje su bile najjače. Federalisti su se zalagali za veća federalna ovlašćenja nasuprot republikanacima, kojima je pripadao i Džeferson, a koji su se borili za veća prava država. Džeferson je bio predsednik SAD u dva mandata u periodu od 1801. do 1809. godine.

10.mart 1801.

Izvršen prvi popis stanovništva u Velikoj Britaniji - 860.035 stanovnika Londona. Engleska i Vels prema tom popisu su imali 8,9 miliona stanovnika. U Londonu je popisano 860.035 stanovnika. U gradovima od 20.000 i više stanovnika je živelo 1,5 miliona ljudi.

21.mart 1801.

francuski revolucionarni ratovi

Potpisan ugovor u Aranhuezu između revolucionarne Francuske i Španije - stvorena Kraljevina Etrurija - Španija se obavezala da će preduzeti vojni pohod protiv Portugala. Ugovor potpisan u španskom gradu Aranhuezu je potvrdio odredbe ugovora iz San Ildefonsa (1.oktobar 1800.) Ferdinand, vojvoda od Parme je na nagovor svog rođaka iz Burbonske dinastije, španskog kralja Karla IV, pristao da preda svoje Parmsko vojvodstvo Francuskoj u zamenu za teritorije u severnoj Italiji koje su Francuzi okupirali 1796. Ferdinand, vojvoda od Parme je tako dobio Veliko vojvodstvo Toskane, koje je preimenovano u Kraljevinu Etruriju. Ova kraljevina je bila u vazalnom odnosu prema Francuskoj i trajala je sve do 1807. kada ju je Napoleon ukinuo i pripojio Francuskoj podelivši je u tri departmana. Nakon pada Napoleona, Toskana je obnovljena 1814. Španski kralj Karlo IV se obavezao da će preduzeti vojni pohod protiv Portugala. Portugal, u to vreme veoma siromašna zemlja, bila britanski ekonomski protektorat. Francuska je oduvek težila da ovu zemlju uvrsti u svoju sferu uticaja pa je ovim ugovorom obavezala Španiju da to učini za nju.

francuski revolucionarni ratovi

Bitka kod Aleksandrije u Egiptu – pobeda Britanskog ekspedicionog korpusa nad francuskim trupama. Bitka kod Aleksandrije ili Bitka kod Kanope u Egiptu, između francuske vojske pod komandom generala Menua i britanskog ekspedicionog korpusa predvođenog sir Ralf Aberkrombijem, održana je u blizini ruševina Nikopolja, na uskom zemljištu između mora i jezera Abukir, duž kojeg su britanske trupe napredovale ka Aleksandriji nakon što su izvojevale dve taktičke pobede, kod Abukira 8.marta i Mandore 13.marta. U ovom sukobu je učestvovalo oko 14.000 britanskih i oko 20.000 francuskih vojnika. Britanci su imali preko 1.450 poginulih, ranjenih i nestalih, uključujući i sir Aberkrombija koji je umro 28.marta nakon ranjavanja. Oko 1.200 francuskih vojnika je poginulo a oko 3.000 je bilo ranjeno. Britanske trupe su odnele pobedu i nastavile napredovanje ka Aleksandriji. Francuski garnizon u tom gradu se predao 2.septembra 1801.

23.mart 1801.

Izvršen atentat na ruskog cara Pavla I, sina Katarine II Velike, vladara Rusije od 1796. Pavle je tokom svoje kratkotrajne vladavine povlačio čitav niz kontraverznih poteza koji su imali za posledicu konfuznu situaciju kada je u pitanju i unutrašnja i spoljna politika Rusije. Svojom unutrašnjom politikom se zamerio plemićima, oficirima i seljacima. U želji da ojača autokratsku vladavinu, pojačao je birokratsku kontrolu lokalnih vlasti i nastojao je ograničiti uticaj plemstva. Podstakao je neprijateljstvo vlastele i uveo oštre disciplinske mere u vojsci. Stvorivši sebi mnogobrojne neprijatelje sve je izvesnija bila mogućnost zavere. Njegova namera da sklopi savez sa Napoleonom Bonapartom i izvrši invaziju na Indiju se nikako nije dopala Englezima koji su tajnim kanalima stupili u akciju njegovog uklanjanja sa trona. Engleski poslanik u Petrogradu Vitvort je preko otmene dame Olge Aleksandrovne Žerebcove stupio u tajne odnose sa njenim bratom Platonom Zubovom, Nikitom Paninom, Petrom Palenom i drugima. Pre izvršenja prevrata, zaverenici su o tome obavestili Aleksandra koji ih nije podržao ali nije ni bio protiv njihove namere. Tražio je da njegov otac u njihovoj akciji abdicira ali da ostane nepovređen što mu je i obećano. Međutim pošto nisu uspeli da nateraju cara Pavla na abdikaciju, zaverenici su ga ubili. Sledećeg dana Aleksandar je proglašen za cara Rusije. Kasnije će svi zaverenici biti pomilovani od strane novog vladara.

U atentatu umro ruski car Pavle I, sin i naslednik carice Katarine II Velike, car Rusije od 1796. do 1801. (Rođen: Sankt Peterburg/Ruska Imperija/Ruska Federacija 01.oktobar 1754. - Umro: Sankt Peterburg/Ruska Imperija/Ruska Federacija 23.mart 1801.) Pavle I Petrovič, sin ruskog cara Petra III (vladao svega 168 dana 1791/92) i carice Katarine II Velike (vladala od 1762. do 1796.) je prvih sedam godina života proveo pod starateljstvom stare carice Jelisavete (vladala od 1741. do 1762). Nikada nije razvio dobre odnose sa svojom majkom koja je preotela krunu njegovom mentalno slabom ocu Petru III a potom uporno odbijala da mu dozvoli mešanje u poslove upravljanja državom. Prva supruga mu je umrla na porođaju. Drugi put se oženio 1776. sa Sofijom Dorotejom od Virtemberga (dobila rusko ime Marija Fjodorovna) sa kojom je tokom života imao desetoro dece. Kada mu se 1777. rodio sin Aleksandar I Pavlovič, carica mu je poklonila veliki posed Pavlovsk a 1783. veliko imanje Gatčina sa pukom vojnika koje je mogao obučavati po pruskom modelu. Katarina II je želela da je na tronu nasledi unuk Aleksandar a ne sin Pavle što je potvrdila manifestom napisanim pre svoje smrti 1796. Ipak Pavle se domogao prestola. Aleksandar mu se nije suprostavio. Po dolasku na vlast 1796, s ciljem zaustavljanja ideja Francuske revolucije, uveo je Rusiju u "Drugu koaliciju" s Engleskom i Austrijom protiv Francuske. Poslao je rusku vojsku pod komandom generalisimusa Suvorova u Italiju i Švajcarsku i ona je 1798. i 1799. izvojevala više pobeda nad francuskim trupama. Razočaran pasivnošću Engleske, izmirio se 1800. s "Prvim konzulom" Francuske Napoleonom Bonapartom i prekinuo diplomatske odnose s Londonom.

1754 -1801

Prožet idejama viteštva, branio je Maltu i od Napoleona i od Velike Britanije i pružao zaštitu malteškim vitezovima. Postao je i veliki majstor malteških vitezova. Kada je Napoleon zauzeo Maltu, malteški vitezovi su našli utočište u Rusiji. Pavle je uspostavio rusku tradiciju malteških vitezova unutar carskih redova u Rusiji. Sagradio je tri skupa zamka u okolini Moskve. Svojom nesmotrenom spoljnom politikom do kraja 1800. Rusiju je doveo u krajnje nepovoljan položaj jer je bila zvanično u ratu protiv Francuske, nezvanično u ratu sa Velikom Britanijom, bez diplomatskih odnosa sa Austrijom i na pragu realizovanja plana invazije Indije koja je bila pod britanskom kontrolom. I kada je u pitanju vođenje unutrašnje politke, uspeo je protiv sebe okrenuti i seljaštvo i plemstvo i vojsku. Njegova namera da sklopi savez sa Napoleonom Bonapartom i izvrši invaziju na Indiju se nikako nije dopala Englezima koji su tajnim kanalima stupili u akciju njegovog uklanjanja sa trona. Oficiri koje je okrenuo protiv sebe čestim smenama činovništva i sputavanjem dvorske klike organizovali su zaveru i ubili ga 23.marta 1801. pošto uporno nije pristajao potpisati abdikaciju. Na prestolu ga je dan nakon atentata nasledio sin Aleksandar I Pavlovič Romanov.

24.mart 1801.

Na carski presto Ruske Imperije stupa Aleksandar I Pavlovič, unuk Katarine II Velike. Samo dan nakon izvršenog atentata na njegovog oca cara Pavla, Aleksandar je stupio na ruski presto. Njegova baba Katarina II Velika je imala nameru da je unuk nasledi odmah nakon njene smrti i u vezi sa tim je napisala manifest. Nije imala poverenje u sina Pavla zbog njegove nestabilne ličnosti, što će se kasnije kada on bude preuzeo presto pokazati istinitim. Car Aleksandar I Romanov bio je napredan vladar odgajan u liberalnom duhu i pobornik humanizma. Po dolasku na presto zajedno sa svojim saradnicima ispravio je mnogobrojne greške prethodnog režima ali nije uspeo da ukine kmetstvo jer je naišao na veliki otpor zemljoposednika. Na unutrašnjem planu uvek je bio naklonjen reformama kako bi poboljšao uslove života svojih podanika ali i nedosledan u njihovom sprovodjenju. Za vreme Napoleonovih ratova Aleksandar I je ratovao protiv Napoleona sa ostalim evropskim vladarima da bi u jednom trenutku sa njim sklopio mir i prividno prijateljstvo kada je većina Evrope bila pod Napoleonovom kontrolom. Nakon što se njihov savez pokazao neiskrenim, Aleksandar postaje jedan od glavnih inicijatora stvaranja koalicije protiv Napoleona koja će ga na kraju i pobediti. Aktivno je učestvovao na Bečkom kongresu na kojem su pobednici odlučivali o budućem poretku Evrope. Formirao je Svetu alijansu sa austrijskim i pruskim vladarom koja je imala zadatak da se bori protiv svake revolucije u cilju očuvanja konzervativnog evropskog ustrojstva. Tokom vladavine cara Aleksandra I, Rusija je poslednji put značajno proširila svoje granice u Evropi. U ratu sa Švedskom, Rusija je 1809. pripojila Finsku. Tri godine kasnije, pripojena je Besarabija. Na kongresu velikih sila u Beču, Rusiji su dodeljeni istočni i centralni delovi današnje Poljske. U istom periodu, Rusija započinje pokoravanje kavkaskih zemalja. Uspešno je ratovao protiv Osmanskog carstva i pomagao srpske ustanike. Prema zvaničnom saopštenju tadašnje ruske vlade, car Aleksandar je iznenada umro u 48 godini života 1. decembra 1825. u Taganrogu gradu na obali Azovskog mora. Nasledio ga je mlađi brat Nikola I Pavlovič.

28.mart 1801.

francuski revolucionarni ratovi

Potpisan Firentinski ugovor koji je okončao rat između Republike Francuske i Kraljevine Napulja - teritorijalni ustupci Francuskoj. Ferdinand IV je bio prisiljen da ustupi teritorije Francuskoj, dozvoli francuske garnizone i zatvori svoje luke za britanske i osmanske brodove, čime je potvrđena francuska dominacija u Italiji. Rat Francuske i Napulja bio je deo šireg sukoba poznatog kao Rat Druge koalicije (1798–1802). Nakon francuskih pobeda u Italiji i mira u Lunevilu (februar 1801), Austrija se povukla iz rata, ostavljajući Napulj izolovan. Francuske trupe pod komandom Joakima Murata ušle su u Napulj, prisilivši kralja Ferdinanda IV da potpiše sporazum. Napulj je morao da preda Taranto (u „peti“ Italije) Francuskoj. Dozvoljeno je stacioniranje 15.000 francuskih vojnika u Tarantu. Francuska je dobila pravo da koristi napuljske luke na Jadranu (Abruci, Otranto, Apulija). Firentinski ugovor potvrdio je Napoleonovu kontrolu nad Apeninskim poluostrvom. Kraljevina Napulj izgubila je saveznike i bila prisiljena na saradnju sa Francuskom. Ovaj ugovor je bio samo privremeno rešenje – Napulj će se ponovo naći u sukobu sa Francuskom tokom Napoleonovih ratova.

April 1801

02.april 1801.

francuski revolucionarni ratovi

Prva bitka kod Kopenhagena (Bombardovanje Kopenhagena) – sukob britanske i danske ratne mornarice – pobeda Britanaca. Ugovor o oružanoj neutralnosti tj. stvaranje Druge lige oružane neutralnosti između 1800. i 1801. Britanija je smatrala neprijateljskim aktom. Naime ovim ugovorom su se pomorske sile Severne Evrope, Danska, Norveška, Pruska , Švedska i Rusija obavezale da će štiti neutralne brodove koji su se bavili prevozom ratnog materijala i druge robe, tj. švercom u korist Prve Francuske Republike a koje je britanska Kraljevska mornarica proganjala i zarobljavala u skladu sa svojom pomorskom ratnom politikom. Brodovi britanske mornarice su poslati u Kopenhagen gde su se u luci ovog grada sukobili sa dansko-norveškom ratnom flotom. U jeku žestoke bitke, admiral Horacio Nelson je odbio naređenje komandanta flote sir Hajd Parkera da se povuče. Uspešno je nastavio bitku uništivši veći deo danske ratne mornarice. Danski gubici su iznosili oko 6.000 mrtvih i ranjenih, i bili su šest puta veći od britanskih. Posledice ove britanske pomorske pobede su povlačenje Danske iz ugovora o oružanoj neutralnosti i njeno odsustvo u Napoleonovim ratovima sve do 1807. Te godine Britanci su opet napali Kopenhagen i bombardovanjem prouzrokovali znatno uništenje grada. Zarobili su i kompletnu dansku flotu koju Napoleonova Francuska više nije mogla koristiti u nameri da izvrši invaziju na Britaniju.

april 1801.

Sukobi Srba sa vojskom odmetnutog od turske porte Pazvan-ogula vojnog zapovednika vidinskog pašaluka - Pazvan-ogluovi odredi pljačkaju do Jagodine, Ćuprije i Aleksinca. Pazvan-oglu je poslao vojsku od 2000 janjčara da pljačkaju Srbiju. Kod Požarevca, Srbi uspešno razbijaju ovu vojsku izbacivši iz stroja 500 janjičara. Hadži-Mustafa je svim Srbima dozvolio da sav plen u tim borbama zadrže za sebe i obećao pomilovanje svim hajducima koji se pridruže srpskim odredima u borbi protiv Pazvan-oglua. Kombinovana vojska sastavljena od Srba i Turaka poslata na Negotin se raspada zbog sumnjivog držanja janjičara i vesti o porazu jednog carskog odreda kod Berkovice. Srbija u proleće 1801. bila u stalnom pritisku između Pazvan-ogluovih odreda i janjičarskih pobunjenika. Srbi su pokazali sposobnost da se sami organizuju i odbrane (primer kod Požarevca), ali su istovremeno zavisili od osmanske vojske, koja je bila nesigurna zbog janjičarskog uticaja. Mustafa-paša je pokušavao da očuva red i zaštiti raju, ali njegov zahtev za pogubljenjem vođa pobunjenih janjičara bio je rizičan potez – oni su već tada pokazivali otvorenu neposlušnost. Kada je zatražio pogubljenje osmorice janjičarskih vođa, ovi su presreli njegovo pismo. Ova napetost bila je uvod u pobunu, sukob će eskalirati i na kraju odneti život samog Mustafa paše.

Maj 1801

10.maj 1801.

prvi berberski rat

Počeo Prvi berberski rat (Tripolijski rat) između SAD i Berberskih država – severozapadnih afričkih muslimanskih država, koji je trajao do 1805. godine. Prvi berberski rat koji je takođe poznat i pod nazivima Tripolijski rat i Berberski obalski rat je prvi od dva oružana sukoba vođena između Sjedinjenih Američkih Država i muslimanskih država sa severozapada Afrike u to vreme poznatijih kao Berberske države. U te države su spadale osmanlijske, tj. turske provincije Tripoli, Alžir i Tunis koje su imale veliku autonomiju i nezavisni marokanski Sultanat. Rat koji je trajao do 1805. godine i koji su dobile SAD je započeo zbog odbijanja SAD da plaćaju piratskim vladarima Tunisa, Alžira, Maroka i Tripolija porez koji bi omogućio američkim brodovima bezbedno putovanje Sredozemnim morem. Ovaj običaj je bio ustaljen među evropskim državama. Svako ko je plaćao harač piratskim vođama ne bi bio napadan i pljačkan od strane njihovih gusara. Odbijanje SAD da nastave plaćanje poreza navelo je tripolijskog pašu da objavi rat SAD 10.maja 1801. Sa druge strane predsednik SAD Tomas Džeferson je takođe bio čvrsto rešen da prekine tu piratsku tradiciju. Kombinacijom američke morske blokade i napredovanjem armije SAD kopnom nakon iskrcavanja u Egiptu je primorao piratske vođe da priznaju poraz i potpišu mir povoljan za SAD, 10. juna 1805. godine. Ipak, problem berberskog piratstva nije bio konačno rešen. Od 1807. godine alžirski gusari su ponovo započeli otimati američke brodove i njihovu posadu. Obzirom da im je svu pažnju okupirao Anglo-američki rat 1812, SAD nisu mogle odgovoriti na te provokacije sve do 1815. kada je izbio Drugi berberski rat u kojem je američka mornarica izvojevala pobede i okončala sva plaćanja bilo kakvih danaka.

20.maj 1801.

francuski revolucionarni ratovi

“Rat pomorandži“- odlučujuća bitka u kojoj su udružene vojske Španije i revolucionarne Francuske teško porazile portugalske vojne snage. Ovaj kratkotrajni sukob je izbio nakon odbijanja Portugala da prihvati Napoleonov zahtev da potpadne pod francusku ekonomsku i političku zavisnost i preda Francuskoj deo svoje teritorije. Aprila meseca francuske trupe su pristigle u Portugal i podržane od strane španske vojske pod komandom Manuela de Godoja nanele težak poraz Portugalu. Godoj je potom zauzeo brojne portugalske gradove među kojima Olivenzu, Portalegre, Arončez i druge. U blizini mesta Elvas je ubrao dve pomorandže i poslao ih španskoj kraljici Mariji Luizi od Parme sa porukom da bi mogao produžiti i ka Lisabonu glavnom gradu Portugala. Po ovom njegovom gestu rat je dobio naziv Rat pomorandži. Portugal je bio poražen pa je tražio sklapanje mira. Mirovni sporazum je postignut u Badahozu 6.juna 1801. Portugal je pristao da zatvori svoje luke engleskim brodovima, da omogući privredne koncesije Francuskoj i ustupi joj deo Brazila a Španiji grad Olivenzu te da plati ratnu odštetu.

Jun 1801

06.jun 1801.

francuski revolucionarni ratovi

Potpisan mirovni ugovor u Badahozu između Portugala s jedne i Francuske i Španije s druge strane, nakon kratkotrajnog “Rata pomorandži“. Ugovorom potpisanim u španskom gradu Badahoz, poraženi Portugal je pristao da zatvori svoje luke britanskim brodovima i da Francuzima omogući privredne koncesije. Španiji je predao grad Olivenzu a Francuskoj deo svoje kolonije Brazil i obavezao se da isplati ratnu odštetu pobednicama. Predviđeno je da španska vojska bude raspoređena duž granice sa Portugalom. Madridskim ugovorom, po želji Napoleona Bonaparte, koji je potpisan 29.septembra 1801.godine, Portugal je primoran da isplatit Francuskoj 20 miliona franaka. Ovim ugovorom Portugal je prešao iz britanske ekonomske i političke sfere uticaja u francusku.

27.jun 1801.

francuski revolucionarni ratovi

Opsada Kaira završena - francuska posada u Kairu kapitulirala pred britanskim i osmanskim trupama. Opsada Kaira bila je deo Francuske invazije na Egipat i Siriju (1798–1801), u okviru ratova Druge koalicije. Nakon Napoleonovog povratka u Francusku 1799, francuske snage u Egiptu ostale su izolovane i pod pritiskom britanske i osmanske vojske. Opsada je trajala od maja do juna 1801. Britansko-osmanska vojska brojala je oko 20.000 ljudi a francuski garnizon 13.000. Nakon što su britanske trupe stigle u Kairo sredinom juna i okružile grad, francuski garnizon je bio brojčano i logistički nadjačan. Dana 27. juna 1801. komandant francuskog garnizona je potpisao kapitulaciju, pa se većina francuskih trupa predala. Ostatak francuskih snaga povukao se u Aleksandriju, gde će se održati poslednja francuska odbrana u Egiptu. Pad Kaira bio je pretposlednji čin Egipatske kampanje; konačni kraj dolazi kapitulacijom Aleksandrije u septembru 1801. Pad Kaira označio je kraj francuske kontrole nad unutrašnjošću Egipta. Time je Druge koalicije (Britanija + Osmansko carstvo) praktično okončala Napoleonov pokušaj da Egipat pretvori u francusku koloniju i bazu za širenje prema Bliskom istoku. Kapitulacija u Kairu bila je dokaz da francuska vojska, iako disciplinovana, nije mogla opstati bez podrške metropole i bez kontrole mora (Britanska flota je dominirala Mediteranom).

Jul 1801

06.jul 1801.

francuski revolucionarni ratovi

Prva bitka kod Alhesirasa – sukob britanske ratne mornarice sa francuskom flotom usidrenom u španskoj luci Alhesiras - pobeda francusko-španske flote. Alhesiras kampanja (bitke kod Alhesirasa koje su proizašle iz nje) predstavlja pokušaj francuske pomorske eskadrile iz Tulona da se pridruži francusko-španskoj floti u Kadizu tokom juna i jula 1801, odakle bi se potom nastavile planirane ratne operacije bilo protiv Portugala ili Egipta. Da bi se kampanja uspešno privela kraju, francuski brodovi pristigli iz Tulona i usidreni u luci Alhesiras su morali proći kroz Gibraltarski moreuz pored britanske pomorske baze Gibraltar, na putu za Kadiz. Britanska eskadrila je imala zadatak da drži pod blokadom špansku luku Alhesiras. Na putu od Tulona ka Gibraltaru, francuska flota je prošla bez većih teškoća zarobivši usput i veći broj britanskih brodova a potom se usidrila i utvrdila u Alhesirasu. Prva bitka kod Alhesirasa se odigrala 6.jula 1801. kada su britanski brodovi napali borbene formacije francuske flote. Iako su naneli teška oštećenja svim francuskim brodovima raspoređenim u tri borbene linije, Britanci su se povukli ostavivši za sobom nasukani ratni brod “Hanibal“ koji je prešao u francuske ruke. Prvu rundu bitke kod Alhesirasa su dobili udruženi Francuzi i Španci. Uslediće novi okršaj u noći između 12. i 13 jula.

07.jul 1801.

haićanska revolucija

Tusen Luvertir donosi ustav Santa Dominga, sebe proglašava doživotnim carem ostrva Hispaniole i zabranjuje ropstvo. Tusen Luvertir, bivši rob i vođa ustanka robova, odnosno Haićanske revolucije otpočele 1791. isterao je Špance iz Santa Dominga ali i Britance koji su imali takođe težnju za kontrolom ostrva Hispaniole. Trijumfalno je ušao u istoimenu prestonicu Santa Dominga (danas Dominikanska Republika) sa svojom vojskom 3.januara 1801. Santo Domingo je bio pod francuskom vlašću od 1795. do 1809. da bi ga opet povratili Španci vladajući do 1821. Nakon što je Luvertir doneo ustav 7.jula 1801. kojim je proglasio nezavisnost celog ostrva Hispaniole (Sen Dominge i Santa Domingo) sebe proglasio doživotnim carem, Napoleon Bonaparta šalje 1802. vojnu ekspediciju od 20.000 ljudi, pod komandom svog šuraka Šarla Leklerka zarad stavljanja ostrva pod vlast Francuske. Francuzi su ostvarili nekoliko pobeda nad pobunjenicima ali je potom većinu vojnika pokosila žuta groznica. Više od 50.000 vojnika, uključujući i 18 generala je umrlo u pokušaju da povrate vlast nad kolonijom. Umro je i Tusen Luvertir od tuberkuloze pošto je na prevaru uhvaćen i zatočen u For de Žuu 1803. Robovi su nastavili borbu za nezavisnost pod vođstvom Žan-Žak Desalina koji je porazio Francuze u bici kod Vertjera. Krajem 1803. Napoleon je povukao preostalih 7.000 vojnika i odustao od ideje ponovnog uspostavljanja severnoameričkog carstva a Desalin je proglasio nezavisnost Sen Dominga, odnosno Haitija 1.januara 1804.

12-13.jul 1801.

francuski revolucionarni ratovi

Druga bitka kod Alhesirasa – sukob britanske ratne mornarice sa udruženom francusko-španskom flotom nedaleko od luke Alhesiras - pobeda britanske mornarice. Posle pomorske bitke u luci Alhesiras, koja se odigrala 6.jula, obe strane koriste vreme za obavljanje hitnih popravki oštećenih brodova i pozivanje pojačanja. Dana 9.jula u Alhesiras iz Kadiza pristiže pet španskih, jedan francuski ratni brod i nekoliko fregata kao pojačanje i podrška francuskim brodovima na putu za Kadiz. Istovremeno i Britanci udvostručuju svoje napore da obnove eskadrilu. U večernjim satima 12.jula, udruženi francuski i španski brodovi isplovljavaju iz luke Alhesiras. Britanska flota ih prati i napada, otvorivši vatru u 23:20. Iznenadni napad unosi pometnju među Francuze i Špance u kojoj jedan francuski brod biva zarobljen a španska fregata potopljena. Dva ogromna španska broda od po 112 topova se sudaraju i eksplodiraju. U stravičnoj eksploziji gine 1.700 ljudi. Ostatak francusko-španske flote uspešno beži pred britanskom poterom i stiže u Kadiz. Iako sjedinjena u Kadizu, ova flota ostaje pod britanskom blokadom i nije u poziciji da ostvaruje planirane akcije prema Portugalu ili Egiptu. Nakon ovih bitaka, Britanija je zadržala kontrolu nad Sredozemnim morem i osudila francuske vojnike u Egiptu na poraz jer su ostali bez podrške Francuske mornarice.

15.jul 1801.

francuski revolucionarni ratovi

Napoleon Bonaparta i papa Pije VII potpisuju konkordat u Parizu. Pošto rojalisti gube podršku katoličke crkve, Bonaparta koji je smatra važnim elementom povratka reda, je miri sa revolucionarnom Francuskom. Posle teških pregovora papa Pije VII i Bonaparta potpisuju konkordat 16.jula 1801. kojim su učinjeni međusobni ustupci. Konzul Napoleon oslobađa crkvu ranije podložnosti ustavu ali odbija da katoličanstvo postane državna vera. Papa odbija ideju o svetovnoj državi ali potvrđuje konfiskaciju crkvenih dobara. Sveštenstvu su date funkcije i ono prima platu iz budžeta određenog za crkvu i mora položiti zakletvu vernosti državi. Biskupe imenuje prvi konzul, tj. Napoleon a papa ih svečano ustoličuje. Francuska crkva je centralizovana i više ne predstavlja povlašćeni stalež. Konkordat je ukinut tek 1905. zakonom o odvajanju crkve i države.

Avgust 1801

01.avgust 1801.

prvi berberski rat

Američki ratni brod “Enterprajz“ pobedio i zarobio tripolijski brod “Tripoli“ nedaleko od obale današnje Libije. Američki ratni brod „Enterprajz“ je bio u sastavu meditranske eskadrile koja je imala zadatak da blokira obalu vilajeta Tripoli. Ovaj brod je dobio zadatak da otplovi do Malte gde će preuzeti potrebne zalihe. Na tom putu ga presreće tripolijski brod sa 14 topova „Tripoli“ i napada. Nakon tročasovne borbe, Amerikanci pobeđuju i zauzimaju neprijateljski brod. Iako su ga zauzeli, nisu imali odobrenje i da ga zadrže kao nagradu zbog čega ga oslobađaju. Ova pobeda Amerikanaca nije bitnije uticala na dalji razvoj situacije u Prvom berberskom ratu ali je kao prva pomorska pobeda doprinela povećanju morala u SAD. Sa druge strane u Tripoliju je moral poprilično potonuo uzrokovavši manji odziv ljudstva za službu na brodovima. Uprkos ovom trijumfu „Enterprajza“, rat se nastavio još četiri godine.

19.avgust 1801.

Odmetnuti od centralne turske vlasti, janjičari osvajaju beogradsku tvrđavu zarobivši pašu Hadži-Mustafu. Borbe između vojnih odreda pod komandom Hadži-Mustafe, u kojima su pored Turaka bili i Srbi, i janjičara vidinskog vojnog zapovednika Pazvan-oglua odmetnutog od centralne turske vlasti, trajale su od marta meseca. Do zauzeća negotinske tvrđave nije došlo usled izdaje janjičara u Hadži-Mustafinoj vojsci, koji su se pred zidinama tvrđave povukli ostavivši saborce u rasulu. Postoje izveštaji da su se sukobili u više navrata sa srpskim odredima. Očito je da su imali tajne dogovore sa Pazvan-ogluom. Besan na ovakve postupke janjičara, Hadži-Mustafa šalje pismo svojim zapovednicima da se smrtnom kaznom liši života osam najuglednijih janjičarskih kolovođa. Janjičari su ovo pismo presreli a potom započeli sa otvorenom pobunom. Na prevaru su 12.avgusta zauzeli barutanu u donjem gradu beogradske tvrđave primoravši Hadži-Mustafine krdžalije da se sa njim povuku u gornji grad. Iznosili su paši zahteve da se preda što ovaj odbija poslavši poruku svom sinu Derviš-begu da mu u pomoć pošalje 800 krdžalija i 500 srpskih boraca. Borbe su se svakodnevno vodile. Na poziv u pomoć, janjičarima je došlo oko 500 saboraca a oko 300 njih je pošlo Derviš-begu u susret zaposevši puteve, prelaze, srušivši i most preko Morave nebili ga usporili. U samom gradu pašine krdžalije su bile uspešnije nanosivši janjičarima velike gubitke. Ipak janjičarima se okreće sreća doznavši za postojanje zazidanog ulaza u lagum koji direktno vodi ka sredini gornjeg grada a kojim je iz njega oticala voda. Provukavši se lagumom nadjačali su branioce gornjeg grada primoravši ih na predaju i povlačenje iz tvrđave. Hadži-Mustafa je ostao bez zaštite. Janjičari su se u početku korektno odnosili prema njemu predstavljajući spoljnom svetu sebe kao poslušne i potčinjene paši a kojeg su zapravo kontrolisali i držali pod stražom. Trupe Derviš-bega su stigle pred zidine grada ali se nisu usudile da napadnu jer su janjičari pretili da će u tom slučaju lišiti života i pašu i svu njegovu porodicu. Već trećeg dana po zauzeću tvrđave, janjičari su ubili divan-efendiju, alaj-bega i njegova dva brata našavši spise u kojima su ovi iznosili neprijateljske stavove prema njima. Narednih meseci, Hadži-Mustafa je slao pisma Porti i ostalom svetu a koja su mu diktirali janjičari iznoseći u njima tobožnje zadovoljstvo njihovom lojalnošću. Njegov život je bio u rukama odmetnutih i svakoga momenta je mogao biti ubijen do čega je na kraju i došlo krajem decembra 1801.godine.

Septembar 1801

02.septembar 1801.

francuski revolucionarni ratovi

Opsada Aleksandrije završila kapitulacijom francuskih snaga čime je okončana Napoleonova egipatska ekspedicija. Nakon poraza kod Abukira (Bitka kod Abukira, 25. jul 1799) i kasnijih britanskih uspeha, francuske snage u Egiptu bile su izolovane. Napoleon se vratio u Francusku 1799, ostavivši vojsku pod komandom generala Žaka-Fransoa Menua. Britanske trupe pod komandom generala Džona Heli-Hačinsona (John Hely-Hutchinson) i admirala lorda Kita (Lord Keith) pokrenule su kampanju protiv francuskih garnizona. Nakon pada Kaira (27. jun 1801), poslednje francuske snage povukle su se u Aleksandriju. Britansko-osmanske snage okružile su grad tokom leta 1801. Francuzi su bili iscrpljeni, bez podrške iz metropole i pod stalnim pritiskom. 30. avgusta 1801, Menou je ponudio predaju, a sporazum je potpisan i stupio na snagu 2. septembra 1801, Francuske trupe su se obavezale da napuste Egipat i budu prebačene u Francusku pod britanskom kontrolom. Kapitulacija Aleksandrije označila je definitivni kraj Napoleonove ekspedicije u Egipat i Siriju. Britanija je učvrstila kontrolu nad istočnim Mediteranom, osiguravši put ka Indiji. Tokom kapitulacije Britanci su zaplenili brojne artefakte, uključujući Kamen iz Rozete kamen, koji je kasnije završio u Britanskom muzeju. Oko 20.000 francuskih vojnika bilo je evakuisano u Francusku, čime je okončana njihova prisutnost u Egiptu.

12.septembar 1801.

Ruski car Aleksandar I ukinuo Kraljevinu Gruziju i priključio je Rusiji. Istočna gruzijska kraljevina, stvorena četiri decenije ranije, posle oslobođenja od Persijanaca, prihvatila je ruski protektorat 1783. Te godine 24.jula, zaključen je ugovor u Georgijevsku između ruske carice Katarine II Velike i Iraklija II kralja istočne Gruzije odnosno Kartli-Kahetije. Ovim ugovorom Rusija je garantovala teritorijalni integritet Gruzije i kontinuitet vladavine postojeće dinastije Bagrationa u zamenu za preuzimanje prerogativa u vođenju gruzijskih spoljnih poslova. Katarina II i njeni naslednici su se obavezali braniti Gruziju od neprijatelja a Iraklije se odrekao zavisnosti Gruzije od Irana ili bilo koje druge sile. Iako je predviđeno da ugovor ima trajno važenje, car Pavle I je manifestom 18.decembra 1800. jednostrano proglasio aneksiju Kartli-Kahetije, tj. istočne Gruzije. Njegov naslednik car Aleksandar I je 12.septembra 1801. i zvanično potvrdio aneksiju.

19-25.septembar 1801.

Druga izložba proizvoda francuske industrije održana u Parizu u organizaciji Napoleona Bonapartea, tada prvog konzula. Prva izložba je održana 1798. u Parizu, kao pokušaj da se pokaže snaga francuske industrije posle revolucije. Na drugoj izložbi, Napoleon je želeo da podstakne domaću proizvodnju i pokaže da Francuska može da se takmiči sa britanskom industrijom. Izložbe su postale tradicija – kasnije će prerasti u velike svetske sajmove. Prema zvaničnom narativu (državni izvori, Napoleonova propaganda) izložba pokazuje snagu francuske industrije i napredak republike pod vođstvom Napoleona. Tekstil, metal, luksuzna roba, inovacije su dokaz francuskog talenta. Podstaknuta je nacionalna ekonomija, stvorena tradicija sajmova. Prema alternativnom narativu (kritičari, nezavisni posmatrači) izložba je više politički spektakl nego realan prikaz; industrija je još uvek zaostajala za britanskom. Dominirali su zanatski proizvodi; nedostajala je masovna proizvodnja i tehnološka superiornost. Kratkoročni efekat; realni problemi industrije (nedostatak kapitala, infrastrukture) ostali su nerešeni. Značaj izložbe je više simbolički nego stvarni napredak; Francuska je tek kasnije sustigla industrijsku revoluciju. Zvanično: Izložba je predstavljena kao trijumf francuske industrije i dokaz da republika ide putem napretka. Alternativno: Kritičari su smatrali da je to više politička predstava nego realan prikaz snage industrije. Dugoročno: Ove izložbe (1798, 1801, 1802, 1806…) postavile su temelje tradiciji koja će kulminirati u Svetskoj izložbi u Londonu 1851. i kasnijim univerzalnim ekspozicijama.

29.septembar 1801.

francuski revolucionarni ratovi

Potpisan Madridski ugovor između Portugala i Francuske, kojim se Portugal obavezao na isplatu ratne odštete Francuskoj u iznosu od 20 miliiona franaka. Ugovorom potpisanim u španskoj prestonici Madridu od strane portugalskog kralja Žoaoa VI i predstavnika francuskih vlasti, Napoleon je želeo u što većoj meri poniziti Portugal. Ovaj ugovor je bio dodatak mirovnom sporazumi sklopljenom u Badahozu 6.juna. Po Napoleonovoj želji, Portugal je primoran isplatiti Francuskoj 20 miliona franaka i predati joj polovinu svoje kolonije Gajane u Latinskoj Americi.

Oktobar 1801

01-09.oktobar 1801.

francuski revolucionarni ratovi

Francuska je u ovom periodu nešto dužem od nedelju dana, bezbedila mir sa tri ključna protivnika - Velikom Britanijom, Rusijom i Osmanskim carstvom. Preliminarni mir između Velike Britanije i Francuske u Londonu potpisan je 1.oktobra. Potpisani su članci mira u Londonu između britanske i francuske vlade. Ovi preliminarni članci su kasnije doveli do Mira u Amienu (25. mart 1802), koji je privremeno okončao ratove Druge koalicije. Mirovni sporazum Francuske i Rusije je potpisan 8.oktobra. Francuska i Rusija (car Aleksandar I) potpisali su sporazum kojim je obnovljen mir i diplomatski odnosi. Rusija se povukla iz koalicije protiv Francuske. Preliminarni mir između Francuske i Osmanskog carstva potpisan je 9.oktobra. Sporazum je okončao neprijateljstva nastala francuskom invazijom na Egipat. Ovi sporazumi su Napoleonu omogućili da konsoliduje vlast u Francuskoj i pripremi teren za unutrašnje reforme i kasnije proglašenje Carstva (1804). Posebno mu je bio važan preliminarni mir sa Britanijom, jer je doveo do Mira u Amienu (1802) - jedine godine u kojoj je Napoleonova Francuska bila u miru sa Velikom Britanijom. Rusija se povukla iz koalicije, Osmansko carstvo je stabilizovalo svoje pozicije, a Britanija je dobila predah pre nastavka sukoba. Rusija se povukla iz Druge koalicije i time oslabila savez protiv Francuske. Car Aleksandar I je želeo da pokaže da Rusija vodi samostalnu politiku, a ne da bude instrument britanskih interesa. Ovi sporazumi su Napoleonu dali predah i legitimitet, a Evropi privremeno doneli mir posle decenije ratova. Međutim, bili su krhki i privremeni – već 1803. sukobi sa Britanijom su obnovljeni.

24.oktobar 1801.

Skupština Helvetske Republike prihvatila centralistički ustav koji je podelio Švajcarsku na 19 kantona. Nakon potpune okupacije teritorije Švajcarske od strane trupa revolucionarne Francuske 5.marta 1798, osnovana je nova država, Helvetska Republika koja je bila u vazalnom odnosu prema Francuskoj. Helvetska skupština je 24.oktobra 1801. prihvatila centralistički ustav koji deli Švajcarsku u 19 kantona. Ovakav federalistički ustav nije bio u skladu sa interesima kantona koji su želeli više slobode u odnosu na centralnu vlast. Zato je sledeće 1802. izbio rat između unitarista i federalista. Napoleon je kao arbitar Aktom o posredovanju donetom 19.februara 1803, dao švajcarskim kantonima široku autonomiju prema slaboj federalnoj Skupštini. U suštini, opet je oformljena Švajcarska Konfederacija a Helvetska Republika je prestala postojati.

Novembar 1801

03.novembar 1801.

Rođen italijanski kompozitor Vinčenco Belini – jedan od najpoznatijih i najboljih kompozitora klasičnog bel kanta u operskoj muzici. (Rođen: Katanija/Kraljevina Sicilija/Italija 03.novembar 1801. - Umro: Pariz/Francuska 23.septembar 1835.) Belini je jedan od velikana klasičnog bel kanta u operskoj muzici ranog XIX veka zajedno sa Đoakinom Rosinijem i Gaetanom Donicetijem. Muziku je najpre učio kod svog dede, a kasnije kao stipendista u Napulju. Proučavao je majstore napolitanske škole i orkestarska dela Hajdna i Mocarta. Običaj je bio da se talentovani učenici predstave javnosti nekim dramskim delom - tako je nastala Belinijeva prva opera "Adelson i Salvini". Samo od pisanja opera mogao je da živi u luksuzu. Period između 1827. i 1833. provodi u Milanu gde su mu sva vrata bila otvorna. Postaje sve popularniji, a njegove opere sve kvalitetnije. Belinijev uzlazni put prekinut je preranom smrću 1835. Umro je u Pitou kraj Pariza od akutne upale creva i sahranjen na poznatom pariskom groblju Per Lašez. Njegovi zemni ostaci su 1876. preneti i sahranjeni u katedrali u rodnoj mu Kataniji na Siciliji. Sve njegove stvari i notni materijali se čuvaju u tom gradu.

1801-1835

16.novembar 1801.

Štampano prvo izdanje Njujork posta (The New York Post), 13-te najstarije novine u SAD. Prvi broj novina Njujork posta, objavljen je pod nazivom Njujork ivning post (The New York Evening Post) 16.novembra 1801. Novine je osnovao Aleksandar Hamilton sa grupom investitora i osnivačkim fondom od tadašnjih 10.000 američkih dolara. Hamilton je kao koinvestitore uključio članove tadašnjih federalista u Njujorku koji su bili veoma nezadovoljni izborom Tomasa Džefersona za predesednika SAD i porastom popularnosti demokrata-republikanaca koji su se zalagali za veća ovlašćenja država nasparam federacije. Njujork post je američki dnevni list koji se prvenstveno distribuira u Njujorku i okolini. Smatra se 13. najstarijim i sedmim najdistribuiranijim novinama u SAD. Tokom XIX veka, kao novine celog ili širokog formata, stekle su priličan ugled i štampane su pod nazivom Njujork ivning post. Moderna verzija novina se štampa u formatu tabloida.

Decembar 1801

22.decembar 1801.

Umro srpski istoričar, teolog i književnik Jovan Rajić. (Rođen: Sremski Karlovci/Austrijsko carstvo/Srbija 21.septembar 1726. - Umro: Kovilj/Austrijsko carstvo/Srbija 22.decembar 1801.) Školovao se u Sremskim Karlovcima, gde je i rođen, u jezuitskoj gimnaziji u Komoranu, i u Šopronu (protestantska gimnazija). Zaršio je Duhovnu akademiju u Kijevu. Radio je kao profesor u Karlovcima i Novom Sadu (geografija sa istorijom). Pošto se zamonašio 1772. postaje arhimandrit manastira Kovilj u Bačkoj. Uz Dositeja Obradovića on je verovatno najučeniji Srbin svog vremena. Njegov "Katihizis", koji je izradio na traženje carice Marije Terezije, najprevođenija je srpska knjiga XVIII veka. Prevedena je na rumunski (2 prevoda) nemački, mađarski i grčki. Prevodio je sa ruskog i nemačkog, književno, bogoslovsko i istoriografsko štivo. Njegova "Istorija", obimno delo objavljeno u 4 toma (1794/95) ostavila je ogroman trag u srpskoj kulturi. To je prva publikacija u srpskoj književnoj istoriji za koju su bili upisivani prenumeranti (pretplatnici). I na literarnom polju imao je sjajne rezultate, njegova poema "Boj zmaja sa orlovi" smatra se najboljim pesničkim ostvarenjem srpske literature XVIII veka. Dela: "Katihizis mali", "Boj zmaja sa orlovi", "Stihi o vospominaniji smrti", "Istorija raznih slovenskih narodov", "Traedokomedija" (prerada dela Emanuila Kozačinskog), "Molitvenik", "Istorija katihizma", "Bezpristrastnaja istoričeskaja povest", "Pravila monašeskajaini".

1726-1801

27.decembar 1801.

Dahije ubile beogradskog valiju Hadži Mustafa pašu, kojeg su zbog dobrog odnosa prema Srbima zvali “srpskom majkom“. Hadži Mustafa paša je upravljao Beogradskim pašalukom od 1793. do 1801. Tokom svoje vladavine ostao je upamćen po veoma dobrom odnosu prema srpskoj raji zbog čega su ga često nazivali “srpskom majkom“ ili “srpskim ocem“. U periodu njegove uprave do izražaja je došla knežinska samouprava koja je omogućila podnošljiviji život naroda. Od 1795. Hadži Mustafa je sa svojom vojskom i srpskim odredima koje su predvodili srpski kneževi, branio pašaluk od upada dahija, odmetnutih od carske vlasti. Njihovo uporište je bilo u utvrđenom gradu Vidinu. Paša ili gospodar Vidinskog pašaluka bio je Osman Pazvanoglu. Odmetnuti janjičari, željni osvete, osiromašeni, želeli su što pre da se dokopaju imanja. Ubrzo su počela ubijanja viđenijih ljudi po pašaluku. Ubijeni su Stanko Harambašić, jedan od vođa narodne vojske i knez Ranko Lazarević. Kada je Pazvanoglu tokom 1799. ponovo ustao protiv sultana, njegovi janjičari su ometali svaki pokušaj Mustafa-paše da interveniše protiv Vidina. Tokom jednog napada na beogradsku tvrđavu jula 1801, dahijski janičari su na prevaru upali u gornji grad i zarobili Hadži Mustafa pašu. I u ostalim mestima Srbije su doveli svoje ljude na vlast. Sin Mustafin Derviš beg je na vreme izbegao u Niš odakle je obavestio Portu o događaju i počeo skupljati pomoć kako bi izbavio oca. Porta je bila potpuno bespomoćna i samo je uputila jednog izaslanika u Beograd da smiruje situaciju. Četvorica dahija (Mehmed-aga Fočić, Mula Jusuf, Kučuk Alija i Aganlija) su sve do učvršćivanja svoje pozicije u pašaluku, primoravali pašu da na njihove zapovesti stavlja svoj pečat. Bojeći se akcije njegovog sina, dahije ubijaju Mustafa pašu u beogradskom gradu. Potom su zametnuli strahovladu u pašaluku. Pašaluk su podelili na četiri dela a svaki deo na tri nahije. Iživljavanju nad srpskim narodom nije bilo kraja. Kada su zločini dahija prešli granice izdržljivosti, izbio je 1804. Prvi srpski ustanak ili Srpska revolucija koja je bila početak borbe za konačno oslobođenje od turske tiranije.

Umro turski paša Hadži Mustafa, paša Beogradskog pašaluka od 1793. do 1801. (1733-1801 -68-) Hadži Mustafa je bio Turčin grčkog porekla. Prezivao se Šinikoglu. Ubraja se među značajnije Osmanlije koje su se borile u austro-turskom (1787-1791) i rusko-turskom ratu (1768-1774). Vezir Beogradskog pašaluka postaje jula 1793. Blisko je sarađivao sa Petrom Ičkom. Prema tvrdnjama nekih izvora, obojica su bili članovi jedne masonske lože. Fermanima sultana Selima III iz 1793. i 1796. Srbima u Beogradskom pašaluku su data veća prava. Porezi su prikupljani od strane lokalnih srpskih kneževa, postojala je sloboda trgovine i religije. Hadži-Mustafa se trudio poštovati ova prava i dobro sarađivati sa srpskim kneževima. Zbog takvog odnosa prema srpskom narodu prozvan je „srpskom majkom“. Sultan je fermanima takođe naredio da ozloglašeni janjičari napuste Beogradskoi pašaluk. Oni su svoje utočište našli kod Osmana Pazvanoglua u Vidinu, koji je otkazao poslušnost sultanu. Od 1795. odmetnute dahije i janičari iz Vidina pokreću česte pljačkaške pohode na Beogradski pašaluk. Hadži Mustafa je sa svojom vojskom i srpskim odredima koje su predvodili srpski kneževi, branio pašaluk od njihovih upada. Tokom jednog napada na beogradsku tvrđavu, dahijski janičari su na prevaru upali u gornji grad i zarobili Hadži Mustafa pašu. Ubio ga je jedan od četvorice dahija, Kučuk Alija 27.decembra 1801. Pošto su učvrstili vlast u pašaluku, podelili su ga među sobom na četiri dela i zaveli strahovladu. Položaj srpskog naroda se drastično pogoršao. Upravo takvo surovo postupanje dahija će i dovesti do Prvog srpskog ustanka i početka dugotrajne borbe za oslobođenje od turskog jarma.

1802

Januar 1802

05.januar 1802.

Tomas Brus, 7-mi grof od Elgina, britanski ambasador u Otomanskom carstvu, počinje uklanjanje mermernih reljefa i umetničkih figura iz Partenona u Atini, tvrdeći da su u opasnosti od uništenja tokom otomanske okupacije Grčke. Prva pošiljka polazi iz Pireja na Elginovom brodu Mentor, „sa mnogo kutija kalupa i skulptura“, uključujući tri mermerna torza sa Partenona. Danas Elginovi mermeri koji su takođe poznati kao Partenonski mermeri predstavljaju kolekciju klasičnih grčkih mermernih skulptura napravljenih pod nadzorom arhitekte i vajara Fidije i njegovih pomoćnika. Oni su originalni delovi Partenona i drugih sakralnih i ceremonijalnih objekata izgrađenih na Atinskom Akropolju u 5. veku pre nove ere. Kolekcija je izložena u Britanskom muzeju, u namenski izgrađenoj galeriji Duvin. Od 1801. do 1812. godine, agenti Tomasa Brusa pokupili su oko polovine preživelih skulptura Partenona, kao i skulpture iz Propileja i Erehtejona, i prevezli ih morem u Britaniju. Elgin je tvrdio da je dobio zvaničan dekret (ferman) od Visoke Porte, centralne vlade Otomanskog carstva koja je, kao vladar Grčke, u to vreme bila legalni vlasnik skulptura. Ovaj ferman nije pronađen u otomanskim arhivima uprkos mnoštvu dokumenata iz istog perioda i njegova verodostojnost je sporna. I danas grčka vlada nastavlja da urgira vraćanje mermera u Atinu kako bi se ujedinili sa preostalim mermernim komadima i kako bi se kompletna sekvenca friza Partenona obnovila, diplomatskim, političkim i pravnim sredstvima. Britanska vlada i dalje odbija vraćanje ovog kulturno-istorijskog blaga Grčkoj.

11-26.januar 1802.

Održana Lionska konsulta - poslednjeg dana 26.januara, Napoleon Bonaparta proglasio da se Cisalpinska Republika pretvara u Italijansku Republiku, sa njim kao predsednikom. Konsulta je održana u Lionu, u bivšoj kapeli jezuitskog kolegijuma Svete Trojice, između. Učesnici su bili Italijanski deputati Cisalpinske Republike, pozvani od strane Napoleona kao prvog konzula Francuske. Cisalpinska Republika (nastala posle Napoleonovog prvog italijanskog pohoda) transformisana je u Italijansku Republiku, sa Bonapartom kao predsednikom. Cisalpinska Republika (1797–1802) obuhvatala je Lombardiju, Mantovu, Bergamo, Brešu, Veronu, Kremonu, Rovigo, vojvodstvo Modena, Masu i Kararu, kao i tri legacije iz Bolonje, Ferare i Romanje. Napoleon je želeo da učvrsti francuski uticaj u severnoj Italiji, ali i da stvori politički okvir koji bi bio bliži francuskom modelu. Kada se Napoleon okrunio za cara Francuza 1805.godine, Italijanska Republika je pretvorena u kraljevstvo, a on je postao kralj Italije - trajalo je do 1814.godine. Konsulta u Lionu bila je veliki politički spektakl, zamišljen da pokaže Napoleonovu moć i legitimitet pred italijanskim elitama. Italijanska Republika je imala ustav po uzoru na francuski, ali sa lokalnim prilagođavanjima. Ovaj potez je bio deo Napoleonove šire strategije da centralizuje vlast i stvori mrežu zavisnih država u Evropi.

17.januar 1802.

Posmrtni ostaci pape Pija VI, koji je umro u francuskom zatočeništvu u Valensu 29. avgusta 1799, vraćeni su u Rim i svečano sahranjeni u Bazilici Svetog Petra. Pije VI (Giovanni Angelo Braschi) bio je papa od 1775. do 1799. Nakon što su francuske revolucionarne trupe zauzele Rim 1798, papa je uhapšen i odveden u Valens (jug Francuske), gde je umro 29. avgusta 1799. u 82. godini. Njegovo telo je sahranjeno u Valensu, u skromnim uslovima, bez papinskih počasti. Dolaskom Napoleona na vlast kao prvog konzula, odnosi između Francuske i Svete Stolice počeli su da se popravljaju. Napoleon je želeo da normalizuje odnose sa Vatikanom, što je kulminiralo Konkordatom iz 1801. godine. Kao znak pomirenja, Francuska je 1801. odlučila da vrati papine ostatke. Svečani prenos obavljen je u januaru 1802. i telo je položeno u Baziliku Svetog Petra 17. januara. Ovaj čin je imao snažnu političku i versku simboliku – pokazao je da Napoleon želi da se predstavi ne kao neprijatelj Crkve, već kao njen zaštitnik i saveznik. Za Crkvu povratak ostataka označio je kraj poniženja i vraćanje dostojanstva papi koji je stradao u revolucionarnom metežu. Za Napoleona bio je to gest političkog pragmatizma – želeo je da pokaže da Francuska nije više neprijatelj religije, već da sarađuje sa Vatikanom. Pije VI je bio prvi papa koji je umro u zatočeništvu, a njegov naslednik Pije VII kasnije je imao sličnu sudbinu, jer ga je Napoleon držao u zarobljeništvu od 1809. do 1814.

Februar 1802

05.februar 1802.

haićanska revolucija

Francuska ekspedicija pod komandom generala Šarla Leklera iskrcala se u Sen-Domingu. Nakon što je u Francuskoj ukinuto ropstvo 1794, kolonija Saint-Domingue (današnji Haiti) postala je mesto jedinstvene revolucije. Bivši robovi, predvođeni Tusenom Luverturom, uspostavili su kontrolu nad celim ostrvom Hispanjola. Luvertur se 1801. proglasio doživotnim guvernerom, što je izazvalo zabrinutost Napoleona. Kao prvi konzul, Bonaparta je želeo da obnovi francusku kolonijalnu vlast i ponovo uspostavi plantažni sistem. U decembru 1801. naredio je ekspediciju od oko 40.000 vojnika pod komandom svog zeta, generala Šarla Leklera. Glavnina trupa stigla je u februaru 1802. – flotile iz Bresta, Rošfora i Tulona iskrcale su se u različitim lukama, ali ključni datum je 5. februar 1802, kada je ekspedicija formalno započela operacije. Francuzi su zauzeli nekoliko važnih luka i gradova, a Luvertur je bio primoran da se preda u maju 1802. godine. Međutim, francuski planovi da razoružaju crne jedinice i obnove ropstvo izazvali su novi talas otpora. Epidemija žute groznice desetkovala je francuske trupe (više od polovine vojnika je umrlo), a otpor lokalnog stanovništva se pojačao. Lekler je umro od bolesti u novembru 1802, a Francuska je do 1803. izgubila kontrolu. To je direktno dovelo do proglašenja nezavisnosti Haitija 1. januara 1804. - Prva crna republika u svetu. Ekspedicija je bila najveći kolonijalni vojni poduhvat Napoleona, ali se završila katastrofom. Poraz u Sen Domingu direktno je uticao na Napoleonovu odluku da proda Luizijanu Sjedinjenim Državama (1803), jer je izgubio ključnu karipsku bazu. Revolucija na Haitiju ostala je jedinstven primer uspešnog ustanka robova koji je doveo do stvaranja nezavisne države.

06.februar 1802.

Rođen engleski fizičar Čarls Vitston, pionir telegrafije – pronašao metod za određivanje električnog otpora, istraživao elektricitet, svetlost i zvuk. (Rođen: Gloster/Engleska/Ujedinjeno Kraljevstvo 06.februar 1802. - Umro: Pariz/Francuska 19.oktobar 1875.) Igrao je važnu ulogu u razvoju telegrafa, čije je funkcionisanje delom zasnovano i na principu Vitstonovog mosta koji je prvi izumeo Semjuel Hanter Kristi. Vitstonov most je uređaj kojim se precizno meri električni otpor i koji je postao široko korišćen u laboratorijama. Pored toga što je najpoznatiji po svom pionirskom radu u oblasti telegrafije, zaslužan je za brojna otkrića iz oblasti optike, akustike i električne energije. Vitston je imenovan profesorom eksperimentalne filozofije na Kraljevskom koledžu u Londonu 1834. Iste godine je koristio obrtno ogledalo u eksperimentu za merenje brzine električne energije u provodniku. Isto obrtno ogledalo je na njegov predlog kasnije korišćeno za merenje brzine svetlosti. Pored Vitstonovog mosta, upamćen je i kao izumitelj Kuk-Vitston telegrafa. Zajedno sa Sir Vilijamom Fotergil Kukom je 1837. patentirao ranu verziju komercijalnog telegrafa. Radio je na razvoju “abecednog“ ili “ABC“ telegrafa na osnovu kojeg je kasnije dizajniran automatski Morzeov sistem koji je koristio perforiranu papirnu traku za prenos podataka. Od 1836. je član Kraljevskog društva a 1837. je postavljen za dopisnog člana Francuske akademije nauka. Odlikovan je titulom viteza u čast pronalaska automatskog telegrafa 1868. Prethodno je je bio odlikovan titulom Plemića u Legiji Časti. Preko trideset odlikovanja i diploma domaćih i stranih udruženja svedoče i njegovoj naučničkoj reputaciji. U njegove izume spada končertina, tip male harmonike i stereoskop, uređaj za posmatranje slike u tri dimenzije. Inicirao je upotrebu elektromagneta u električnim generatorima. Prilikom posete Parizu u jesen 1875. i rada na usavršavanju prijemnika za podmorničke kablove, zadobio je prehladu, koja je prouzrokovala upalu pluća od koje je umro 19.oktobra 1875. Komemoracija je održana u Parizu, u anglikanskoj kapeli uz prisustvo delegacije Akademije. Njegovi posmrtni ostaci su preneti i pohranjeni na londonsko groblje Kensal Grin.

1802-1875

26.februar 1802.

Rođen francuski književnik Viktor Igo, romansijer, dramski pisac i najveći pesnik Francuske XIX veka - rodonačelnik francuskog romantizma. (Rođen: Bezanson/Francuska 26.februar 1802. - Umro: Pariz/Francuska 22.maj 1885.) Viktor Igo se smatra jednim od najvećih i najpoznatijih francuskih pisaca. Bio je treći sin Jozefa Leopolda Sigisberta Igoa, najpre majora a potom i generala Napoleonove revolucionarne vojske. Viktorova majka je bila katolički rojalista nasuprot njegovom ocu ateističkom republikancu. Njegovo detinjstvo je obojeno očevim stalnim odsustvovanjem, angažmanom u carskoj vojsci i nesuglasicama koje bi izbijale po povratku kući usled nespojivosti ideologija kojima su bili verni njegovi roditelji. U mladosti je i sam prihvatio, pod uticajem majke, rojalizam da bi vremenom postao strastveni pobornik republikanizma. Otuda je bio angažovan i u političkom životu zemlje. Rano je stekao književnu slavu koja ga je pratila tokom njegovog dugog života. Već u petnaestoj godini, njegove stihove su zapazili i pohvalili najviši članovi Francuske akademije. Popularnost mu je vremenom rasla i on je prešao od ugledanja na velika imena francuskog klasicizma na originalno književno stvaralaštvo. Igo je nastupao kao otvoreni pristalica novih, romantičarskih strujanja u književnosti, što nije dočekano s oduševljenjem među pristalicama klasicizma. Čuveni predgovor drami “Kromvel“ se smatra manifestom romantizma. U njemu Igo zahteva da nova književnost bude osećajna a ne racionalna, da deluje snagom reči i osećanja a ne propisanom formom.

1802-1885

Nakon tri neuspešna pokušaja, Igo je 1841. prvi put izabran za člana Francuske akademije čime je utvrdio svoju važnu ulogu u francuskoj književnosti. Potom se uveliko uključio u politički život zemlje i postao vatreni pobornik republike. Iste 1841. kralj Luj-Filip ga je postavio za kraljevog geneaologa. Tako je ušao u Visoke odaje kao “pir de frans“ što je ekvivalent engleskom “lordu“. Sa te pozicije je govorio protiv smrtne kazne i socijalne nepravde. Zalagao se za slobodu štampe i za samoupravu Poljske. Malo pre revolucije 1848. i formiranja Druge francuske republike, izabran je u zakonodavnu i ustavotvornu skupštinu. Napoleon III je 1851. zaveo svoju apsolutističku vladavinu i doneo antiparlamentarni ustav. Igo ga je otvoreno proglasio izdajicom sopstvene domovine. U strahu za život izbegao je u Brisel pa na Džerzi da bi se konačno s porodicom smestio na jedno od ostrva u Lamanšu, Gernzi u Otavil Hausu gde je živeo u izbeglištvu sve do 1870. Te godine je palo Drugo francusko carstvo i Igo se vratio u domovinu trijumfalno dočekan. Izabran je u Narodnu skupštinu i Senat. Svojim idejama je ostao veran do kraja života. Kada se 1871. pariski proleterijat obračunao sa buržoazijom i rojalistima, Igo se zalagao, nakon poraza Pariske komune, za human tretman prema zarobljenim revolucionarima. Napisao je 1876. vatreni članak “Za Srbiju“. Do kraja života 1885, neumorno je stvarao nova dela postavši idol francuskog naroda. Pratile su ga porodične nesreće. Jedna ćerka mu je završila u ludnici, druga se utopila u pomorskoj nesreći 1843, izgubio je dva sina a supruga mu je umrla 1868. Umro je 22.maja 1885. u 84.godini života. Koliko je bio poštovan govori činjenica da da se oko 2 miliona ljudi pridružilo njegovoj pogrebnoj povorci koja je krenula od Trijumfalne kapije do Panteona gde je sahranjen. Pisao je pesme, drame, eseje, pamfelete, romane. Neka od dela: romani “Jadnici“ (1862), “Bogorodičina crkva u Parizu“ (1831), “Čovek koji se smeje“ (1869), drame “Ernani“ (1830), “Lukrecija Bordžija“ (1833), “Rij Blaz“ (1838), političko-satirična zbirka pesama protiv Napolena III “Kazne“, pamflet “Napoleon Mali“ (1851) itd.

Mart 1802

03.mart 1802.

Betovenova Klavirska sonata br. 14 u cis-molu, op. 27 br. 2, kasnije prozvana „Mesečeva sonata“ (Mondscheinsonate), objavljena u Beču. Notno izdanje je štampao tada poznati izdavač Đovani Kapi (Giovanni Cappi), a vest o dostupnosti dela pojavila se u bečkim novinama Viner Cajtung (Wiener Zeitung). Sonata je komponovana 1801. godine i posvećena Betovenovoj učenici i ljubavi, grofici Đulijeti Guičardi (Giulietti Guicciardi). U to vreme sonata je bila poznata samo kao Sonata, gotovo kao fantazija (Sonata quasi una fantasia), jer je Betoven želeo da se razlikuje od klasične forme sonate. Tek 1830-ih, nemački pesnik Ludvig Relštab (Ludwig Rellstab) opisao je prvi stav kao prizor mesečine nad jezerom Lucern, pa je od tada sonata dobila popularni naziv Mesečeva sonata (Mondschein). Delo je postalo jedno od najpoznatijih klavirskih komada u istoriji muzike, simbol Betovena kao romantičnog genija. Objavljivanje u Viner Cajtungu pokazuje kako su muzička dela tada ulazila u javni prostor – kroz novine i izdavače, slično kao književna dela. „Mesečeva sonata“ je i danas jedno od najizvođenijih dela klasične muzike, često korišćeno u popularnoj kulturi.

16.mart 1802.

Osnovana Vojna akademija SAD – Vest Point. Američki predsednik Tomas Džeferson je 16.marta 1802. potpisao dokument kojim se osniva američka Vojna akademija Vest Point (West Point). Prvobitno je osnovana kao škola za obuku američke inženjerije. Otvorena je 4.jula 1802. na Dan nezavisnosti SAD. Akademija se nalazi kod gradića Vest Point u državi Njujork, oko 80 km severno od grada Njujorka. Mesto na kojem se nalazi akademija je general Džordž Vašington odredio za izgradnju utvrđenja koju je dizajnirao Tadeuš Košćuško 1778. Vašington je smatrao Vest Point jednim od najvažnijih strateških mesta na celom kontinentu. U prvoj polovini XIX veka, kadeti koji su završavali akademiju bili su odgovorni za izgradnju puteva, železnice, pomorskih luka i uopšte saobraćajne infrastrukture u SAD. Vojna akademija u Vest Pointu je jedna od najstarijih i najpoznatijih vojnih akademija u svetu. Poznata je po odličnom obrazovanju i veoma čvrstoj disciplini. Akademija je školska ustanova sa najvećim stepenom obrazovanja vojnih starešina u SAD. Polaznici akademije se nazivaju kadeti. Diplomci akademije dobijaju vojni čin poručnika i moraju služiti minimalno 5 godina u aktivnoj službi i 3 godine u vojnoj rezervi. Moto akademije je – dužnost, čast, domovina. Predsednik SAD Lindon Džonson je 1964. povećao broj kadeta sa 2.529 na 4.417. Današnji broj kadeta je oko 4.000.

27.mart 1802.

francuski revolucionarni ratovi

Potpisan Amijenski mirovni ugovor između Velike Britanije i saveznica Francuske, Španije i Batavske Republike – mir trajao 14 meseci. U francuskom gradu Amijenu mirovni ugovor je potpisan od strane Velike Britanije i saveznica Francuske, Španije i Batavske Republike (Holandije) koje su bile već pod francuskom dominacijom. Nakon poraza Austrije od Francuske i potpisivanja mirovnog ugovora u Lunevilu 1801. godine, raspala se i Druga koalicija država usmerena protiv Napoleonove Francuske. Iznurena ratom i Britanija koja je pripadala toj koaliciji tražila je pregovore koji su doveli do potpisivanja ovog mirovnog ugovora u Amijenu. Prethodni uslovi mira potpisani su u Londonu 1.oktobra 1801. i u Parizu 10.oktobra 1801. Po prvi put nakon deset godina ratovanja u Evropi je zavladao mir koji će trajati 14 meseci. Ugovorom nisu obuhvaćena pitanja oko kojih su se najviše konfrotirale dve strane poput sudbine Belgije, Švajcarske i Savoje kao i pitanje trgovine Britanije sa evropskim zemljama pod francuskom kontrolom. Uglavnom su obuhvaćena pitanja koja su se ticala kolonijalne politike. Britanija je zadržala Trinidad preuzet od Španije i Cejlon od Holandije. Francuska je priznala Republiku Sedam Jonskih Ostrva i složila se da evakuiše svoje trupe iz Napulja i Papske države. Egipat će biti vraćen Otomanskom Carstvu nakon što se iz njega povuče francuska vojska a Malta vraćena redu Vitezova Svetog Jovana. Teritorijalni integritet Otomanskog Carstva i Portugala biće poštovan sem što će Franacuska zadržati Portugalsku Gvineju pod svojom kontrolom.

28.mart 1802.

Nemački astronom i lekar Hajnrih Vilhelm Olbers otkrio asteroid Palas, treći po veličini asteroid u glavnom asteroidnom pojasu. Olbers je otkrio asteroid Palas, nešto više od godinu dana nakon što je Piaci otkrio, kako se kasnije ispostavilo, najveći asteroid u glavnom asteroidnom pojasu, asteroid Cereru. Asteroid je dobio ime Palas Atina po grčkoj boginji mudrosti. Otkriće Ceresa i Palasa, zajedno sa još dva asteroida, Junone i Veste u narednih pet godina, dovela je do iznenađujuće dugotrajne ali ne i opšte prihvaćene ideje da su ovi asteroidi ostaci „nedostajuće“ planete između Marsa i Jupitera koja se raspala.

April 1802

08.april 1802.

Organski članci (Articles Organiques) usvojeni u Francuskoj, kao jednostrani dodatak Konkordatu iz 1801. godine. Njih je Napoleon Bonaparta nametnuo zakonodavnim telima, a papa Pije VII je protestovao jer nisu bili dogovoreni sa Svetom Stolicom, ali ih je na kraju morao prihvatiti. Sadržaj organskih članaka čini 77 članova o katolicizmu i 44 o protestantizmu. Cilj je bio da država ima strogi nadzor nad javnim bogosluženjem i da spreči politički opasne aktivnosti u crkvenim zajednicama. Objavljeni su zajedno sa Konkordatom, pod istim naslovom i preambulom, pa su se tretirali kao nerazdvojni deo Konkordata. Papa Pije VII bio je nezadovoljan jer su članci doneti bez njegovog znanja i saglasnosti, ali nije imao snage da ih odbaci. Konkordatom iz 1801, Napoleon i papa Pije VII postigli su sporazum kojim je Katolička crkva ponovo priznata u Francuskoj, ali podređena državi. Organskiim člancima (1802.), Napoleon je iskoristio priliku da proširi kontrolu države i na protestantske zajednice, čime je pokazao da želi versku toleranciju pod državnim nadzorom. Time je osigurao da nijedna verska institucija ne može postati politički rival Francuskoj republici. Organski članci usvojeni, zajedno sa Konkordatom su postali ključni instrument Napoleonove politike kontrole nad religijom u Francuskoj.

10.april 1802.

Započeo veliki trigonometrijski premer Britanske Indije (Great Trigonometrical Survey of India) pod vođstvom britanskog oficira Vilijama Lamptona (William Lambton) koji je trajao skoro 70 godina. Bio je to monumentalni naučni i geodetski projekat koji je trajao do 1871. godine i imao za cilj da precizno izmeri i mapira čitav indijski potkontinent. Koristila se trigonometrija – mreža trouglova formiranih između tačaka na terenu, uz pomoć ogromnih teodolita i drugih instrumenata. Projekat je započet u južnoj Indiji, kod Madrasa, i postepeno se širio ka severu. Lamptonopv naslednik na ovom projektu, među ostalima koji su kasnije došli, bio je i Džordž Everest po kojem je kasnije nazvan i Mont Everest najviši planinski vrh sveta. Projekat je bio deo globalnog napora da se odredi veličina i zakrivljenost planete kao i precizno mapiranje Indije – granice, teritorije i topografija. Upravo ovim premerom utvrđeno je da je Mont Everest najviši vrh sveta. Politički značaj projekta je u tome što je omogućio Britanskoj imperiji da bolje upravlja kolonijom, planira infrastrukturu i vojnu kontrolu. Britanska vlast je dobila detaljne karte za upravljanje Indijom. Ova metoda merenja bila je jedna od najpreciznijih geodetskih poduhvata 19. veka, sa ogromnim uticajem na kartografiju i geodeziju.

12.april 1802.

26.april 1802.

Betoven napušta Beč i odlazi u malo obližnje austrijsko selo po imenu Hajligenštat (danas deo grada Beča), gde se bori sa svojim sve lošijim mentalnim i fizičkim zdravljem, uključujući i sve veću gluvoću. Ostaje do oktobra i tamo piše neposlato pismo svojoj braći pod nazivom „Hajligenštatski testament“. U pismu, Betoven razmišlja o samoubistvu, ali ga je u tome sprečila strast prema muzičkoj umetnosti. U pismu braći Karlu i Johanu Betoven opisuje svoju očajnu borbu sa progresivnom gluvoćom. Razmišlja o samoubistvu, jer mu se činilo da gubi smisao života. Međutim, njegova strast prema umetnosti i osećaj da ima još mnogo da stvori sprečili su ga da digne ruku na sebe. Pismo je istovremeno testament i ispovest – dokument o unutrašnjem slomu i ponovnom pronalaženju snage. Betoven je tada imao 31 godinu. Njegova gluvoća je postajala sve izraženija, što je za muzičara bilo gotovo nezamislivo iskušenje. Upravo posle ovog perioda nastaje njegov „herojski period“ – monumentalna dela poput Treće simfonije (Eroica), koja odražavaju snagu volje i umetnički prkos sudbini.

Napoleon Bonaparta potpisao opštu amnestiju kojom je dozvoljeno emigrantima, protivnicima revolucije, da se vrate u Francusku – amnestija se odnosila na sve sem za oko 1.000 najozloglašenijh emigranata. Ovim gestom, Napoleon je želeo da se pomiri sa različitim frakcijama tzv. starog režima, odnosno apsolutističko-monarhističkog režima koji je ukinut revolucijom 1789. kako bi konsolidovao svoju vlast.

30.april 1802.

Pukla brana Puentes (Pantano de Puentes) kod Lorke u Španiji izazvavši jednu od najvećih hidroloških katastrofa u istoriji Španije. U nesreći je poginulo 608 ljudi (procene govore da je broj bio i veći), a razaranja su bila ogromna. Brana je pukla u nedelju oko 15 časova. Slabe drvene brane i temelji postavljeni na peskovitom tlu nisu izdržali pritisak vode. Potopljen je i gotovo uništen kvart San Kristobal u Lorki. Bilo je 608 mrtvih (neki izvori navode i više, jer tela putnika u gostionicama nisu pronađena). 1.800 kuća je uništeno. 900 fanega (oko 500 ha) obradive zemlje poplavljeno. 40.000 stabala iščupano. Brana Puentes bila je najduža u Španiji u to vreme (286 m), visoka 50 m, široka 8 m na vrhu. Projektovana je kao zamena za stariju branu koja je pukla 1648. Katastrofa iz 1802. bila je „najavljena tragedija“ – lokalni inženjeri i stanovnici su upozoravali na slabosti konstrukcije. Ovaj događaj je ostao zapisan kao najveća hidrološka nesreća u istoriji Španije.

Maj 1802

19.maj 1802.

Napoleon Bonaparta ustanovio Nacionalni orden Legije časti za civilne i vojne zasluge. Nacionalni orden Legije časti je odlikovanje koje je ustanovio, tada prvi konzul prve Francuske republike, Napoleon Bonaparta, kao priznanje za vojne ali i civilne zasluge, bez obzira na rođenje ili veroispovest, pod uslovom da je primalac ordena privržen i podržava slobodu i jednakost kao princip. Orden Legije časti mogu dobiti i muškarci i žene, francuski državljani i stranci, civili i vojnici. Moto ordena je : „Čast i Otadžbina“. Nacrt zakona o Ordenu Legije časti je imao podeljenu podršku u Državnom savetu Francuske Republike. Rasprava je održana 4.maja 1802. a orden je odobren 15.maja. Za uvođenje ordena glasalo je 116 a protiv je bilo 110 članova Državnog saveta. Ideja o ustanovljenju Ordena Legije časti pripada Napoleonu Bonaparti. U periodu posle Francuske revolucije od 1789. do 1794, ukinute su sve privilegije, počasti i priznanja koja su do tada važila u monarhiji. Vojni lideri i proslavljene vojskovođe su za svoju hrabrost nagrađivani trofejnim oružjem. Obzirom da su ratno stanje i rekonstrukcija države zahtevali podizanje morala stanovništva a restauracija starih monarhističkih oblika priznanja i nagrada nije dolazilo u obzir, Napoleon se okrenuo drevnom iskustvu, iskustvu Starog Rimskog carstva i stepenovanju viteštva. Ta ideja je naišla na otpor u narodu jer nije odgovarala osnovnom principu jednakosti građana kao što je istaknuto u nacionalnom sloganu „Sloboda, Jednakost, Bratstvo“. Ipak Napoleon i njegovi istomišljenici su kao objašnjenje uvođenja ordena naveli da se na njega ne gleda kao na nagradu već kao organizaciju najboljih, sa osvrtom na ideološka drevna osećanja viteštva i drevne istorije. Naziv ordena je uveden po uzoru na stare Rimske legije sa titulama: legionar, oficir, komandant, velika kohorta i veliko veće. Najviši rang je bio veliki orao. Danas se orden deli na redove od najvišeg do najnižeg: veliki vođa, veliki krst, veliki oficir, komandir,oficir i kavalir.

20.maj 1802.

Napoleon Bonaparta tzv. Zakonom od 20.maja, ponovo uspostavlja ropstvo u francuskim kolonijama - ukinuo zakon donet 4.februara 1794. kojim je ropstvo zabranjeno. Zakon donet tokom Francuske revolucije 4.februara 1794. je ukinuo ropstvo u svim francuskim kolonijama. Ipak, nije se dosledno primenjivao, što zbog pobuna rojalista u pojedinim kolonijama, što zbog engleskog preotimanja Martinika koje je završeno 21.marta 1794. Zakon od 20. maja 1802. se izričito odnosi na kolonije koje su primenjivale zakon iz 1794. i na Martinik koji je Amijenskim ugovorom vraćen Francuskoj. Nije se odnosio na Gvadalupe i Gajanu. Zakon nije imao uticaja ni na San Domingo sem što je samo još više rasplamsao ustanak robova koji je okončan proglašenjem nezavisnsoti 1804.

22.maj 1802.

U Beograd stiglo pismo s obaveštenjem da je Porta oprostila dahijama ubistvo beogradskog Mustafa-paše. Odmetnuti od turske carske vlasti, janjičari predvođeni četvoricom dahija su tokom jednog napada na beogradsku tvrđavu jula 1801, na prevaru upali u gornji grad i zarobili Hadži Mustafa pašu. Hadži Mustafa paša je upravljao Beogradskim pašalukom od 1793. Tokom svoje vladavine ostao je upamćen po veoma dobrom odnosu prema srpskoj raji zbog čega su ga često nazivali “srpskom majkom“ ili “srpskim ocem“. Dahije su ubile Mustafa pašu 27.decembra 1801. Pašaluk su potom podelili na četiri dela a svaki deo na tri nahije. Zaveli su strahovit teror nad srpskim narodom. Četvorica dahija (Mehmed-aga Fočić, Mula Jusuf, Kučuk Alija i Aganlija) su prigrabile za sebe najbolja imanja i gradili hanove i čardake da bi njihove subaše lakše nadzirali radove i kretanja po selima. Povlastice date Srbima iz 1793. i 1794. su ukinuli kao i svaku drugu zakonitost. Nisu slušali ni turske sudije, kadije, a najmanje srpske kneževe. Kada se vest o ubistvu Mustafa paše proširila i da su dahije ustale protiv carske vlasti, u Beograd su iz okolnih krajeva nahrlili besposličari, krvnici i beskućnici, najviše Arnauta i Turaka iz Bosne. Došli su goli i bosi da bi se ubrzo pljačkanjem obogatili. Janjičari su sudili i donosili presude prema sopstvenom nahođenju, tukli i ubijali koga su stigli, pljačkali imovinu, konje, oružje i sve što im je stiglo pod ruku da bi na kraju počeli silovati žene. Tokom vladavine Mustafa paše Srbijom, tek ponegde bi se čulo za hajduka da bi ovi nesnosni zločini doprineli da se desetina naroda pohajduči. Porta je bila nemoćna da kazni buntovnike obzirom da je slične probleme imala širom carstva. Autoritet centralne vlasti je bio potpuno podriven kao i sultanov ugled. U takvoj haotičnoj situaciji, u Carigradu su prihvatili uveravanja janjičara o njihovoj tobožnjoj vernosti i uputili u Beograd novog upravnika, Hasan-pašu koji je, kako će se potom ispostaviti, bio dahijama veoma poslušna marioneta. Zbog bojazni da bi janjičari mogli sklopiti savez sa odmetnutim vidinskim pašom Pazvanogluom koji bi doveo do još opasnijih zapleta u carstvu, Porta je poslala pismo 22.maja 1802. u Beograd kojim je obavestila janjičare da su im oproštena sva počinjena nedela. Nesposobnost Porte da zaštiti podanike od terora razuzdanih janjičara je samo doprinla ubrzanju priprema za ustanak srpskog naroda i oslobođenje od turske tiranije.

maj 1802.

Madam Mari Tiso prvi put izlaže svoje voštane skulpture u Londonu, nakon što je, tokom Vlade terora u Francuskoj, dobila narudžbinu za izradu posmrtnih maski žrtava. Njena prva javna izložba voštanih figura u Londonu otvorena je maja 1802. godine, u Liceum teatru (Lyceum Theatre) u ulici Strand. Tokom Vlade terora u Francuskoj (1793–1794), Tiso je dobijala narudžbine da izrađuje posmrtne maske giljotiniranih žrtava – među njima su bili i kralj Luj XVI, Marija Antoaneta, Robespjer i drugi. Nakon toga, putovala je sa kolekcijom voštanih figura po Britaniji. U maju 1802. stigla je u London sa svojom kolekcijom i prvi put je javno izložila. To je bio početak njenog dugog uspeha u Engleskoj. Njene izložbe su postale stalna atrakcija. Godine 1835. otvorila je stalnu postavku u Bejker Stritu (Baker Street), a kasnije je nastao čuveni Muzej Madam Tiso (Madame Tussauds) u Londonu - danas postoji gobalni lanac muzeja voštanih figura. Mari Tiso je spojila umetnost i dokumentarizam – njene figure su bile i umetnički rad i istorijski zapis. Njene posmrtne maske iz doba terora ostale su jedinstveno svedočanstvo o tom periodu. Izložba iz maja 1802. bila je početak tradicije koja traje više od dva veka.

Jun 1802

01.jun 1802.

Gia Long proglasio sebe za cara Vijetnama – prvi car iz dinastije Ngujen, poslednje dinastije ove zemlje koja je vladala do 1945. godine. Gia Long je bio prvi car i osnivač dinastije Ngujen. Smatra se ocem vijetnamske nacije jer je tokom njegove vladavine zemlja dobila naziv Viet Nam (Vijetnam). Rođen kao Ngujen Phuc Anh bio je nećak poslednjeg Ngujen gospodara, dinastije koja je vladala južnim Vijetnamom. Naime, Vijetnam su potresale dinastičke borbe od XVI do XVIII veka pa je zemlja bila podeljena između plemićkih familija Trin, na severu i Ngujen, na jugu. Sukobe između njih su potpirivale evropske države, pre svega Francuska i Portugal koje su težile da se učvrste kao kolonijalne sile na teritoriji Vijetnama. Dai Viet, kako se tada zvala zemlja, se širio na ostatak susednog kraljevstva Čampa i deltu Mekonga (od 1650. do 1760). Uporedo sa teritorijalnim širenjem, zemlju su potresali seljački ustanci, od kojih je najznačajniji bio onaj braće Taj-Son koji je srušio vlast porodica Trin i Ngujen i dinastije Le. Jedan od vođa ustanka se proglasio carem 1788. Njega je porazio 1792-93. poslednji preživeli član porodice Ngujen, upravo Ngjuen-Anh koji se uz francusku pomoć proglasio carem kao Gia Long 1.juna 1802. i zemlji promenio naziv u Vijetnam.

U okviru Stejt departmenta osnovana Kancelarija za patente i žigove Sjedinjenih Država - dr Vilijam Tornton imenovan za prvog službenika sa punom odgovornošću za patente. Prva Kancelarija za patente je preteča današnjeg U.S. Patent and Trademark Office (USPTO). Dr Vilijam Tornton bio je arhitekta Kapitola, lekar i pronalazač. Imao je isključivu odgovornost za prijem i izdavanje patenata, što je označilo početak organizovanog sistema zaštite intelektualne svojine u SAD. Kancelarija je radila pod Patent Aktom iz 1793, koji nije predviđao detaljno ispitivanje novosti izuma – Tornton je ipak pokušavao da obeshrabri prijave koje su bile očigledno plagirane ili već poznate. Ovo je bio početak institucionalne zaštite izuma, što je kasnije postalo ključni motor američke industrijske revolucije. Patenti su davali pravnu sigurnost i podsticaj inovacijama. Abraham Linkoln je kasnije rekao da su patenti „dodali gorivo interesa vatri genija“.

02.jun 1802.

Australijanskog starosedelca Pemulvuja, vođu aboridžinskog otpora evropskom naseljavanju Australije u Novom Južnom Velsu, ubio Henri Haking - njegova glava poslata je u London u kolekciju Džozefa Benksa. Pemulvuj je rođen oko 1750. godine kao pripadnik naroda Bidžigal (Bidjigal) iz oblasti Botani Bej (Kamay). Jedan od najpoznatijih vođa aboridžinskog otpora kolonizaciji nakon dolaska Prve flote 1788. Vodio napade na britanske koloniste u okviru tzv. Australijskih pograničnih ratova. Bio je poznat kao ratnik koji je preživeo više ranjavanja i hapšenja, ali je uvek uspevao da pobegne. Ubio ga je Henri Haking, engleski mornar i istraživač, član Prve flote i kasnije kolonista u Novom Južnom Velsu. Pemulvuj je godinama bio trn u oku kolonijalnim vlastima. Haking ga je ubio vatrenim oružjem, a njegova glava je odsečena i poslana u London, u kolekciju prirodnjaka Džozefa Benksa (Joseph Banks). Za Aboridžine Pemulvuj je postao simbol otpora kolonizaciji i borbe za zemlju. Za koloniste njegova smrt označila je kraj organizovanog otpora u okolini Sidneja, ali ne i kraj sukoba širom Australije. Pemulvuj je danas priznat kao jedan od prvih vođa aboridžinskog otpora i nacionalni heroj Australije.

08.jun 1802.

haićanska revolucija

Vođa haićanske revolucije Tusen Luvertir na prevaru zarobljen od strane francuskih trupa i zatovren u For de Žuu gde će i umreti od tuberkuloze. Nakon što je Luvertir doneo ustav 7.jula 1801. kojim je proglasio nezavisnost celog ostrva Hispaniole (Sen Dominge i Santa Domingo) sebe proglasio doživotnim carem, Napoleon Bonaparta šalje 1802. vojnu ekspediciju od 20.000 ljudi, pod komandom svog šuraka Šarla Leklerka zarad stavljanja ostrva pod vlast Francuske. Francuzi su ostvarili nekoliko pobeda nad pobunjenicima ali je potom većinu vojnika pokosila žuta groznica. Više od 50.000 vojnika, uključujući i 18 generala je umrlo u pokušaju da povrate vlast nad kolonijom. Umro je i Tusen Luvertir od tuberkuloze pošto je na prevaru uhvaćen i zatočen u For de Žuu 1803. Robovi su nastavili borbu za nezavisnost pod vođstvom Žan-Žak Desalina koji je porazio Francuze u bici kod Vertjera. Krajem 1803. Napoleon je povukao preostalih 7.000 vojnika i odustao od ideje ponovnog uspostavljanja severnoameričkog carstva a Desalin je proglasio nezavisnost Sen Dominga, odnosno Haitija 1.januara 1804.

23.jun 1802.

Nemački odnosno pruski istraživač, prirodnjak i geograf Aleksandar fon Humbolt sa saradnicima pokušava uspon na vulkan Čimboraso (Chimborazo) u današnjem Ekvadoru. Dostigli su visinu od oko 5.800 metara, što je tada bila najveća visina na koju se čovek popeo. Ovaj događaj je postao simbol Humboltovog istraživačkog duha i dao mu podatke o visinskoj vegetaciji, geologiji i fiziologiji čoveka na velikim visinama.

25.jun 1802.

Pariski ugovor: mir i savez između Francuske i Osmanskog carstva; Francuska priznaje osmanski suverenitet nad Egiptom, Porta priznaje Napoleonovu vlast. Nakon mira u Amijenu (mart 1802) Napoleon je želeo da učvrsti odnose sa Portom i obezbedi stabilnost na istočnom Mediteranu. Obnavlja se mir i prijateljstvo između Francuske i Osmanskog carstva. Dogovoren je savez protiv zajedničkih neprijatelja (pre svega Rusije i Velike Britanije). Francuska je priznala suverenitet Porte nad Egiptom (posle francuske ekspedicije 1798–1801). Osmansko carstvo je priznalo Napoleonovu vlast u Francuskoj i Italiji. Napoleon je obezbedio mir na istočnom frontu i diplomatski uspeh posle egipatskog neuspeha. Osmansko carstvo povratilo je formalni suverenitet nad Egiptom i dobilo francusku podršku protiv Rusije. Ugovor je bio deo šire mreže Napoleonovih saveza i priprema za buduće sukobe.

jun 1802.

Prvi izveštaj o eksperimentima Tomasa Vedžvuda o fotografiji objavio Hamfri Dejvi u časopisu Kraljevskog instituta u Londonu - pošto fiksativ za sliku još nije razvijen, rane fotografije brzo blede. Bio je to prvi pisani izveštaj o fotografiji u svetu, pola veka pre dostignuća Žozefa Nisefor Njepcea koji se smatra ocem fotografije i Lui Dagera poznatog po dagerotipiji (1839), prvoj komercijalno uspešnoj fotografiji. Tomas Vedžvud, sin poznatog keramičara Jošijaha Vedžvuda, pokušavao je da napravi slike pomoću srebrnih soli (srebro-nitrat) koje potamne na svetlosti. Slike su se mogle dobiti, ali nisu mogle da se „fiksiraju“ – tj. zaustavi proces tamnjenja. Zato su brzo bledele kada bi bile izložene svetlu. Bio je to naučni i kulturni događaj: prvi put se javno govori o mogućnosti da se svetlost trajno zabeleži na podlozi. Iako slike nisu opstajale, Vedžvud i Dejvi su otvorili vrata fotografiji kao umetnosti i nauci.

Pokušaj ustanka protiv dahija u Beogradskom pašaluku – planirano spajanje ustanika i njihov zajednički napad na dahije, Tosun-age kod Požarevca, Konjalije i Hasan-bega kod Ćuprije, i srpskih seljaka kod Avale. Tosun-aga je poražen od janičara, pa ne dolazi do spajanja snaga. Bio je to jedan od ranih pokušaja ustanka protiv dahija u Beogradskom pašaluku, neposredno pre Prvog srpskog ustanka. Dahije – janičarski zapovednici su 1801. preuzeli vlast u Beogradskom pašaluku, ubivši vezira Hadži Mustafu-pašu. Njihova samovolja i nasilje izazvali su veliko nezadovoljstvo među srpskim stanovništvom. Tosun-aga – osmanski vojni zapovednik, pokušao da organizuje otpor protiv dahija. Konjalija i Hasan-beg – i drugi osmanski zapovednici, bili su pozicionirani kod Ćuprije. Srpski seljaci – okupljeni kod Avale, bili su spremni da se pridruže akciji protiv dahija. Plan je bio da se Tosun-aga kod Požarevca, Konjalija i Hasan-beg kod Ćuprije, i srpski seljaci kod Avale udruže u zajednički napad na dahije. Međutim, janičari su porazili Tosun-agu pre nego što je došlo do spajanja snaga. Time je pokušaj ustanka propao, a dahije su učvrstile svoju vlast. Ovaj neuspeh pokazuje koliko je dahijska vlast bila jaka i koliko je bilo teško organizovati koordinisan otpor. Istovremeno, događaj je bio najava budućih ustaničkih pokreta – srpski seljaci su već tada pokazali spremnost da se uključe u borbu protiv janičara.

Jul 1802

16.jul 1802.

Napoleon kao Prvi konzul donosi dekret kojim se ropstvo obnavlja u Gvadelupu. Plantaže šećera, kafe i pamuka bile su ključne za francusku trgovinu i finansije. Napoleon je želeo da povrati kolonijalnu moć Francuske i takmiči se sa Britanijom. Dok je u Evropi promovisao „modernizaciju“ i meritokratiju, u kolonijama je vraćao najgrublje oblike eksploatacije. Pokazalo se da revolucionarni ideali nisu važili univerzalno, već su bili podređeni interesima metropole. Kolonije su tretirane kao ekonomski resurs, a ljudi kao roba. Dok se u Evropi gradila slika Napoleona kao modernizatora, u kolonijama je vraćao sistem koji je revolucija proglasila zločinom.

22.jul 1802.

Osvajanjem Hanoja na severu zemlje, vijetnamski car Gia Long dovršio ujedinjenje Vijetnama. Pošto je porazio vođe seljačkog ustanka, braću Taj-Son, Gia Long se uz francusku pomoć proglasio carem 1.juna 1802. i zemlji koja se zvala Dai Viet, promenio naziv u Vijetnam. On je zatim krenuo u osvajanje severa koje je završio zauzimanjem Hanoja 22.jula 1802. Posle četvrt veka neprekidnih borbi Gia je uspešno dovršio ujedinjenje kompletne teritorije Vijetnama, najveće do tada, koja se prostirala od Kine na severu, sve do zaliva Sijam i poluostrva Ca Mau na jugu. Gia je potom tražio zvanično priznanje od Kine koje je odmah i dobio.

24.jul 1802.

Rođen francuski književnik Aleksandar Dima otac, jedan od začetnika feljtonističkog romana. (Rođen: Viler Kotre/Francuska 24.jul 1802. - Umro: Djep/Francuska 05.decembar 1870.) Otac Aleksandra Dime, Tomas Aleksandar Dima je rođen kao vanbračno dete jednog francuskog markiza i crne robinje iz San Dominga, današnjeg Haitija. Bio je vojnik armije starog monarhističkog režima a potom general Napoleonove armije. Umro je od kancera 1806. kada je Dima imao četiri godine. Porodica je bez njega teško živela. Kada je napunio 20 godina, obreo se u Parizu pokušavajući raditi kao advokat. Nakon neredovnog školovanja i sitnih kancelarijskih poslova, Dima se oprobao od 1825. kao pozorišni pisac. Pisao je drame, tragedije, melodrame i komedije. Ispostaviće se da je Dima veoma talentovan pisac bogate fantazije i živog duha. Podjednako je bio uspešan kao pozorišni pisac i pisac istorijskih romana. Smatra se jednim od začetnika feljtonističkog romana. Sam ili uz pomoć mnogobrojnih saradnika napisao je oko 300 dela, punih života i zanimljivih preokreta, čija kompozicija, živ dijalog i slikoviti opisi privlače i sada čitalačku publiku širom sveta. Veoma se obogatio pisanjem romana u nastavcima za koje su se otimale sve tadašnje velike novine. Najpre se istakao romantičnim dramama “Anri III i njegov dvor“, “Antoni“, “Kula Nel“, “Kin“. Pisao je komedije ali je svetsku slavu stekao brojnim romanima s motivima iz francuske istorije: “Tri musketara“, “Grof Monte Kristo“, “Kraljica Margo“, “Dvadeset godina posle“, “Kraljičin đerdan“, “Crna lala“. Najpoznatije delo mu je avanturistički roman “Tri musketara“, poznat po zanimljivom zapletu, pustolovinama i simpatičnim i hrabrim junacima. Uticaj njegovih istorijsko-avanturističkih romana osetio se u celoj evropskoj popularnoj literaturi. Za pozorište je zaslužan jer je napisao prvu istorijsku romantičnu dramu “Anri III i njegov dvor“.

1802-1870

Dima je bio veliki putnik. Putovao je po Rusiji i Africi. Imao je veoma buran ljubavni život i iz njega dvanaestoro vanbračne dece, svih dvanaest sa različitim ženama. Nakon državnog udara u Francuskoj 1851, sklanja se u Brisel gde je tri godine pisao 22 sveske “Uspomena“. Po povratku u Pariz bilo mu je jasno da se ukus publike promenio jer je romantizam ustuknuo pred realizmom. Osnovao je nekoliko novina a potom se priključio Garibaldiju i njegovom poduhvatu oslobađanja Južne Italije i Sicilije od vladavine napuljskih Burbona. U Napulju je ostao četiri godine kao kustos. Nakon povratka u Francusku, živeo je bezbrižno i umro početkom rata 1870, gotovo siromašan. Dugo vremena podcenjivano, njegovo stvaralaštvo u novije doba je revalorizovano u svetlu obnovljenog interesovanja za romantizam i popularni roman.

Avgust 1802

02.avgust 1802.

Referendumom, 99,8% građana Francuske sa pravom glasa, potvrdilo novi ustav na osnovu kojeg je Napoleonu Bonaparti potvrđen status Prvog doživotnog konzula. Pučem od 9.novembra 1799. Napoleon Bonaparta je preuzeo potpunu parlamentarnu i vojnu moć u Francuskoj, primoravši vladu Direktorijuma da podnese ostavku. Već sledećeg dana 10.novembra, je ukinut Ustav iz Godine III odnosno od 22.avgusta 1795. i donet novi Ustav iz godine VIII koji je usvojen 24.decembra 1799. Novim ustavom je formirana nova vlada države u obliku tročlanog konzulstva. Za Prvog konzula postavljen je Napoleon Bonaparta. Na ovaj način je legalizovan puč u korist Bonaparte. Referendumom od 7.februara 1800. je konsolidovana Napoleonova vlast jer je prema objavljenim rezultatima čak 99,9% birača potvrdilo novi ustav. Nakon samo dve godine Napoleon je bio inicijator donošenja Ustava godine X kojim je praktično zaveo svoju autokratsku vlast. Drugim referendumom održanim 2.avgusta 1802. Napoleonu je potvrđen status Prvog doživotnog konzula, što mu je davalo pravo, između ostalog, da imenuje naslednika.

04.avgust 1802.

Francuska dobila Ustav godine X (Constitution de l’an X), koji je značajno učvrstio vlast Napoleona Bonaparte. Nakon mira u Amijenu (mart 1802), Francuska je privremeno izašla iz ratnog stanja. To je omogućilo Bonaparti da se fokusira na unutrašnje učvršćivanje vlasti. Ustav je produžio Bonapartin mandat kao Prvog konzula na doživotnu funkciju. Time je njegova vlast postala stabilna i gotovo monarhijska. Senat je dobio veće ovlasti, ali u praksi je bio pod Bonapartinom kontrolom. Ustav je dodatno centralizovao administraciju i učvrstio sistem prefekata, što je omogućilo efikasnu kontrolu provincija. Ustav je potvrđen narodnim glasanjem (plebiscitom), što je Bonaparta koristio kao legitimizaciju svoje moći. Ustav godine X je praktično pripremio teren za proglašenje Napoleona za cara 1804. godine. Bonaparta je time prešao iz statusa revolucionarnog vođe u stabilnog državnika sa doživotnom vlašću, što je označilo kraj revolucionarne republike i početak napoleonske autokratije. Ustav je značio prelaz ka autokratiji – Napoleon postaje doživotni vođa, a institucije se pretvaraju u fasadu njegove vlasti.

24.avgust 1802.

Prvi sastanak nemačke Carske deputacije u Regensburgu, podnesen joj je plan za medijatizaciju - velika teritorijalna rekonstrukcija do 1814. smanjuje broj nemačkih država sa blizu 300 na 39. Ovaj sastanake je jedan od ključnih trenutaka u transformaciji nemačkog prostora početkom XIX veka. Zadatak sastanka bio je ešiti posledice francuskih osvajanja i mirovnih ugovora (Lunevil 1801). Plan je bio tzv. medijatizacija - ukidanje i spajanje stotina malih kneževina, biskupija i slobodnih gradova. Proces trajao do 1814. godine, broj nemačkih državica smanjen sa oko 300 na 39. Male kneževine, biskupije i slobodni gradovi gube status samostalnih subjekata Svetog rimskog carstva. Njihove teritorije se pripajaju većim kneževinama (Bavarska, Baden, Virtemberg, Pruska). Crkvene države gotovo nestaju - sekularizacija biskupija i opatija. Dolazi do ogromne centralizacije moći u rukama nekoliko velikih država. Bila je to priprema terena za raspad Svetog rimskog carstva (1806) i kasniju dominaciju Pruske i Austrije. Dugoročno gledano došlo je do stvaranja temelja za ujedinjenje Nemačke u XIX veku.

26.avgust 1802.

Francuska anektira ostrvo Elbu - strateški potez koji će kasnije imati duboku simboliku u Napoleonovoj biografiji. Elba, ostrvo u Tirenskom moru, do tada je bilo pod vlašću Toskane, odnosno Habsburške loze. Francuska je, u skladu sa mirovnim sporazumima i širenjem uticaja u Italiji, formalno priključila Elbu svojoj teritoriji. Ova aneksija bila je deo šireg procesa francuske dominacije nad Italijom, koji je uključivao stvaranje Italijanske republike i kontrolu nad ključnim lukama i ostrvima. Elba je bila važna tačka za kontrolu pomorskih puteva između Italije i Francuske. Iako tada nevažna u širem evropskom kontekstu, Elba će postati legendarna 12 godina kasnije - kao mesto Napoleonovog prvog progonstva 1814. godine. Aneksija je pokazala kako Francuska koristi mirne sporazume da proširi teritoriju bez direktnog rata.

28.avgust 1802.

Završeni prvi parlamentarni izbori Ujedinjenog Kraljevstva Velike Britanije i Irske (nakon formalne unije 1801) - izbori su doneli pobedu torijevaca pod vođstvom premijera Henrija Adingtona (Henry Addington). Velika Britanija i Irska spojene su početkom 1801.godine u jedinstveno kraljevstvo, što je zahtevalo novi parlamentarni okvir. Prvi izbori u novom Ujedinjenom Kraljevstvu, održani u atmosferi mira nakon Amijenskog sporazuma sa Francuskom. Premijer Adington je nasledio Vilijama Pita Mlađeg 1801. godine i vodio torijevce u ove izbore. Ovi izbori su učvrstili torijevsku dominaciju u ranim godinama XIX veka. Adingtonova vlada je dobila legitimitet, ali i ostala pod senkom Pita, koji će se kasnije vratiti na vlast. Izbori su održani u trenutku privremenog mira sa Francuskom, ali već 1803. rat se obnavlja, što će testirati snagu Adingtonove administracije.

Septembar 1802

08.septembar 1802.

Car Aleksandar I sproveo važne institucionalne reforme koje su modernizovale upravu i postavile temelje za kasniji razvoj ruske birokratije - uveden Senat, raniji kolegijumi zamenjeni sa osam ministarstava. Uveden je Senat koji postaje najviša sudska i administrativna instanca. Ima ulogu „čuvara zakona“ i nadzornog organa nad državnim službenicima. Raniji kolegijumi, uvedeni od strane Petra Velikog kao kolektivna tela, pokazali su se neefikasnim pa su ukinuti. Aleksandar ih zamenjuje modernijim sistemom ministarstava. Car centralizuje vlast i dobija efikasniji aparat za sprovođenje odluka. Reforme su inspirisane zapadnoevropskim modelima birokratije. Ovaj sistem ministarstava ostaje osnova ruske administracije tokom XIX veka. Aleksandar I pokušava da modernizuje Rusiju po evropskom uzoru, ali da birokratija ostane podređena autokratskoj vlasti cara.

11.septembar 1802.

Subalpinska Republika (ranije Pijemontska) prestaje da postoji kao samostalna jedinica: veći deo njene teritorije je anektiran od strane Francuske, dok je manji deo pripao Italijanskoj Republici. Francuska je direktno proširila svoju teritoriju preko Alpa, učvrstivši kontrolu nad Pijemontom. Italijanska Republika je dodatno proširena, ali ostaje pod francuskom dominacijom. Ovaj potez je deo Napoleonove politike širenja u Italiji i Švajcarskoj, koja je izazvala zabrinutost u Londonu i bila jedan od faktora za obnovu rata sa Velikom Britanijom 1803. godine. Ovaj potez bio je korak u Napoleonovoj strategiji da pretvori Italiju u francusku „unutrašnju zonu“, čime se brišu granice između metropole i satelita.

19.septembar 1802.

Rođen mađarski revolucionar i političar slovačko-nemačkog porekla Lajoš Košut, jedan od vođa mađarske revolucije 1848. - nepomirljivi protivnik režima Habzburške monarhije (Rođen: Monok/Austrijsko carstvo/Mađarska 19.septembar 1802. - Umro: Torino/Italija 20.mart 1894.) Lajoš Košut je rođen u Monoku, malom mestu u županiji Zemplen u tadašnjem Austrijskom carstvu, danas Mađarskoj. Bio je najstariji od četvoro dece u protestantskoj porodici, oca slovačkog i majke nemačkog porekla. Lajošev otac, pravnik po struci, je pripadao srednjoj plemićkoj klasi sa nešto zemlje u posedu. Familija Košut je živela još od XIII veka u nekadašnjoj županiji kraljevine Mađarske, u mestu Turoc koje se danas nalazi u Slovačkoj. Iako slovačko-nemačkog porekla, Košut je sebe smatrao mađarem po nacionalnosti i izjavljivao da slovačka nacionalnost ne postoji u kraljevstvu. Poput oca i Lajoš je bio pravnik po struci. Učestvovao je u radu staleškog ugarskog Sabora 1825-27. i 1832-36. Kao urednik zabranjenih “Saborskih izveštaja“ osuđen je 1837. na četiri godine zatvora, ali je amnestiran 1840. Kao predstavnik Reformske stranke mađarskog srednjeg plemstva ponovo je izabran 1847. u staleški ugarski Sabor. U Saboru je zagovarao delimično ukidanje plemićkih povlastica, ukidanje kmetstva, slobodu štampe i ustavnu monarhiju. Posle izbijanja revolucije od marta do polovine septembra 1848, Košut je bio ministar finansija u prvoj mađarskoj vladi grofa Batanjija da bi potom preuzeo svu vlast u Mađarskoj, najpre kao predsednik Komiteta za odbranu otadžbine na funkciji s koje je organizovao dobrovoljačke odrede (honved), a potom, nakon detronizacije Habzburgovaca, od 14.aprila 1849, kao namesnik Ugarske. Komitet za odbranu otadžbine, Lajoš je organizovao nakon upada u Mađarsku snaga Josipa Jelačića, odanih Beču, septembra 1848. Potukao je Jelačićevu vojsku i krenuo u Beč kako bi se obračunao sa Habzburgovcima.

1802-1894

Protiv Lajoša su bili mađarski konzervativni krugovi zbog njegovog naglašenog liberalizma, dok je krupna aristokratija (magnati) bila opredeljena za Habzburge. Zbog izrazitog nacionalizma, protiv njega su bili i nemađarski narodi Ugarske, uključujući i većinu Srba. Ipak među njegovim bliskim saradnicima tokom revolucije bilo je i ljudi srpskog porekla, poput Šandora Petefija (kršten kao Aleksandar Petrović) ili generala Janoša (Jovana) Damjanića. Mađarska republika je ubrzo podlegla spoljnoj vojnoj intervenciji, tačnije, srušena je pobedama ruske carske armije. Nakon mađarske kapitulacije 13.avgusta 1849, Košut je emigrirao. Živeo je u Otomanskom carstvu, Velikoj Britaniji, SAD-u i Italiji, gde se kao vođa mađarskih emigranata zalagao za nezavisnost Mađarske. U Italiji je organizovao mađarsku legiju koja se borila pod Garibaldijevim zapovedništvom. Protestovao je protiv Austro-ugarske nagodbe iz 1867. i ostao dobrovoljno u emigraciji i nakon amnestije. Svoj izraziti nacionalizam je ublažio tek u emigraciji 1851. kada je prihvatio političku ideju konfederacije podunavskih naroda, Mađara, Južnih Slovena i Rumuna na osnovi pune nacionalne slobode i ravnopravnosti. Tokom 1890. grupa mađarskih hodočasnika je snimila kratak govor ostarelog Košuta u Torinu. Originalni govor je sačuvan do današnjih dana na dva voštana cilindra Edisonovog fonografa, iako su pojedini delovi prilično oštećeni. Tako je Lajoš Košut ostao upamćen i kao jedna od najstarijih osoba na svetu čiji je glas sačuvan do današnjih dana. Košut je umro u dubokoj starosti u Torinu 20.marta 1894. Posmrtni ostaci su preneti u Budimpeštu. Ostao je u sećanju kao najiskreniji mađarski patriota i veliki govornik.

26.septembar 1802.

Umro slovenački matematičar, fizičar i inženjer Jurij Vega, autor logaritamskih tablica. (Rođen: Zagorica kod Dolskog/Austrijsko carstvo/Slovenija 23.mart 1754. - Umro: Nusdorf/Austrijsko carstvo/Austrija 26.septembar 1802.) Baron Jurij Bartolomej Vega se školovao u jezuitskoj gimnaziji i liceju u Ljubljani. Ovaj grad je napustio pet godina nakon diplomiranja i 1780. stupio u vojsku austrijskog carstva kao profesor matematike na bečkoj školi za artiljerce. U to vreme je promenio prezime u Vega i stupio u brak sa šesnaestogodišnjom češkom plemkinjom Jožefom Svobodom. Učestvovao je u mnogim ratovima. Ratovao je u Austrijsko-turskom ratu pod austrijskim feldmaršalom Gideonom Laudonom u bici protiv Turaka za Beograd 1788. Upravo njegovo znanje o trajektorijama tokom zapovedništva nad baterijama minobacača je znatno doprinelo austrijskom osvajanju Kalemegdana. Za svoje vojne zasluge dobio je titulu barona. Ratovao je i protiv francuske revolucionarne vojske u Manhajmu, Majncu, Visbadenu, Kelu, Fort Luju i Dicu. Po njegovim nacrtima 1795. su napravljeni minobacači sa borbenim radijusom od skoro 3 km dok su stari imali radijus dejstva manji od 1,8km. Napisao je opsežan udžbenik matematike i mehanike u 4 knjige, za artiljerijske škole i objavio mnoštvo knjiga sa logaritamskim tablicama, prvu 1783. Njegov “Priručnik“, prvi put objavljen 1793, je kasnije preveden na mnoge jezike i izdat u preko 100 izdanja. Napisao je najmanje šest naučnih članaka i 20.avgusta 1789. postigao svetski rekord u računanju broja pi na 140 decimala od kojih je 137 bilo ispravno. Taj rekord je držao 52 godine. Zalagao se za uvođenje metričkog sistema u Habzburškoj monarhiji 1781. ali bezuspešno. Metrički sistem je uveo car Franc Jozef tek 1871.

1754-1802

Jurij Vega je bio član Akademije praktičnih nauka u Majncu, Fizičkog i matematičkog društva iz Erfruta, Bohemijskog naučnog društva iz Praga i Pruske akademije nauka iz Berlina. Za svoje vojne rezultate dobio je orden Marije Terezije 1796. Jedan krater na Mesecu je nazvan po njemu. Vegino beživotno telo pronašli su u Dunavu 26.septembra 1802. pored mesta Nusdorf nedaleko od Beča. Slučaj njegove misteriozne smrti nije nikad razjašnjen. U Sloveniji se svake godine učenici takmiče za “Vegino priznanje“. Njegov lik se nalazio na slovenačkoj novčanici od 50 tolara kao i na prigodnoj poštanskoj marki.

Oktobar 1802

02.oktobar 1802.

prvi berberski rat

Završen rat između Švedske i Tripolija. Sjedinjene Države takođe pregovaraju o miru, ali rat se nastavlja zbog neslaganja oko visine kompenzacije

15.oktobar 1802.

General francuske vojske Mišel Nej, jedan od najpoznatijih Napoleonovih maršala, ulazi u Švajcarsku sa 40.000 vojnika, po direktnom naređenju Napoleona Bonaparte. Helvetska Republika (1798–1803) je stvorena pod francuskim uticajem, ali je nestabilna zbog unutrašnjih sukoba između centralista i federalista. Francuske trupe su poslate da obezbede red i nametnu novu ustavnu strukturu. General Nej dobio je zadatak da vojno osigura francuske interese i spreči otpor lokalnih kantona. Francuska intervencija dovela je do reorganizacije Švajcarske i kasnijeg stvaranja Akta o medijaciji (1803), kojim je Napoleon uspostavio kompromisni federalni sistem. Pokazalo se da Švajcarska nije neutralna, već pod francuskom kontrolom. Ulazak 40.000 vojnika bio je demonstracija sile - Napoleon je jasno pokazao da će vojno nametati stabilnost u regionu. Bila je ovo brutalna demonstracija francuske moći, koja je uništila iluziju švajcarske neutralnosti i dodatno uznemirila Veliku Britaniju, doprinoseći obnovi rata 1803.

16.oktobar 1802.

Luka Nju Orleans i donji deo reke Misisipi zatvoreni za američki saobraćaj po nalogu španskog administratora grada Huana Venture Moralesa, što je pretilo ekonomiji u zapadnim Sjedinjenim Državama i izazvalo potrebu za kasnijom kupovinom Luizijane.

26.oktobar 1802.

Najjači zemljotres na teritoriji današnje Rumunije i jedan od najjačih zabeleženih u istoriji Evrope pogodio oblasti u planini Vranča (tada u Moldaviji), na verski praznik Svete Paraskeve sa procenjenim intenzitetom od 7,9 stepeni na skali magnitude. Osetio se na površini od više od dva miliona kvadratnih kilometara u istočnoj Evropi i na Balkanu, od Sankt Petersburga do Egejskog mora. U Bukureštu, zemljotres je srušio je crkvene zvonike i doveo do urušavanja manastira Kotroćeni. Izbili su brojni požari. U Osmanskom carstvu (današnja Bugarska) gradovi Ruse, Varna i Vidin su skoro potpuno uništeni. Snaga zemljotresa izazvala je pucanje zidova ka severu do Moskve.

Novembar 1802

15.novembar 1802.

Umro engleski slikar Džordž Romni, jedan od najvećih evropskih portretista XVIII veka. (Rođen: Dalton na Farnesu/Engleska/Ujedinjeno Kraljevstvo 26.decembar 1734. - Umro: Kendal/Engleska/Ujedinjeno Kraljevstvo 15.novembar 1802.) Od 1755. do 1757. Romni je bio učenik putujućeg portretiste Kristofera Stila. Karijera mu je počela odlaskom u okruge severne Engleske gde je slikao porterte prodajući svaki za po nekoliko tadašnjih gvineja. Te 1757. Romni je već bio poznati portretista. Do 1762. se oženio i imao dvoje dece. Te godine odlazi u London gde je ostvario veliki uspeh delom “Smrt generala Vulfa“, s kojim je osvojio drugu nagradu Kraljevskog umetničkog društva. Ipak se okrenuo slikanju portreta postavši uspešan i tražen. Slede putovanja, prva poseta Parizu 1764. a potom odlazak u Italiju 1773. na dve godine sa kolegom Ozajas Hemfrijem s ciljem da uči slikarstvo u Rimu, Veneciji, Bolonji, Torinu i Parmi. Učio je slikanje freski od Rafaela Stance u Rimu, Ticijanovo slikarstvo u Veneciji i Koređovo u Parmi. Vraća se u London 1775. nastavivši da radi u svom ateljeu, na novoj lokaciji. Upoznao se sa Emom Hamilton (tada Ema Hart) 1782. koja mu postaje muza. Inspirisala ga je za bekstvo u imaginarni i idelani svet. Naslikao je više od 50 porterta svoje “božanske Eme“ u raznim pozama, ponekad po ugledu na istorijske i mitološke ličnosti. Izradio je više od 2.000 portreta, od rutinski izvedenih do virtouznih, s dobro proučenim kolorističkim efektima ali bez zadiranja u karakter i senzibilitet portretisane ličnosti. I pored njegovih velikih uspeha, Romni nikada nije dobio poziv za članstvo Kraljevske akademije, niti je sam ikada podneo zahtev za članstvo. Po prirodi introspektivan i osetljiv, držao se podalje od Kraljevske akademije i svojih kolega umetnika stvarajući prijateljstva u filozofskim i književnim krugovima. Smatrao je da dobar umetnik treba da uspe i bez toga da postane akademik. Posle 40-godišnjeg odsustva, Romni se u leto 1799. vratio svojoj porodici u Kendalu gde ga je čekala njegova bezuslovno verna i odana supruga. Tu je i umro 15.novembra 1802.

1734-1802

16.novembar 1802.

U Londonu uhapšen Edvard Markus Despard (Edward Marcus Despard), bivši britanski oficir i radikalni revolucionar, zajedno sa grupom saradnika - njegov plan bio je da ubije kralja Džordža III i zauzme ključne tačke u gradu, što bi trebalo da posluži kao početak narodne pobune. Despard je nekada bio uspešan vojni oficir u kolonijama, ali je kasnije razočaran britanskom politikom i privučen radikalnim idejama. Bio je povezan sa egalitarnim i republikanskim krugovima u Engleskoj, inspirisanim Francuskom revolucijom. Despard i njegovi saradnici uhapšeni su i optuženi za zaverenički plan protiv kralja i države. Despard je pogubljen u februaru 1803. godine (vešanjem i odsecanjem glave), zajedno sa nekoliko svojih sledbenika. Slučaj je izazvao šok u javnosti - pokazao je da radikalne ideje i zavere nisu nestale ni nakon represije protiv jakobinskih i republikanskih grupa. Despardov slučaj bio je više izraz socijalnog očaja i radikalnog nezadovoljstva nego realna pretnja, ali je vlast iskoristila zaverenički plan kao upozorenje protiv svih revolucionarnih ideja.

23.novembar 1802.

U službi Batavske Republike (Holandija pod francuskim uticajem), veliki trgovački brod Vraheid doživeo je katastrofu u oluji kod Hajta (Hythe), Kent, na jugu Engleske - samo 18 od 472 putnika je preživelo. Vraheid je bio Istočnoindijski brod, namenjen za trgovinu sa Azijom, pun putnika i robe. Oluja ga je razbila kod obale Kenta. Samo 18 od 472 putnika uspelo je da se spase - jedna od najtragičnijih pomorskih nesreća tog doba. Gubitak broda i ljudi bio je težak udarac za holandsku trgovinu, već oslabljenu francuskom dominacijom.

Decembar 1802

02.decembar 1802.

U Ujedinjenom Kraljevstvu donet prvi fabrički zakon koji je pokušao da reguliše uslove rada dece u industriji. Iako je bio slabo sprovođen, predstavljao je pionirski korak u razvoju socijalne i radne politike. Glavne odredbe zakona bile su: ograničenje radnog dana za decu šegrte na 12 sati, obavezno provetravanje i higijena u fabrikama, obavezno obrazovanje - vlasnici fabrika morali su da obezbede osnovno učenje čitanja, pisanja i računanja, deca su morala da pohađaju verske službe. Inspekcija je formalno postojala, ali nije imala realnu moć. U praksi deca su i dalje radila u teškim uslovima, često i duže od 12 sati. Ipak, zakon je bio prvi pokušaj da se država umeša u industrijske odnose i zaštiti radnike.

07.decembar 1802.

Napoleon kao Prvi konzul donosi dekret kojim se ropstvo obnavlja u Francuskoj Gvajani. Plantaže šećera, kafe i pamuka bile su ključne za francusku trgovinu i finansije. Napoleon je želeo da povrati kolonijalnu moć Francuske i takmiči se sa Britanijom. Dok je u Evropi promovisao „modernizaciju“ i meritokratiju, u kolonijama je vraćao najgrublje oblike eksploatacije. Pokazalo se da revolucionarni ideali nisu važili univerzalno, već su bili podređeni interesima metropole. Kolonije su tretirane kao ekonomski resurs, a ljudi kao roba. Dok se u Evropi gradila slika Napoleona kao modernizatora, u kolonijama je vraćao sistem koji je revolucija proglasila zločinom. Tokom 1802.godine ropstvo se ponovo uvodi u kolonijama koje su vraćene Francuskoj mirom u Amijenu (Martinik, Tobago, Sveta Lucija, Gvadelup). Napoleon je vratio ropstvo gde god je mogao, osim u Haitiju gde je naišao na nepokolebljiv otpor.

1802

Napoleon je tokom godine intervenisao u unutrašnje uređenje Švajcarske, koja je od 1798. postojala kao Helvetska Republika pod francuskim uticajem - Odvojio je zapadni deo Švajcarske i formirao novu jedinicu pod nazivom Rodanska Republika (République du Rhône). Rodanska Republika obuhvatala je zapadne kantone (pretežno frankofone oblasti oko Ženeve i Valisa). Formalno je postojala kao posebna republika pod francuskom zaštitom, ali je faktički bila satellit Francuske. 1810. godine Napoleon je izvršio konačnu aneksiju - Rodanska Republika je potpuno uključena u Francusku. Napoleonovo mešanje u Helvetsku Republiku izazvalo je nezadovoljstvo i dodatno pokazalo da Francuska ne poštuje neutralnost Švajcarske. Paralelno, Francuska se širila u Italiji (Elba, Italijanska republika, kontrola nad Pijemontom). Ovi potezi su u Londonu shvaćeni kao dokaz da Napoleon neće stati sa ekspanzijom. Ovakva politika direktno je doprinela obnovi rata između Francuske i Velike Britanije 1803. godine, nakon kratkog mira u Amijenu.

Nakon devet godina gradnje (1793–1802), pušten je u saobraćaj tzv. Francov kanal u Bačkoj, između Dunava i Tise, poznat danas kao Veliki bački kanal. Gradnja je započeta 1793. godine, pod vođstvom braće Kiš (Jozef i Gabor Kiš), inženjera iz Sentandreje. Radovi su trajali devet godina. Nazvan je Francov kanal (Ferenc-csatorna), po caru Francu II. Dužina mkanala je oko 118 km, od Bezdana na Dunavu do Bečeja na Tisi. Omogućio plovidbu, navodnjavanje i odvodnjavanje močvarnih područja Bačke, ali i razvoj trgovine i poljoprivrede. Kanal je bio ključan za transport žita, drveta i drugih dobara iz Bačke prema Dunavu i dalje ka srednjoj Evropi. Omogućio je odvodnjavanje močvarnih terena i pretvaranje u plodna polja. Danas je deo šireg sistema kanala Dunav–Tisa-Dunav, koji je kasnije proširivan (Bezdanska prevodnica, Bajski kanal). Gradnja kanala bila je jedno od najvećih inženjerskih poduhvata u tadašnjoj Ugarskoj.

Villijam Simington sagradio prvi parobrod pod nazivom Šarlot Dundas (Charlotte Dundas) - prvi praktični parobrod u svetu pokrenut u saobraćaj januara 1803.godine. Škotski inženjer Vilijam Simington (1764–1831) je brod nazvao po Lady Charlotte Dundas, ćerki lorda Dundasa. Parobrod je imao drveni trup i parnu mašinu kompanije Carron i centralni točak sa lopaticama, dužine oko 17 m, širine 5,5 m. Prva plovidba parobroda održana je januara 1803. na kanalu Forth & Clyde u Škotskoj. Bio je to prvi uspešan parobrod za tegljenje koji je dokazao praktičnost parnog pogona na vodi. Pokazao je da parna snaga može da zameni vetar i vesla. Koristio se za tegljenje barži na kanalima, što je bio revolucionaran korak u transportu. Iako nije odmah komercijalizovan, Charlotte Dundas je inspirisao kasnije parobrode u Americi i Evropi. Smatra se „prvim praktičnim parobrodom“ i pretečom modernih parnih brodova. Komercijalni uspeh došao je tek kasnije sa Fultonovim brodom u Americi.

1803

Januar 1803

01.januar 1803.

Danske vlasti zabranile uvoz robova u dansku koloniju Zapadnu Indiju (danas Američka Devičanska ostrva) - Danska postaje prva evropska država koja je formalno zabranila trgovinu robovima. Danska je 1792. donela zakon kojim je zabranila uvoz robova u svoje kolonije, a taj zakon je stupio na snagu 1. januara 1803. Međutim, sama institucija ropstva u Danskoj Zapadnoj Indiji trajala je sve do 1848. godine. Velika Britanija je zabranila trgovinu robovima 1807, a ropstvo u kolonijama 1833. Francuska je ukinula trgovinu robovima 1815, a ropstvo 1848. SAD su zabranile trgovinu robovima 1808, ali ropstvo je ukinuto tek 1865.

04.januar 1803.

Izvedena demonstracija rada prvog parobroda na svetu, projektovanog od strane škotskog inženjera i pronalazača Vilijama Simingtona. Škotski inženjer i pronalazač Vilijam Simington je projektovao prvi parobrod na svetu, prvi brod koji je koristio parnu mašinu kao pogon. Dao mu je naziv “Šarlot Dundas“ (“The Charlotte Dundas“) po kćerci Lorda Dundasa, glavnog sponzora projekta. Prva plovidba parobroda je održana na kanalu u Glazgovu 4.januara 1803. Na palubi parobroda pored Simingtona bio je i Lord Dundas sa nekoliko svojih rođaka i prijatelja. Parna mašina je pokretala jedan velki točak sa lopaticama koji je pogonio brod. Iako je projekat postigao uspeh, mnogi su se bojali da će talasi koje formira parobrod oštetiti nasipe na reci Klajd, pa je čitav poduhvat ubrzo napušten. Dalji razvoj i usavršavanje rada parobroda je nastavljeno od strane drugih pronalazača a među njima su bili Robert Fulton iz SAD i Henri Bel iz Škotske.

Februar 1803

19.februar 1803.

Napoleon Aktom o posredovanju daje švajcarskim kantonima široku autonomiju, obrazovana nova Švajcarska Konfederacija - kraj Helvetske Republike. Nakon potpune okupacije teritorije Švajcarske od strane trupa revolucionarne Francuske 5.marta 1798, osnovana je nova država, Helvetska Republika koja je bila u vazalnom odnosu prema Francuskoj. Helvetska skupština je 24.oktobra 1801. prihvatila centralistički ustav koji deli Švajcarsku u 19 kantona. Ovakav federalistički ustav nije bio u skladu sa interesima kantona koji su želeli više slobode u odnosu na centralnu vlast. Zato je sledeće 1802. izbio rat između unitarista i federalista. Napoleon je kao arbitar Aktom o posredovanju donetom 19.februara 1803, dao švajcarskim kantonima široku autonomiju prema slaboj federalnoj Skupštini. U suštini, opet je oformljena Švajcarska Konfederacija a Helvetska Republika je prestala postojati.

21.februar 1803.

U Londonu pred 20.000 gledalaca, izvršena smrtna kazna nad sedmoricom zaverenika tzv. Despardove zavere kojom su nameravali izvršiti atentat na kralja Džordža III, preuzeti kontrolu nad London Tauerom i Bankom Engleske. Kao irski vojnik, Edvard Despard je služio u Britanskoj armiji. Tokom Američkog rata za nezavisnost se istakao u bici kod Crne Reke. Imenovan je za glavnog administratora kolonije Britanski Honduras. Opozvan je sa te pozicije 1790. zbog nezadovoljstva zvaničnog Londona njegovim radom. Uskoro je završio u zatvoru zbog dugova. Zatim se upustio u revolucionarne političke struje koje će ga krajem 1802. dovesti u nezavidnu poziciju. Naime, od strane vladinih doušnika je optužen da je umešan u zaveru kojom je nameravao preuzeti kontrolu nad Londonskim Tauerom, Bankom Engleske i izvršiti atentat na kralja Ujedinjenog Kraljevstva Džordža III. I pored slabih dokaza, Despard je uhapšen i krivično gonjen. Iako je u njegovu korist svedočio lord Nelson koji će se dve godine kasnije proslaviti u Trafalgarskoj bici, Despard je proglašen krivim za veleizdaju i osuđen, zajedno sa svojih šest drugova zaverenika na smrt vešanjem, dranjem i čerečenjem. Ovo je bilo poslednje izricanje takve jezive kazne u Engleskoj. Ipak, pre izvršenja, kazna je preinačena u vešanje i obezglavljivanje zbog strahovanja od opšteg javnog nezadovoljstva surovošću presude. Izvršenje kazne je obavljeno pred oko 20.000 znatiželjnika 21.februara 1803.

24.februar 1803.

Rođen srpski trgovac i brodovlasnik Miša Anastasijević, veliki dobrotvor. (Rođen: Poreč na Dunavu, Donji Milanovac/Otomansko carstvo/Srbija 24.februar 1803. - Umro: Bukurešt/Rumunija 27.januar 1885.) Veliki srpski trgovac i dobrotvor, kapetan Miša Anastasijević rođen je u Poreču na Dunavu, mestu podignutom na istoimenom ostrvu na ovoj reci, koje je zbog prolećnih poplava preselio knez Miloš na višu, desnu obalu. Mesto je najpre dobilo naziv Milanovac po Miloševom prvorođenom sinu i prestolonasledniku Milanu a potom Donji Milanovac kako bi se razlikovao od Gornjeg koji je podignut 1859. pod planinom Rudnik. Mišin otac Anastas, prema čijem imenu je Miša kasnije izveo svoje prezime, se bavio zemljoradnjom i sitnom trgovinom. Majka Ruža je umrla na porođaju donoseći Mišu na svet. Da bi odgajio sina, Anastas se ženi udovicom bez dece Miljom. Pre no što će navršiti treću godinu života, Miša ostaje i bez oca Anastasa pa svu brigu o njemu preuzima Milja postavivši se prema njemu do kraja svog života kao rođena Majka. Dva puta je sa njom kao mali dečak bežao u Austriju pred Turcima. Sa jedanaest godina je u Poreču radio kao učitelj pošto je bio među retkima koji je znao da čita i piše. Potom je od 1817. do 1822. radio kao đumrugdžija, tj. kao carinik na Dubrovačkoj skeli. Tada stiče i početni kapital koji će mu omogućiti samostalnu trgovinu. Za kratko vreme uz veliki talenat, neiscrpnu energiju i organizatorske sposobnosti, baveći se trgovinom svrstao se, već sa dvadest godina života, među najbogatije ljude tog vremena u Srbiji. Stupio je u brak sa Hristinom Urošević 1825. čiji je brat Sima bio pisar kneza Miloša. Preko njega je stupio u poslovnu saradnju sa vladarem i tadašnjim najvećim trgovcem Srbije, koji ga je 1833. postavio za „kapetana dunavskog“. Od tada je i poznat kao „Kapetan Miša“. Dobivši pod upravu Đerdap i Krajinu, Srbija je uvećala broj stanovnika dok se i promet robom povećao. Porasla je potreba za raznovrsnijom robom a naročito solju.

1803-1885

Miša je uzeo u zakup monopol na izvoz soli iz kneževina Vlaške i Moldavije, a kasnije i na uvoz soli iz Austro-Ugarske. To mu je donelo enormno visoke prihode. U jednom trenutku je imao 1,5 miliona dukata gotovine i postao jedan od najbogatijih ljudi na Balkanu. Njegova “imperija“ ili “prva srpska multinacionalna kompanija“ imala je oko 10.000 zaposlenih, 23 filijale – stovarišta u raznim krajevima i najmanje 74 broda za prevoz soli, solane u Mađarskoj kao i velika imanja u rumunskoj žitnici Vlaškoj. Glavna kancelarija njegovog poslovanja bila je u Bukureštu a uprava u Beogradu.

Miša je kao dobrotvor izdašno delio novac. Pozajmljivao je novac kneževini Moldaviji, pomagao mnoge pisce prilikom štampanja njihovih knjiga, opraštao dugove oprostivši i veliki dug svom prijatelju Iliji Garašaninu, poklanjao garderobu ženama Donjeg Milanovca kada bi se zadesio u tom gradiću, finansirao beogradsko čitalište i balove, otvorio besplatnu školu na svom imanju, davao miraze mnogim devojkama, spašavao trgovce od propasti.

Dobre odnose je održavao sa kneževima Milošem Obrenovićem i Aleksandrom Karađorđevićem. U politiku je ušao usled zapleta oko njegovog zeta Raje Damjanovića, ministra i predsednika Velikog suda. Zbog njega je prekinuo odnose sa knezom Aleksandrom i uključio se u pokret za njegovo svrgavanje sarađujući sa Ilijom Garašaninom i Vučićem. Knez je Damjanovića zbog učešća u Tenkinoj zaveri osudio na tamnicu gde je ovaj i umro. Kapetan Miša je predsedavao Svetoandrejskom skupštinom 1858. kada je izvršena dinastijska smena, tj. povratak Obrenovića na vlast. Miša je tada napustio Srbiju i povremeno na kratko navraćao. Naime, u želji da mu najmlađa kći Sara Karađorđević postane princeza, udao ju je 10.maja 1856. za Đorđa Karađorđevića, ruskog oficira i Karađorđevog unuka, planirajući da on nasledi presto Srbije. Najverovatnije u skladu sa ovim planom, 1857. započeta je izgradnja kapetan-Mišinog zdanja, palate koja je trebala postati njihova rezidencija. Nakon neuspeha da zeta Đorđa dovede na presto Srbije, Miša 1863. godine poklanja palatu, od tada poznatu kao “Kapetan Mišino zdanje“, “svom otečstvu“. Prema beleškama Matije Bana izgradnja palate je koštala 11.000 zlatnika. U tu veliku zgradu tada su smešteni Velika škola, gimnazija, Ministarstvo prosvete, Narodna biblioteka i muzej. Danas se u njoj nalazi Rektorat Univerziteta u Beogradu. Do kraja života, Miša je likvidirao svoje trgovačke poslove i od tada samo trošio i rasipao novac. Obzirom da je imao pet kćeri i ni jednog muškog potomka, pripisuju mu se reči da nema “za koga da čuva“ novac. Umro je u Bukureštu u 82-oj godini života, 27.januara 1885.godine. Sahranjen je na svom feudalnom posedu u Kležanu u Rumuniji, na čije je ukrašavanje, po sopstvenim rečima, potrošio 125.000 dukata.

Mart 1803

01.mart 1803.

Ohajo dobija status 17.države Unije, tj. SAD-a – prva država SAD koja je u celini formirana na javnom zemljištu. O indijanskoj istoriji Ohaja svedoče brojne zemljane grobne humke i drugi ostaci indijanske kulture. Sredinom XVII veka Irokezi su istrebili pleme Iri u oblasti istoimenog jezera. Krajem XVII i početkom XVIII veka na teritoriju današnjeg Ohaja dolaze iz drugih krajeva Severne Amerike plemena Majami, Delaver, Hjuron, Mingo, Otava i Šon. Od Evropljana u Ohajo su prvi prodrli francuski trgovci krznom 1669. Smatra se da je francuski istraživač Rene Rober La Sal otkrio reku Ohajo 1669-70. Naziv Ohajo dolazio od irokeske reči “ohi-yo“ što znači “velika reka“. Engleski trgovci krznom počeli si dolaziti u Ohajo od 1685. Do francusko-engleskog sukoba dolazi nakon 1747. kada je u Virdžiniji osnovana kompanija za otkup zemlje “Ohio Company“ koja je dobila velike posede u gornjem toku reke Ohajo. Međusobne borbe su se završile tek posle Sedmogodišnjeg rata 1763. kada su se Francuzi prema odredbama Pariskog mira, morali odreći kontrole nad Ohajom. Britanska uprava nije dozvoljavala naseljavanje belaca i namenila je to područije isključivo Indijancima.

Kada je britanski Parlament doneo Zakon o Kvebeku, područije severno od reke Ohajo je pripalo pokrajini Kvebek. Francuzima je dopušteno ispovedanje katoličke vere a za celu pokrajinu na snagu je stupio francuski građanski zakonik. Ovaj akt je doveo do velikog nezadovoljstva američkih kolonista i postao je jedan od uzroka ustanka američkih kolonija protiv britanske krune. Tokom celog Američkog rata za nezavisnost, Britanci su baš preko Ohaja prebacivali ratni materijal i vojne snage u američke kolonije pridobivši usput indijanska plemena na ovom područiju. Pariskim mirovnim ugovorom 1783. Ohajo je prešao u ruke SAD-a, a 1787. je postao deo novoosnovane Severozapadne teritorije. Sa američkom upravom je počelo i naseljavanje belaca dok su velike kompanije ugovorima sa federalnom vladom dobijale na poklon ili otkupljivale velike teritorijalne komplekse. Nastavili su se sukobi sa indijancima koje je konačno porazio u bici kod Folen Timbersa 1794. general Entoni Vejn sa posebno uvežbanom vojskom. Ohajo je pod upravom Severozapadne teritorije bio sve do 1.marta 1803, kada je i dobio status 17. države Unije. Tokom građanskog rata 1861-65. Ohajo je bio jak abolicionistički centar, iako je bio čvrsto trgovački povezan sa državama Juga. Danas je Ohajo savezna država na srednjem zapadu SAD. Ohajo je 34. po površini i 7. najnaseljenija država SAD.

24.mart 1803.

Reichsdeputationshauptschluss ("Glavni zaključak deputacije Rajha"), donesen poslednji značajan zakon u Svetom Rimskom Carstvu (potpisan 27. aprila). Ovaj dokument predstavlja jedan od najznačajnijih akata u istoriji Evrope jer je označio početak kraja Svetog rimskog carstva, koje je formalno prestalo da postoji tri godine kasnije (1806). Ključne posledice ovog zakona iz 1803. godine bile su: Teritorijalna revolucija: Sprovedena je masovna sekularizacija (oduzimanje poseda Crkvi) i medijatizacija (ukidanje samostalnosti manjih gradova i plemića), čime je broj nemačkih državica smanjen sa oko 300 na tridesetak većih entiteta. Jačanje većih sila: Najveću korist izvukle su države poput Pruske, Bavarske, Virtemberga i Badena, koje su dobile teritorijalna proširenja kao kompenzaciju za gubitke na levoj obali Rajne u korist Napoleonove Francuske. Verska promena: Nestankom crkvenih kneževina-država (poput onih u Majncu, Kelnu i Triru), Rimokatolička crkva je izgubila ogromnu političku moć u Nemačkoj. Ovaj proces je direktno popločao put ka stvaranju Rajnske konfederacije pod francuskim uticajem, a dugoročno je omogućio kasnije ujedinjenje Nemačke.

28.mart 1803.

Napoleondor (20 franaka) – ovlašćeno izdavanje zlatne kovanice sa likom Napoleona - ključni trenutak u francuskoj monetarnoj istoriji. Kovanica je postala simbol stabilnosti i moći Francuske u doba Konsulata i kasnije Carstva. Franc žerminal (Franc germinal) – uveden je kao nova valuta, definisana bimetalno (zlatom i srebrom). To je značilo da je vrednost franka bila vezana za određenu količinu oba metala, čime se obezbeđivala stabilnost i poverenje u monetarni sistem. Franc žerminal je ostao temelj francuskog monetarnog sistema sve do Prvog svetskog rata. Njegova stabilnost bila je uzor mnogim evropskim državama. Ovaj događaj je važan jer pokazuje kako je Napoléon, osim vojnih i političkih reformi, sproveo i monetarnu revoluciju – stvarajući pouzdanu valutu koja je trajala više od jednog veka. Ovaj sistem je bio toliko stabilan da je franc žerminal postao sinonim za monetarnu pouzdanost u 19. veku.

mart 1803.

Hasan-aga, novi vezir imenovan od strane Porte, konačno stigao u Beograd - služi samo kao figura, dahije imaju svu vlast u Smederevskom sandžaku (Beogradski pašaluk). Vezir je stigao u drugoj polovini marta 1803. Vremenom se pokazalo da je njegova uloga potpuno obesmišljena. Iako je formalno imao titulu i položaj, Hasan-aga je bio samo dekoracija u osmanskoj administraciji, figura bez moći. Prava vlast ostala je u rukama dahija (Janjičarskih starešina), koji su kontrolisali grad, upravu i poreze. Ova situacija je dodatno pokazala slabljenje centralne osmanske vlasti u Srbiji i jačanje lokalnih vojnih struktura. Ovakva raspodela moći bila je jedan od ključnih koraka ka kasnijem sukobu između dahija i srpskog naroda, koji će kulminirati u Prvom srpskom ustanku (1804). Ovaj događaj lepo ilustruje raspad osmanske hijerarhije: formalni autoritet (vezir) postaje prazna titula, dok realnu moć preuzimaju lokalni vojni lideri.

April 1803

07.april 1803.

U francuskom zatočeništvu umro borac za nezavisnost Haitija od Francuske Tusen Luvertir. (Rođen: San Domingo/Francuska kolonija Sen Domingo/Haiti 20.maj 1743. - Umro: For de Žu/Francuska 07.april 1803.) Fransoa Dominik Tusen-Luvertir je bio lider pokreta za nezavisnost kolonije San Domingo (Haiti) od Francuske. Kao sin crnog roba bio je obrazovan, znao je francuski i latinski jezik kao i osnove veterine. Učestvovao je u pobuni robova 1791. koja je izbila pod uticajem ideja Francuske revolucije, i ubrzo postao njen vođa. Tokom ratova Francuske koja je ova vodila protiv Španije i Britanije, vešto je taktizirao tako što je bio jedno vreme saveznik jednoj a potom drugoj strani, sve u korist Haitija. General je postao 1795. a glavni komandant San Dominga 1797. Pod njegovim vođstvom, ustanici su uspešno osvojili čitavo ostrvo Hispaniolu proteravši Špance iz Santa Dominga, tj. istočnog dela ostrva i Britance koji su imali pretenzije prema ostrvu. Luvertir je 1801. proglasio ustav kojim je San Domingo definisao kao nezavisnu državu a sebi dodelio funkciju doživotnog guvernera. Ukinuo je ropstvo i faktički osnovao prvu samostalnu državu u Španskoj Americi. U francuskoj vojnoj ekspediciji koja je usledila s ciljem da se povrati vlast francuskih veleposednika na ostrvu, Tusen je na prevaru zarobljen i deportovan u Francusku gde je u utvrđenju For de Žuu umro 7.aprila 1803. od tuberkuloze. Borbu za nezavisnost Haitija posle njegove smrti, predvodio je Žan Žak Desalin koji je u odlučujućoj bici novembra 1803. porazio francuske ekspedicione trupe što je nagnalo Napoleona da povuče preostalih 7.000 vojnika i odustane od ponovnog uspostavljanja severnoameričkog carstva. Desalin je potom proglasio nezavisnost San Dominga, tj. Haitija 1.januara 1804.

1743-1803

18.april 1803.

U Francuskoj donet Zakon o imenima – donet propis kojim je roditeljima bilo dozvoljeno da deci daju imena isključivo po svecima ili po likovima iz drevne istorije. Vlast je želela da spreči „nepristojna“ ili „neprimerena“ imena, kao i da očuva kulturni i moralni okvir društva. Ovaj zakon je ostao na snazi izuzetno dugo: 1803–1966: stroga primena (samo svetačka i antička imena); 1966.: uvedene prve blaže izmene – dopuštena su i neka tradicionalna regionalna imena; 1981.: dodatno liberalizovan – dopuštena šira paleta imena, uključujući ona iz književnosti i mitologije; 1993.: zakon je konačno ukinut; od tada roditelji u Francuskoj imaju slobodu da daju gotovo bilo koje ime, osim ako bi ono moglo da šteti detetu. Ovaj zakon pokazuje kako je država kontrolisala čak i lični identitet kroz imena, a tek krajem 20. veka pustila građane da sami biraju.

30.april 1803.

Sjedinjene Američke Države otkupile prostranu teritoriju Luizijanu od Francuske i tako udvostručile svoju dotadašnju teritoriju – jedan od najznačajnijih događaja u istoriji SAD. Potpisan je ugovor između Napoleonove Francuske i SAD koje su tada brojale 17 država, o kupovini veoma prostrane teritorije od 1.325 000 kvadratnih kilometara, koja se graničila sa tadašnom Unijom, za sumu od 15 miliona američkih dolara. Iako novac kojim su kupile Luizijanu nije bio veliki, za mladu zemlju kakve su bile SAD, to je bio poveći izdatak zbog kojeg su se morale i zadužiti. Ipak se ova kupovina smatra najerntabilnijom poslovnom transakcijom u istoriji SAD. Uključujući kamate, SAD su na kraju platile 23.213.568 dolara. Ovom kupovinom SAD su sebi krčile put ka zapadu, ka izlasku na Pacifik. Prostrana teritorija Luizijane je oduvek bila predmet interesovanja evropskih kolonijalnih država. Istraživanja i podignuta naselja tokom XVII i XVIII veka, dala su Francuskoj pravo kontrole nad rekom i većim delom doline Misisipija. Takvo stanje stvari je potrajalo sve do Sedmogodišnjeg rata. Francuska je 1762. ustupila Luizijanu, zapadno od reke Misisipi, Španiji. Luizijana je bila španski posed nepunih 40 godina. Preuzimanjem vlasti u Francuskoj i svojim pobedama u Evropi, Napoleon je primorao Španiju 1.oktobra 1800. da vrati Luizijanu Francuskoj. Predaja ove teritorije je potvrđena tajnim ugovorom u San Ildefonsu 21.marta 1801. Ovim ugovorom je uvećan komercijalni značaj luke u Nju Orlensu kao i strateški značaj ušća reke Misisipi.

Sa druge strane, ekonomsko stanje američkih doseljenika koji su se kretali preko Apalačkih planina ka dolini Misisipija, zavisilo je od izvoza robe nizvodno rečnim sistemom Ohajo-Misisipi. To je bio jedini isplativi način da se nađe tržište za veliku proizvodnju ali trgovinu je otežavalo prisustvo Španaca. Posedovali su Luizijanu, Nju Orleans i pojas koji se prostirao duž istiočnog zaliva, obuhvatajući južne delove današnjih američkih država Misisisipi i Alabame kao i celu današnju Floridu. SAD su imale pravo da od 1795. prevoze robu brodovima kroz Nju Orleans i da je drže u luci ovog grada pre no što je izvezu. U jesen 1802. je ovo pravo obustavljeno od strane Španije, tačnije Francuske koja je imala velikog upliva u spoljnu politiku ove države. SAD su tražile načina da stave pod kontrolu plovidbu Misisipijem dok je stanovništvo zapadnog dela SAD tražilo ratom zauzimanje Nju Orleansa. Da bi izbegao vojnu akciju Tomas Džeferson je odlučio da pokuša kupiti prilaz u Meksički zaliv. Planovi su obuhvatali i kupovinu Nju Orleansa pa ako je moguće i Floride. Kupovina Luizijane se nije razmatrala iako je Džeferson pokazao zainteresovanost za ovu oblast. Pošto nije želeo rizikovati da izgubi Luizijanu usled nemogućnosti da organizuje njenu odbranu od moguće britanske invazije jer je izgubio Sen Domingo, tačnije Haiti koji će kasnije proglasiti nezavisnost, Napoleon je odlučio prodati Luizijanu američkim izaslanicima u Parizu. Takođe mu je bila potrebna i finansijska injekcija obzirom da je bilo očigledno da će doći do obnavljnaja rata sa Britanijom. Očito da su obe strane i francuska i američka bile prilično zainteresovane da se kupoprodaja Luizijane realizuje. Američki izaslanici su bili ovlašćeni da potroše najviše 10.000.000 dolara za kupovinu Nju Orleansa i Floride ali su na kraju pristali da plate 15.000.000 dolara za kupovinu Nju Orleansa i cele teritorije Luizijane. Ugovor je potpisan 30.aprila 1803. a oktobra iste godine Kongres SAD je potvrdio kupovinu. Francuska je formalno predala suverenitet nad Luizijanom Sjedinjenim Državama 20.decembra 1803. Na prostranoj teritoriji Luizijane vremenom su formirane nove američke države i to u celini današnja Luizijana, Misuri, Arkanzas, Ajova, Južna i Severna Dakota, Nebraska i Oklahoma. Takođe su delovi današnjih američkih država Kanzasa, Kolorada, Vajominga, Montane i Minesote pripadali Luizijani. Kupovina ove teritorije od Francuske smatra se velikim uspehom administracije trećeg predsednika SAD Tomasa Džefersona.

Maj 1803

18.maj 1803.

napoleonovi ratovi

Velika Britanija objavila rat Napoleonovoj Francuskoj nakon što je Francuska odbila da se povuče sa holandske teritorije – početak Napoleonovih ratova koji će trajati narednih 12 i po godina, do novembra 1815. Francuski revolucionarni ratovi su okončani Amijenskim mirovnim ugovorom potpisanim 27.marta 1802. između Velike Britanije s jedne i Francuske i njenih saveznica, tačnije država pod njenom dominacijom, Španije i Batavske Republike (Holandije) s druge strane. Ovi ratovi su trajali skoro deset godina, od aprila 1792. Period od potpisivanja Amijenskog mira do obnavljanja rata 18.maja 1803. koji je trajao 14 meseci, je ujedno i jedino razdoblje mira od 1792. do 1815. Britanskom objavom rata Francuskoj su otpočeli “Napoleonovi ratovi“ koji će se okončati Napoleonovim porazom 1815, padom Francuskog carstva, obnovom francuskog Burbonskog kraljevstva i povratkom tzv. starog poretka u Evropu.

Da će Amijenski mir biti tek kratkotrajni odmor od ratovanja, svojim neodgovornim postupcima pokazale su vlasti i Britanije i Francuske. Britanski trgovci i industrijalci su se prerano obradovali miru smatrajući da će im biti otvorena sva evropska tržišta, posebno Francusko. Međutim, vrlo brzo se pokazalo da Napoleon ne pomišlja da se odrekne privrednog rata koji nikada i nije prestajao voditi protiv njih, preduzimajući sve mere kako bi sprečio ulaz britanskoj robi u zemlje koje su bile zavisne od njegove vladavine. Britanske vlasti su ubrzo shvatile da je sklapanje mira u Amijenu bilo pogrešno jer živeti u miru sa Napoleonom značilo je omogućiti mu da potpuno smrvi Evropu i zavlada njom. Napoleon se nije mnogo obazirao na britanske interese u Evropi, što pokazuje njegova politika uspostavljanja novog međunarodnog poretka u Zapadnoj Evropi iz kojeg je potpuno istisnuo Britaniju ujedno je vređajući izjavom da ona nema prava glasa u evropskim poslovima. Britanija je imala osećaj gubitka političke kontrole ali i gubitka tržišta baš kao što je strepela od moguće Napoleonove pretnje njenim prekomorskim kolonijama. U situaciji kada je bilo jasno da će na duge staze Napoleon imati neprijateljski stav prema britanskim nacionalnim interesima, jedina opcija koja je Londonu preostala bila je obnova rata. S druge strane, Napoleon se, očito znajući da će do rata ubrzo doći, počeo pripremati za neizbežni sukob. Usledile su međusobne optužbe. Britanci su se žalili na prisustvo francuskih trupa na ušću Šelde i Rajne kao i to da Napoleon potkopava njihove pozicije na Istoku misijama u Indiji i Bliskom Istoku. Napoleon je optužio Britaniju jer u skladu sa Amijenskim ugovorom nije povukla trupe sa Malte. Usledio je britanski ultimatum Francuskoj 26.aprila 1803. kojim je zahtevano da ova trenutno izvrši evakuaciju Holandije i Švajcarske. Prilikom poslednje audijencije koju je dao britanskom poslaniku, 12.maja 1802. Napoleon je pokazao svoj tobožnji bes zbog toga što britanske trupe nisu napustile Maltu, uzvikujući “Malta ili rat“. Britanski poslanik je istog dana napustio Pariz da bi potom usledile međusobne objave rata. Britanija je objavila rat Francuskoj 18. a Francuska Britaniji 22.maja. Usledio je ogorčeni sukob dveju strana koji će trajati narednih 12 i po godina.

22.maj 1803.

Francuske vlasti uhapsile su nekoliko stotina britanskih državljana koji su se tada zatekli na teritoriji Francuske - Masovno hapšenje Britanaca. Ovaj potez bio je direktan odgovor na britansku akciju od 17.maja 1803, kada su Englezi sproveli slične mere protiv Francuza. Amijenski mir je trajao svega godinu dana; već u maju 1803. sukob je obnovljen, a hapšenja su bila deo psihološkog i političkog rata između dve sile. Događaj pokazuje kako su se međunarodni odnosi u Evropi početkom 19. veka kretali ka ponovnom sukobu, a mir je bio samo privremena pauza u dugom rivalstvu Napoleonske Francuske i Velike Britanije.

25.maj 1803.

Rođen američki pisac i filozof Ralf Voldo Emerson, osnivač “Kluba transcendentalista“. (Rođen: Boston/Masačusets/SAD 25.maj 1803. - Umro: Konkord/Masačusets/SAD 27.april 1882.) Kao sin pastora prihvatio je sveštenički poziv da bi ga 1832. napustio. Putovao je u Evropu gde je upoznao Vordsvorta, Koleridža i Karlajla. Živeo je u gradiću Konkord u blizini svog rodnog Bostona u američkoj državi Masačusets. Po svojim idejama i uticaju centralna je ličnost američkog intelektualnog života u XIX veku. Javno je delovao svojim “svetovnim propovedima“ i predavanjima na teme o kojima je inače pisao u svojim delima. Predavanje pod naslovom “Američki učenjak“ (1837) nazvano je “intelektualnom Deklaracijom nezavisnosti“. U svojim knjigama i predavanjima izražavao je panteističku ljubav prema prirodi. Imao je romantičnu viziju socijalne pravde, etičke ispravnosti i odgovornosti. U govoru (1838) na univerzitetu Harvard, osporio je vrednosti istorije hrišćanstva i službenih crkava, zagovarajući individualni odnos prema božanstvu. Kao duhovni vođa tzv. transcedentalista uređivao je list “The Dial“(1842-44). Smatrao je da je pesnikova uloga da nam pomogne uvideti ono stalno u onom što je promenjivo i prolazno. Emerson, polazeći od teze o jedinstvu sveta, razmatra odnos Bog - Čovek – Priroda. Načelo ljudskog delovanja vidi u oslanjanju na samoga sebe. Klanjati se pred spoljnjim autoritetima i ustanovama znači ne poštovati unutrašnji zakon kojim se istina intuitivno objavljuje svakom pojedincu. Njegovi eseji se odlikuju sebi svojstvenom retoričkom stilu, punim slika, anegdota i sadržajnih uopštavanja dok u pesništvu iskazuje svoje američke ideje iako je vezan za evropske tradicionalne oblike. Neka od njegovih dela: “Ugledni ljudi“ (1849), “Priroda“(1836), “Ogledi“, “Vođenje života“(1860), “Društvo i usamljenost“(1870), itd.

034 Ralph_Waldo_Emerson_by_Josiah_Johnson_Hawes_1857.jpg

1803-1882

26.maj 1803.

napoleonovi ratovi

Francuska vojska ulazi u Elektorat Hanover - Francuske trupe, po Napoleonovom naređenju, zauzimaju Hanover, nemačku kneževinu koja je bila u personalnoj uniji sa Velikom Britanijom (jer je britanski kralj ujedno bio i elektor Hanovera). Ova akcija dolazi neposredno nakon raspada Amijenskog mira i obnove rata između Francuske i Britanije. Hanover je bio strateški cilj jer je predstavljao britanski posed na kontinentu. Hanover je brzo pao pod francusku kontrolu, što je oslabilo britanski uticaj u Nemačkoj. Ovaj potez je dodatno zaoštrio odnose i učvrstio kontinentalni sukob. Hanover je ostao pod francuskom okupacijom sve do 1813, kada je oslobođen u sklopu napoleonskih ratova. Ovaj događaj je bio simbol početka novog ciklusa Napoleonskih ratova, gde su teritorije nemačkih država postale ključno bojište između Francuske i Britanije.

Jun 1803

07.jun 1803.

Guverner teritorije Indijane (i budući predsednik SAD) Vilijam Henri Harison potpisuje sporazume u Fort Vejnu, sa predstavnicima indijanskih plemena Delavera, Šonija, Potavatomija, Majamija, Kikapua, Il Rivera, Vea, Pjankešoa i Kaskaskije - Senat SAD ih ratifikuje. Sporazumom je izvršen preciziranje granica Vincennes Tract-a, zemljišta koje je SAD dobila po Ugovoru iz Grinvila (1795). SAD su se obavezale da plemenima isplate određene sume novca i robu. Plemena su zauzvrat priznala američko vlasništvo nad pomenutom teritorijom. SAD su se odrekle nekih sporednih teritorijalnih potraživanja u okolini. Ovaj ugovor je deo šire politike Vilijama Henrija Harisona da širenjem teritorije SAD na severozapad osigura zemlju za doseljenike. Bio je jedan od niza sporazuma koji su postepeno potiskivali domorodačka plemena sa njihovih tradicionalnih teritorija. Kasniji, mnogo poznatiji Ugovor iz Fort Vejna iz 1809. oduzeo je plemenima oko 3 miliona hektara, što je izazvalo snažan otpor poglavice Tekumseha i njegovog saveza.

13.jun 1803.

Doneta odluka francuske administracije kojom je propisano da se u anektiranim područjima Francuske – Rajnskoj oblasti, Belgiji i Pijemontu – od juna 1804. godine zvanično koristi francuski jezik u svim javnim i administrativnim dokumentima. Nakon Amijenskog mira (1802) i njegovog raspada, Napoleon je učvršćivao kontrolu nad teritorijama koje su bile pod francuskom vlašću ili uticajem. Belgija (tada Južna Nizozemska), Rajnska oblast i Pijemont su već bili integrisani u francuski sistem uprave. Odluka o obaveznoj upotrebi francuskog jezika bila je deo šire politike centralizacije i unifikacije, kojom se francuski pravni i administrativni model nametao kao standard. Ova mera je bila deo šireg procesa francuzifikacije osvojenih teritorija, zajedno sa uvođenjem Napoleonovog zakonika (Code civil) i francuskog sistema uprave. Odluka je pokazatelj kako je Napoleon gradio jedinstveni administrativni aparat na evropskom kontinentu. Jezička politika bila je instrument političke kontrole i kulturne integracije. Istovremeno, ona je izazivala otpor lokalnog stanovništva, jer je doživljavana kao nametanje francuske dominacije.

14.jun 1803.

Napoleon Bonaparta naredio formiranje pet velikih vojnih logora radi odbrane francuske obale od mogućeg britanskog iskrcavanja. Ova odluka dolazi neposredno nakon što je Amijenski mir (1802) propao i Francuska se ponovo našla u ratu sa Velikom Britanijom. Logori su se nalazili u Bajonu, Gentu, Sen Omeru, Kompjenju, Sen Malu i u Utrehtu u okupiranoj Holandiji. Svaki od njih je imao 20.000 pešadinaca i 2.000 konjanika za odbranu. Cilj je bio brza mobilizacija i raspored duž obale, kako bi se odbranila Francuska od britanske invazije. Ovi logori su istovremeno služili i kao trenažni centri za vojsku, jer je Napoleon planirao veliku invaziju na Britaniju (koja nikada nije realizovana). Britanija je imala apsolutnu pomorsku nadmoć, pa je Napoleon morao da jača kopnenu odbranu i priprema invazione snage. Ovi logori su kasnije postali osnova za Veliku armiju (La Grande Armée), koja će 1805. krenuti u kampanju protiv Austrije i Rusije.

17.jun 1803.

Britanski inženjer Ričard Trevitik (Richard Trevithick) predstavio je u Londonu svoju parnu kočiju (steam carriage), jedno od prvih vozila na parni pogon namenjenih javnom prevozu. Mogla je da preveze osam putnika. Pokretala ju je parna mašina pod visokim pritiskom, Trevitikov sopstveni izum. Vozilo je imalo izgled kočije, ali bez konja – revolucionarna ideja za to vreme. Demonstracija je izazvala veliko interesovanje javnosti, jer je pokazala mogućnost da se parna energija koristi van železnice i rudnika. Trevitik je već bio poznat po svojim eksperimentima sa parnim lokomotivama (1801. „Puffing Devil“ u Kornvolu). Londonska parna kočija bila je prvi pokušaj da se parna energija koristi za gradski transport ljudi. Iako je projekat bio kratkog daha (vozilo je bilo teško, nepouzdano i skupo za održavanje), on je otvorio put kasnijem razvoju autobusa i automobila. Trevitik je time postao pionir u istoriji drumskog saobraćaja, iako su praktična vozila na parni pogon došla tek decenijama kasnije.

21.jun 1803.

napoleonovi ratovi

Britanci zauzimaju Svetu Luciju (Saint Lucia), koja je do tada bila pod francuskom kontrolom. Prvog jula 1803.godine britanske trupe osvajaju Tobago, takođe francusku koloniju. Ova osvajanja bila su deo šire britanske strategije da neutralizuje francuske kolonijalne posede u Karibima, jer su oni bili ključni za trgovinu šećerom i drugim kolonijalnim proizvodima. Francuska je u tom trenutku bila fokusirana na evropski kontinent i Napoleonove planove, pa nije mogla efikasno da brani udaljene kolonije. Britanija, sa svojom pomorskom nadmoći, brzo je preuzela kontrolu nad ostrvima. Osvajanje Svete Lucije i Tobaga dodatno je učvrstilo britansku dominaciju u Karibima. Francuska je izgubila značajne izvore prihoda i strateške baze. Ova osvajanja su bila deo šireg procesa u kojem je Britanija tokom Napoleonovih ratova sistematski zauzimala francuske kolonije širom sveta.

22.jun 1803.

prvi berberski rat

Američka mornarica ostvarila značajnu pobedu nad flotom Tripolija (jedne od berberskih država na severnoafričkoj obali). Prvi berberski rat izbio je kada su berberske države (Tripoli, Tunis, Alžir) nastavile da zahtevaju danak od Sjedinjenih Država za slobodnu plovidbu Mediteranom. SAD, koje su tek razvijale svoju mornaricu, odbile su da plaćaju i poslale ratne brodove u Sredozemlje. Cilj je bio da se zaštiti američka trgovina i pokaže da mlada republika može da se suprotstavi piratskim državama. Američki brodovi su se sukobili sa tripolitanskom flotom kod obale. Rezultat je bila jasna američka pobeda, koja je podigla moral i pokazala sposobnost američke mornarice da se nosi sa berberskim gusarima. Ova akcija je bila deo niza manjih pomorskih okršaja koji su kulminirali poznatijim događajima, poput uništenja fregate USS Philadelphia i kasnijeg podviga Stephena Decatura (1804). Pobeda 22. juna 1803. bila je jedan od prvih uspeha američke mornarice u međunarodnim vodama. Ojačala je pregovaračku poziciju SAD u sukobu sa Tripolijem. Prvi berberski rat se završio 1805. mirovnim ugovorom, kojim je Tripoli odustao od zahteva za danak.

Jul 1803

04.jul 1803.

Na proslavi državnog praznika „Dan nezavisnosti“, vlasti Sjedinjenih Američkih Država objavile narodu da su kupile Luizijanu od Francuske.

05.jul 1803.

napoleonovi ratovi

Potpisana Artlenburška konvencija kojom je Elektorat Hanover potpao pod okupaciju Napoleonove armije. Nemačka dinastija Hanover je paralelno, od početka XVIII veka vladala elektoratom Brunsvik-Luneburg (Elektorat Hanover) i Velikom Britanijom. Obnavljanjem francusko-britanskog neprijateljstva, Napoleonova vojska je okupirala Hanover, prestonicu istoimenog elektorata 4.juna 1803, primoravši preostale hanoverske trupe da se povuku na severnu obalu reke Elbe. Nedugo zatim, ove trupe su se predale Francuzima. Konvencijom potpisanom mesec dana kasnije u Artlenburgu (Elbska konvencija) čitava teritorija Elektorata Hanover je potpala pod francusku okupaciju. Službeno ime Elektorata Hanover bilo je Elektorat Brunsvik-Luneburg, države koja se prostirala na severozapadu današnje Nemačke. Najpre je u periodu od 1692. do 1806. bila elektorat Svetog Rimskog Carstva a potom kraljevina od 1814. do 1866. Pruska pokrajina, Hanover je bio od 1866. do 1945. Posle Drugog svetskog rata država je administrativno ukinuta. Njena današnja teritorija čini oko 80% teritorije nemačke savezne države Donja Saska.

23.jul 1803.

Neuspeo pokušaj dizanja ustanka irskog nacionaliste Roberta Emeta protiv britanskih vlasti. Robert Emet se kao borac za nezavisnost Irske priključio reorganizovanom društvu “Ujedinjeni Irci“ 1798. nakon što je te godine izvršen neuspeo pokušaj ustanka protiv britanskih vlasti. Da bi izbegao hapšenje 1799. odlazi u Francusku gde se povezuje sa irskim emigrantima, učesnicima ustanka iz 1798. kojima je Napoleon Bonaparta obećao pomoć. Videvši da od vojne pomoći nema ništa, obzirom da je Napoleon svu svoju pažnju usmerio na invaziju Engleske, Emet se vraća u Irsku oktobra 1802. da bi već marta sledeće godine otpočeo pripreme za ustanak. Na ustanak je pozvao svoje pristalice 23.jula 1803. Ustanak je rđavo bio organizovan i koordinisan obzirom da je došlo do opšte konfuzije. Deo ustanika nije ni stigao na odredište dok su ostali zaključili da je ustanak odložen. Odeven u zeleno belu tradicionalnu irsku odeću, pokušao je osvojiti Dablinski dvorac i zarobiti vicekralja sa manjom grupom pristalica. Na putu za dvorac ubijaju jednog lorda i njegovog nećaka. Shvativši da je poduhvat propao, Emet se krio u blizini mesta stanovanja svoje verenice sa kojom se nadao pobeći u SAD. Zarobljen je 25.avgusta. Osuđen je za izdaju a potom obešen 20.septembra 1803. Emet je ostao upamćen kao romantični irski junak.

26.jul 1803.

Otvorena prva vagonvej javna železnička linija u Engleskoj, između Vendsvorta i Krojdona zasnovana na konjskoj vuči konvoja kola čiji su se točkovi kretali po železnim šinama - preteča železničkog saobraćaja na parni pogon lokomotiva. Ideja za konstruisanje vagonveja, tj. konjske zaprege koja je vukla više vagona odnosno kola, slična zaprežnim na šinama, je stara više od 2.000 godina. U antičkoj Grčkoj, Malti kao i u Rimskom carstvu korišćene su kamene šine. Prve železne šine su se počele primenjivati u drugoj polovini XVIII veka. Ovaj sistem transporta tereta je intenzivno korišćen u rudnicima. Engleski parlament je 1801. doneo odluku o izgradnji prve vagonvej javne železničke linije između Vendsvorta i Krojdona kojom bi se po prvi put prevozili putnici. Linija je puštena u promet 26.jula 1803. I kasnije, širom sveta, prve tramvaje na šinama je vukla konjska zaprega.

Avgust 1803

03.avgust 1803.

drugi anglo-maratski rat

Počeo Drugi Anglo-maratski rat između Britanske istočno indijske kompanije i Marata carstva u Indiji. Marata carstvo, poznato i kao konfederacija Marata, bila je hinduska država u Indiji, koja je postojala od 1674. do 1818. Pre nastanka ovog carstva Indijskim potkontinentom vladala je dinastija Mogul. Prvi mogulski vladar Babur stigao je iz Persije i bio u srodstvu sa mongolskim carevima. Mogulska dinastija je sa sobom tokom XVI veka donela bogatu islamsku civilizaciju i po prvi put ujedinila indijski potkontinent nakon 1.500 godina. Mogulsko carstvo je tako početkom XVIII veka obuhvatalo celu teritoriju Indije osim južnog vrha. Britanska kolonizacija je vremenom doprinela urušavanju ovog carstva kao i ratovi koje je ovo carstvo vodilo sa uspostavljenim Marata kraljevstvom. Marate su srušile Mogulsko carstvo i uspostavile svoje Marata carstvo koje bilo uspešna i poslednja prepreka britanskim kolonijalnim interesima.

Britanska istočno indijska kompanija osnovana kraljevskom poveljom 1600. kao deoničko društvo, dobila je prava trgovine sa Indijom. Po osnivanju započet je dugotrajan proces porobljavanja indijskog potkontinenta koji će se okončati zavođenjem potpune vojne, političke i ekonomske vlasti britanske krune. Jednu od faza potpunog ovladavanja potkontinentom činila su i tri Anglo-maratska rata. Prvi rat je vođen od 1775. do 1782, drugi od 1803. do 1805. i treći od 1817. do 1818. Rezultat ratova je bio uništenje Marata carstva i stavljanje cele Indije osim Pendžaba pod britansku vlast.

Drugi Anglo-maratski rat je započeo usled nezadovoljstva konfederalnih država Marata carstva, Gvalijar i Barhad britanskim sporazumom sa jednim od pretendenata na presto carstva i prisustvom britanskih trupa u pojedinim oblastima carstva. Britanci su, podstaknuti Napoleonovim ratovima, tj. njegovim pohodom na Egipat i vezama države Majsor sa Francuzima preduzeli energične mere za očuvanje svojih poseda u Indiji. Sklopili su sporazume o uzajamnoj pomoći sa čitavim nizom manjih oblasti Marata carstva kojima su ih obavezali da na svojim teritorijama drže određeni kontigent britanske vojske i da ne sklapaju sporazume niti stupaju u rat bez znanja Britanije. Na taj način su po prvi put britanske trupe stupile na maratsko tlo bez otpora. Glavari država Gvalijar i Barhad su započeli rat sa Britancima želeći zasutaviti dalju britansku ekspanziju. U tome nisu imali uspeha. Nakon velikih teritorijalnih gubitaka, Britanci su prisilili državu Barhad na sklapanje mira 17.decembra 1803. uz obavezu da primi britanskog rezidenta i prizna pravo spoljne politike. Gvalijar je, takođe 30.decembra, bio prisiljen na potpisivanje mirovnog ugovora uz obavezu da stupi u Savez o uzajamnoj pomoći. Posle poraza dveju jakih maratskih država, država Indor je napala Britance aprila 1804. nanevši im, do oktobra, teže poraze došavši svojim trupama do zidina Delhija. Ipak, krajem 1804. godine i Indor je poražen i prisiljen na mirovni sporazum koji je sklopljen 7.januara 1805.

09.avgust 1803.

Američki pronalazač Robert Fulton izveo je prvu javnu probu svog parobroda na Seni u Parizu – eksperiment se završio neuspehom jer je brod potonuo. Fulton je u to vreme boravio u Francuskoj, gde je sarađivao sa Napoleonom i francuskom vladom na razvoju parnog pogona za brodove. Njegov cilj bio je da pokaže kako se parna energija može koristiti za plovidbu, što bi revolucionisalo transport i vojnu logistiku. Brod je bio opremljen parnom mašinom koju je Fulton sam konstruisao, ali konstrukcija nije bila dovoljno stabilna – tokom probe, brod je procurio i potonuo. Iako je ovaj pokušaj bio neuspešan, Fulton nije odustao. Već 1807. godine, u SAD, uspešno je lansirao parobrod „Clermont“ na reci Hadson, što se smatra početkom komercijalne parne plovidbe.

29.avgust 1803.

U Crnoj Gori je dovršen Zakonik sa Stegom, poznat i kao Zakonik Petra I Petrovića Njegoša, odnosno Zakonik Petra Cetinjskog. Zakonik sa Stegom – „steg“ označava disciplinu, red i moralnu obavezu. Svrha zakonika je uspostavljanje pravnog poretka u Crnoj Gori, koja je do tada funkcionisala mahom po običajnom pravu i plemenskim normama. Zakonik je sadržavao odredbe o: krivičnim delima i kaznama (ubistvo, krađa, izdaja, kleveta); obavezama prema crkvi i državi; ponašanju u porodici i zajednici; ulozi knezova, vojvoda i sveštenstva. Bio je to prvi pisani pravni akt u Crnoj Gori koji je imao širi autoritet od lokalnih običaja. Uveo je ideju centralizovane vlasti i pravne odgovornosti, što je bio korak ka državnosti. Zakonik je bio prožet hrišćanskom etikom, ali i pragmatičnim normama za očuvanje reda u plemenskom društvu. Njegova primena je bila otežana zbog lokalnih otpora, ali je postavio temelj za kasnije zakonodavne reforme.

Septembar 1803

11.septembar 1803.

drugi anglo-maratski rat

Bitka za Delhi - u trodnevnoj bici, Britanci pobeđuju maratske snage i preuzimaju kontrolu nad Delhijem tri dana kasnije 14.septembra. Britanci su preuzeli kontrolu nad gradom i time stavili pod svoju zaštitu Mogulskog cara Šaha Alama II, koji je do tada bio pod dominacijom Marata. Osvajanjem Delhija, Britanci su dobili veliki politički legitimitet, jer su se predstavili kao zaštitnici nominalnog cara Mogula. Time je Istočnoindijska kompanija učvrstila svoj položaj u severnoj Indiji. Ovaj događaj je bio ključan korak u procesu britanske dominacije nad indijskim potkontinentom, jer je simbolički označio prelazak vlasti od Mogula na Britance.

23.septembar 1803.

drugi anglo-maratski rat

Bitka kod Asaia - odlučujuća bitka Drugog Anglo-maratskog rata u kojoj Britanska istočno indijska kompanija pobeđuje i otvara vrata za učvršćivanje svoje vlasti nad indijskim potkontinetnom. U ovoj bici, koja se odigrala u zapadnoj Indiji kod mesta Asai, britanske snage je predvodio general-major Artur Velsli, koji će kasnije postati Vojvoda od Velingtona. Sam Velington je pobedu u Bici kod Asaia opisao kao svoje najbolje ostvarenje na bojnom polju. Bitka se smatra glavnom, odlučujućom u Drugom Anglo-maratskom ratu obzirom da je omogućila dalje uspešno napredovanje britanskih snaga ka severu Indije i ovladavanje centralnim delom indijskog potkontineta. Konačno osvajanje Indije sem Pendžaba, Britanska istočno indijska kompanija je ostvarila nakon Trećeg Anglo-maratskog rata 1817-18. kada je ujedno i uništeno Marata carstvo, poslednja brana porobljavanja Indije.

28.septembar 1803.

Rođen francuski književnik Prosper Merime, koji se odlikovao uglađenim i sažetim stilom – pisac novele “Karmen“ koja je inspirisala francuskog kompozitora Žorža Bizea da napiše istoimenu operu. (Rođen: Pariz/Francuska 28.septembar 1803. - Umro: Kan/Francuska 23.septembar 1870.) Merime potiče iz imućne građanske porodice koja je negovala umetničke i književno-filozofske tradicije, najviše volterovske. Otac mu je bio slikar. Od rane mladosti posećivao je književne salone i družio se sa mnogim poznatim piscima i slikarima. Kao veliki erudita, poznavalac istorije, arhitekture i arheologije, postao je 1834. inspektor u Upravi istorijskih spomenika a 1844. član Francuske akademije. Deceniju kasnije postaje senator a 1860. i sekretar Senata. Interesovao se za ruski jezik i literaturu. Prevodio je dela ruskih pisaca poput Puškina, Gogolja, Turgenjeva, predstavivši tako francuskoj publici bisere ruske literature. Prijateljevao je sa Turgenjevim. Pored književnih pisao je i naučne radove iz oblasti kojima se bavio. Francuski dramatičar i pisac kratkih priča Prosper Merime važi za, u mnogo čemu, nepopravljivog romantičara. Ipak, on je, pored duga romantičarskom pokretu i klasičnim piscima XVII veka, zajedno sa Stendalom, začetnik novih tendencija u književnosti i prethodnik francuskih realista. Proslavio se zbirkom kratkih pozorišnih komada o ljubavnim strastima u španskom ambijentu “Pozorište Klare Gazul“ (1825). U duhu romantičarskog pokreta, Merime 1827. objavljuje svoju čuvenu mistifikaciju “Gusle“ – izbor ilirskih pesama skupljenih u Dalmaciji, Bosni, Hrvatskoj i Hercegovini. Samo dve od 35 pesama u ovom delu, nisu njegova tvorevina. To su “Hasanaginica“ i “Miloš Kobilić“. Ovim delom je potvrdio svoje interesovanje za daleke, malo poznate predele i narode i njihove umotvorine, kao i romantičarsku sklonost ka fantastičnom i stravičnom (pojava vampirizma zauzima značajno mesto u “Guslama“).

1803-1870

Okrenuvši se istorijskim temama napisao je “Žakeriju“ (1828), zbirku od 36 dramskih slika o pobuni francuskih seljaka u XVI veku i jedan od prvih romana francuskog romantizma „Hronika vremena Šarla IX“. Najuspešnije su mu novele i pripovetke u kojima je do vrhunca doveo zaokupljenost fantastikom, misticizmom, egzotikom, fatalnim strastima, nasiljem i okrutnošću, romantičarskim motivima koje je uobličavao jezgrovitim stilom sa smislom za psihologiju likova, realističke detalje i dramsku napetost. Među njima su novele “Mateo Falkone“, “Tamango“, “Zauzimanje utvrđenja“ koje je objavio 1829, potom “Etrurska vaza“(1830), “Venera iz Ila“ (1837), “Kolomba“ (1840) i svakako najpoznatija “Karmen“ (1845), o tragičnoj ljubavi ciganke i španskog vojnika. Potom je napisao novele „Plava soba“ (1866) i “Lokis (1869). Mnogobrojna putovanja po Grčkoj, Španiji, Turskoj, Italiji i Francuskoj opisao je u “Beleškama s putovanja“ (1835-40). Posmrtno mu je objavljena korespondencija “Pisma nepoznatoj“ (1874) i „Pisma gospodinu Paniziju“ (1881). Prosper Merime je umro u Kanu 23.septembra 1870. godine, gde je i sahranjen. Nacionalni registar spomenika kulturnog nasleđa Francuske je nazvan po njemu Merime.

Oktobar 1803

08.oktobar 1803.

Umro italijanski pisac Vitorio Alfijeri, rodoljubivi pesnik i dramski pisac iz čijeg dela zrači strasna slobodoljubivost. (Rođen: Asti/Kraljevina Sardinija - Pijemont/Italija 16.januar 1749. - Umro: Firenca/Kraljevina Etrurija/Italija 08.oktobar 1803.) Pesnik tragičar čija je dominantna tema rušenje tiranije, poreklom je iz visokog Pijemontskog plemstva. To mu je omogućilo, kako je i sam zabeležio u autobiografiji “Život V.A. koji je on sam napisao“(1790-1803), da se sa prezirom odnosi prema vladajućem feudalnom poretku, dok ga je materijalna nezavisnost oslobodila dužnosti da služi bilo kome osim istini. Od najranije mladosti je mrzeo autoritete i sve što sputava ljudski duh u ime nekog tobožnjeg višeg načela. Najviša, ničemu potčinjena ljudska kategorija, sloboda, zajedno sa svojim autentičnim pojmom, tiranijom, osnovni je motiv njegovog književnog stvaralaštva. Obrazovan na Vojnoj akademiji u Torinu, Alfijeri je postao poručnik. Nakon tih osam mučnih godina “neobrazovanja“ na akademiji i petogodišnjeg putovanja po Evropi, od Londona do Budima, od Madrida do Petrograda, u 26. godini Alfijeri otkriva svoj umetnički poziv i od tragičnog lika, tipičnog za predromanitizam, postaje autor tragedija. Svojim tragedijama, nadao se obezbediti Italiju dramama koje će biti uporedive sa onima iz drugih evropskih zemalja. Kroz svoje pesme i drame pomogao je oživeti nacionalni duh Italije i tako stekao zvanje preteče Rizorđimenta. Tokom svojih putovanja, u Engleskoj otkriva političku slobodu koja je postala njegov ideal a u Francuskoj književnosti potpada pod veliki uticaj Žan Žaka Rusoa a posebno Monteskjea čija dela izučava. Živi u Torinu 1772, a ostavku u vojsci podnosi sledeće godine.

1749-1803

Piše tragediju “Kleopatra“ koja je izvođena sa velikim uspehom 1775. Posle ovog uspeha, Alfijeri je odlučio posvetiti se književnosti. Počeo je sa metodičnim proučavanjem klasika i italijanskih pesnika. Pošto je koristio francuski jezik, jezik vladajuće klase u Torinu, odlazi u Toskanu da bi se upoznao sa čistim italijanskim jezikom. Njegov dramski opus obuhvata 19 tragedija: “Saul“, “Filip“, “Agamenon“, “Brut I“, “Brut II“, Orest“, “Antigona“, “Marija Stjuart“ itd. nastale u periodu od 1776. do 1786. a štampane od 1787. do 1789. Tragedija “Saul“ se smatra njegovim remek delom, najupečatljivijom dramom italijanskog pozorišta. Gotovo uvek u Alfijerijevim tragedijama je predstavljena borba između šampiona slobode i tiranina. Od proznih dela, osim spomenute autobiografije, značajni su polemički spisi “O tiraniji“ (1777) i “O vladaru i o književnosti“(1778-86). Američku i francusku revoluciju je pozdravio nizom oda “Slobodna Amerika“(1781-83) i “Obezbastiljeni Pariz“(1789). Njegovih 6 komedija se uglavnom bave političkim temama, odnosno satirom italijanskih običaja. Pisao je i sonete, satire i epigrame. Umro je u Firenci 8.oktobra 1803. gde je i sahranjen u crkvi Santa Kroče, u istoj grobnici sa svojom životnom saputnicom Groficom od Albanija. Sahranjen je između grobnica Makijavelija i Mikelanđela. Tokom prve polovine XIX veka u otadžbini i Evropi Alfijeri posmrtno postaje simbol borbe za ujedinjenje Italije.

09.oktobar 1803.

Ostrvlje Madeira doživelo jednu od najvećih prirodnih katastrofa u svojoj istoriji – poplavu (aluvião) koja je odnela stotine života, procene idu i do najmanje 600 mrtvih. Velika bujična poplava izazvana je ekstremnim padavinama. Procene broja žrtava variraju, ali se najčešće navodi 600 i više mrtvih, od čega je samo u Funšalu zabeleženo oko 200 žrtava u jednom kvartu. Katastrofa je ostala duboko u kolektivnom sećanju Madeire. Do danas se u Mašiku 9. oktobar obeležava kao opštinski praznik u znak sećanja na žrtve.

17.oktobar 1803.

Rođen mađarski političar Ferenc Deak, glavni arhitekta sporazuma Beča i Budimpešte iz 1867. kojim je Austrijsko carstvo prekomponovano u dvojnu Austro-Ugarsku monarhiju. (Rođen: Sojtor/Austrijsko carstvo/Mađarska 17.oktobar 1803. - Umro: Budimpešta/Austro-Ugarska/Mađarska 29.januar 1876.) Deak je bio sin imućnog mađarskog zemljoposednika. Nakon što je diplomirao prava, zaposlio se u pravnoj službi svog okruga Zala. Izabran je da zastupa ovaj okrug u mađarskom parlamentu umesto brata koji je podneo ostavku. Od tada počinje njegovo aktivno bavljenje politikom. Od početka svog političkog delanja zalaže se za političku emancipaciju i unutrašnju reorganizaciju Mađarske. Predvodio je mađarsku opoziciju, uglavnom sitnije mađarsko plemstvo, protiv austrijskog kancelara Klemensa Meterniha pre revolucije 1848. Kada je tokom mađarske revolucije, pod pritiskom revolucionarnog pokreta, Habzburška dinastija imenovala u martu 1848. prvu nezavisnu ugarsku vladu na čelu sa Batanjijem, sastavljenu samo od plemića, Deak postaje ministar pravde. Nakon sloma revolucije, povlači se na svoje porodično imanje gde živi nekoliko godina bez ometanja od strane austrijskih vlasti, koje su smatrale da njegove aktivnosti nisu bile izdajničke. Ipak, odbija sve pozive da sarađuje sa bečkim režimom koji je smatrao nelegalnim. Godine 1854. prodaje sve svoje posede, donira najveći deo prihoda svojoj sestri i seli se u Peštu gde zakupljuje četvrtinu hotelu „Angol Kiralnji“ u kojem stanuje do kraja života. Vraća se u politički život i postaje predvodnik onih snaga koje žele kompromis sa bečkim režimom. Austrijski car Franc Jozef je takođe bio uveren u neophodnost pomirenja sa Mađarskom. Deak je 16.aprila 1865. izneo mađarske uslove, odnosno projekat na osnovu kojeg bi se došlo do kompromisnog rešenja, tj. dualističkog uređenja Habzburške monarhije. Dve godine kasnije car Jozef i Deak potpisuju Kompromis koji je ratifikovan u obnovljenom mađarskom parlamentu 29.maja 1867. čime je uspostavljena dvojna Austro-Ugarska monarhija. Deak se bez svake sumnje smatra tvorcem kompromisa koji je svakako njegovo životno delo. Takođe, nije bilo oblasti javnog života na koji nije vršio uticaj. Bio je humanista i borac za poboljšanje uslova života mađarskom seljaštvu.

1803-1876

18.oktobar 1803.

drugi anglo-maratski rat

Britanske trupe zauzele Agru, grad od strateškog značaja, nekadašnju prestonicu Mogulskog carstva, sa snažnom tvrđavom (Agra Fort). Britanci su pod vođstvom generala Džerarda Lejka (Lord Lejk) krenuli u niz ofanziva protiv maratskih snaga koje su kontrolisale ključne gradove severne Indije. Nakon pobede kod Delhija (11. septembar 1803), Lejk je nastavio prema Agri. Britanske snage su ušle u grad i zauzele tvrđavu. Time je Agra pala pod kontrolu Britanske Istočnoindijske kompanije, što je dodatno oslabilo maratski otpor u severnoj Indiji. Zauzimanje Agre i Delhija predstavljalo je kraj realne moći Mogulskog carstva, koje je od tada postalo britanski protektorat.

20.oktobar 1803.

Senat Sjedinjenih Američkih Država ratifikovao „Kupovinu Luizijane“ od Napoleonove Francuske kojom je udvostručena dotadašnja teritorija te zemlje.

23.oktobar 1803.

Gospođa de Stal odlazi u Nemačku, pošto ju je Napoleon proterao - bio je nezadovoljan njenim romanom Delfina, podozrevao je da bi se oko nje mogla formirati zavera. Madam de Stal (Anne Louise Germaine de Staël-Holstein), bila je jedna od najuticajnijih figura evropskog intelektualnog života krajem XVIII i početkom XIX veka. Roman Delfina (Delphine) (objavljen 1802), u epistolarnom obliku, je kroz likove i zaplete kritikovao društvene norme, brak, religiju i političku hipokriziju. Napoleon Bonaparta je roman doživeo kao prikrivenu kritiku režima. Smatrao je da se oko gospođe de Stall okuplja opozicija i da bi njen salon mogao postati jezgro zavere protiv njega. U Nemačkoj je stupila u kontakt sa nemačkim romantizmom i filozofijom (Šiler, Gete, Herder). Progonstvo je učvrstilo njen status kao simbola slobodne misli i otpora autoritarizmu.

Novembar 1803

18.novembar 1803.

haićanska revolucija

Bitka kod Vertieresa – Pobeda Haićana predvođenih Žan-Žak Desalinom nad francuskim ekspedicionim snagama. Bitka kod Vertieresa bila je odlučujuća bitka Drugog haićanskog rata za nezavisnost od Francuske i završna faza Haićanske revolucije. Do kraja oktobra 1803. haićanski pobunjenici su već preuzeli gotovo celu teritoriju Haitija od Francuza. Pobedom u bici kod Vertieresa bio je otvoren put ka nezavisnosti koju je proglasio Desalin 1.januara 1804. Svojim ustankom protiv robovlasničke kolonijalne vlasti, armija sastavljena od robova izvojevala je svoju slobodu. Datum izvojevane pobede u bici kod Vertieresa, 18.novembar se slavi kao Dan armije i pobede na Haitiju.

21.novembar 1803.

Vođa razbojnika Johan Bikler i njegovih 19 drugova giljotinirani su u Majncu: Bikler je uživao veliku popularnost kod siromašnih seljaka jer je njegova banda pljačkala bogate trgovce i priređivala veselja za obični puk - nemački Robin Hud. Biklerov nadimak bio je Schinderhannes („sin klanice“), jer je kao mladić radio u klanici. Bio je vođa razbojničke bande koja je krajem XVIII i početkom XIX veka harala područjem Rajne, Hunsrika i Taunusa. U narodu je stekao gotovo Robin Hood reputaciju – pljačkao je bogate trgovce, a siromašnima priređivao gozbe i veselja. Njegova figura je kasnije ušla u nemački folklor, pesme i romane, kao simbol otpora protiv vlasti i nepravde. Uhapšen je 1802. od strane francuskih vlasti (Francuska je tada kontrolisala Majnc). Proces protiv njega i njegove bande bio je spektakularan i privukao veliku pažnju javnosti. 21. novembra 1803. giljotiniran je zajedno sa 19 saučesnika na glavnom trgu u Majncu. Njegova smrt nije uništila legendu – naprotiv, učvrstila je njegov status narodnog junaka. Schinderhannes je postao deo nemačke usmene tradicije, balada i kasnijih književnih dela. Njegova banda je bila poslednji veliki razbojnički pokret u Rajnskoj oblasti pre modernizacije i centralizacije vlasti. Do danas se u nemačkim selima i gradovima održavaju predstave i festivali posvećeni njegovoj legendi.

29.novembar 1803.

Rođen austrijski matematičar i fizičar Kristijan Dopler najpoznatiji po hipotezi koja je po njemu dobila naziv “Doplerov efekat“. (Rođen: Salcburg/Austrijsko carstvo/Austrija 29.novembar 1803. - Umro: Venecija/Austrijsko carstvo/Italija 17.mart 1853.) Johan Kristijan Andreas Dopler je rođen i odrastao kao sin kamenoresca u Salcburgu. Obzirom da je generalno bio loše fizičke kondicije, nije se mogao baviti očevim zanatom. Po završetku srednje škole studirao je filozofiju u svom rodnom gradu a matematiku i fiziku na Politehničkom institutu u Beču, gde je počeo raditi kao asistent 1829. U Praškoj politehničkoj školi se zaposlio 1835. gde je dobio zvanje profesora matematike i fizike 1841. Godinu dana kasnije objavio je svoje najznačajnije delo “O obojenoj svetlosti dvostrukih zvezda“ u kojem je obradio pojavu nazvanu po njemu Doplerov efekat. Doplerov efekat je pojava da usled realativnog kretanja prijemnika ili izvora dolazi do menjanja frekfencije talasa. Ako se prijemnik i predajnik kreću jedan ka drugom, frekfencija raste, a ako se međusobno udaljavaju, tj. kreću jedan od drugog, frekfencija opada. Na primer, buka koju motor automobila pravi dok nam se približava je drugačija, intenzivnija, od one koju pravi kada se udaljava od nas. Doplerova istraživačka karijera u Pragu je prekinuta marta revolucionarne 1848, kada se preselio u Beč. Postavljen je na poziciju predsedavajućeg Instituta za eksperimentalnu fiziku na Univerzitetu u Beču 1850. Na bečkom univerzitetu, Dopler je, zajedno sa Francom Ungerom, igrao značajnu ulogu u razvoju mladog Gregora Mendela koji je kasnije postao osnivač genetike. Dopler je umro od bolesti pluća u Veneciji u 50-oj godini života. Sahranjen je nedaleko od ulaza u venecijansko ostrvo - groblje San Mikele.

1803-1853

30.novembar 1803.

Iz Španije kreće Balmisova ekspedicija, tj. Kraljevska filantropska ekspedicija vakcinacije, zvanično sa ciljem zaštite od boginja u današnjoj Latinskoj Americi i Filipinima. Cilj španskih kolonijalnih vlasti, zvanično je bio preneti i raširiti vakcinu protiv boginja (otkrivenu od strane Edvarda Dženera 1796) u španske kolonije. Pošto vakcina nije mogla da se transportuje u ampulama, korišćen je tzv. “živi lanac” – grupa siročadi (22 dečaka) kojima je vakcina davana sekvencijalno, tako da su oni postajali nosioci aktivnog virusa i prenosili ga dalje. Ekspedicija je pošla iz La Korunje. Kanarska ostrva su bila prva stanica a potom je ekspedicija obišla Venecuelu, Kolumbiju, Ekvador, Peru, Meksiko, Filipine i Makao u Kini. Zvanični podaci govore o tome da je spaseno hiljade života i da je došlo do smanjenja smrtnosti od boginja. Alternativni izvori pak tvrde da je ovo bio kolonijalni projekat u svrhu kontrole stanovništva i eksperimentisanja nad domorocima jer postoje i spisi u kojima se tvrdi da je Dženerov eksperimet zapravo doživeo fijasko koji je doveo do nevinih žrtava u samom startu primene. U kolonijama je došlo do neetičnog korišćenja dece i domorodaca bez njihove saglasnosti. To je uzrokovalo hiljade žrtava zbog komplikacija, prisilnih vakcinacija i kolonijalne represije. Ovaj događaj bio je simbol kolonijalnog nasilja pod maskom filantropije. I poslednjih decenija modernog doba svedoci smo nebrojenih žrtava vakcinacije koja se i dalje bazira na Dženerovoj metodologiji a koji zvanična medicina i farmako-korporacije primenjuju zarad profita i depopulacije a samim tim i kontrole stanovništva širom sveta. Ako to čine danas ubedivši većinu ljudi u korisnost vakcinacije, možemo samo zamisliti dokle su sezale njihove granice "filantropije" pre više od dva veka nad kolonizovanim domorocima.

U sedištu kolonijalne vlasti Kabildu, u Nju Orleansu, španski predstavnici zvanično predali Luizijanu Francuskoj. Na istom mestu, tri nedelje kasnije, 20.decembra, francuski zvaničnici su Luizijanu svečano predali američkim vlastima. Vlasti SAD su prostranu Luizijanu, kojom su udvostručile državnu teritoriju, otkupile od Napoleonove Francuske 30.aprila 1803. za sumu od 15 miliona tadašnjih dolara. Konačno, sa uračunatim kamatama taj iznos će porasti na sumu od 23 miliona i dvesta hiljada dolara.

Decembar 1803

01.decembar 1803.

U Francuskoj na snagu stupile nove odredbe o pravu na rad po kojima su radnici morali imati radnu knjižicu potvrđenu od policije ili gradskih činovnika. S takvim dokumentom, bez koje više niko nije mogao dobiti posao, omogućena je državna kontrola radništva. Radnik bez knjižice se smatra skitnicom i tako se postupa prema njemu. Umesto da rad bude pravo, postao je privilegija dostupna samo onima koji su imali validnu knjižicu. Ovo je deo revolucionarne politike koja je, uprkos proklamovanom oslobađanju naroda, uvela nove oblike nadzora i disciplinovanja. Radna knjižica je zapravo bila instrument kontrole, a ne emancipacije. Kasnije će slični sistemi biti korišćeni u mnogim državama, naročito u 19. i 20. veku, kao sredstvo regulisanja radne snage i sprečavanja „nepoželjnih“ društvenih kretanja.

11.decembar 1803.

Rođen francuski kompozitor i dirigent Hektor Berlioz, romantičar koji je stvarao dela izvanrednih tonskih boja – pisac kapitalnog dela “Fantastična simfonija“. (Rođen: Kot Sent Andre/Francuska 11.decembar 1803. - Umro: Pariz/Francuska 08.mart 1869.) Hektor je rođen u provincijskoj porodici seoskog lekara Anrija Berlioza. U rodnom mestu je ostao do 17. godine života gde je stekao i svoja prva znanja iz oblasti muzike vezana za flautu i gitaru. Maturirao je u Grenoblu i u skladu sa očevom željom upisao medicinu na Pariskom univerzitetu. Veoma naklonjen muzici, upoznao je operu i počeo se družiti sa muzičarima, pisati o muzici i komponovati. Uprkos protivljenju roditelja i uskraćivanju finansijske podrške, 1826. Hektor napušta studije medicine i potpuno se posvećuje muzici upisavši studije kompozicije na Pariskom konzervatorijumu. Septembra 1827. upoznaje englesku glumicu Harijet Smitson, koja mu postaje inspiracija za prvo i najveće delo “Fantastičnu simfoniju“ (1830). Ona će mu postati supruga 1832. Prvi uspeh je doživeo 1828. koncertom sopstvenih dela. Ubrzo stupa u književno-umetničke krugove Pariza (Igo, Dima, Balzak, Merime i drugi), osvaja nagrade “Prix de Rome“(1828. i 1830.), oduševljavao se Šekspirom i Geteom. U Rimu je boravio tokom 1831. Tridesetih godina je živeo u Parizu gde je komponovao neka od svojih najpoznatijih dela, zasnovao porodicu i rešio svoje finansijske probleme zahvaljujući zagonetnoj i velikodušnoj donaciji Nikola Paganinija od 20.000 franaka. Od 1842. započinju njegove turneje po inostranstvu gde ga, naročito u Nemačkim zemljama i Sankt Peterburgu, više cene nego u Francuskoj. Sve do 1856. je bezuspešno pokušavao postati profesor na Konzervatorijumu, a u Operi je tek 1863. uspeo postaviti jedno svoje delo. Hektorov privatan život bio je ispunjen porodičnim tragedijama: dva neuspela braka, obe supruge i jedini sin su mu umrli mladi. Umro je u Parizu u 66. godini života. Napisao je autobiografiju “Sećanja“, objavljenu 1870.

1803-1869

Najznačajnije delo Berliozovog stvaralaštva je “Fantastična simfonija“. Od ostalih treba navesti: “Harold u Italiji“, “Romeo i Julija“, “Faustovo prokletstvo“, opere “Benvenuto Čelini“, “Trojanci“ itd. Napisao je temeljne priručnike moderne instrumentacije i dirigovanja. Najznačajnije od dela u ovom domenu je svakako “Veliki traktat o modernoj instrumentaciji i orkestraciji“. Posle prosečnog uspeha koji je 1862. ostvarila premijera njegove kolosalne četvorosatne opere “Trojanci“, Berlioz se razočarao i prestao pisati do kraja života 1869.

18.decembar 1803.

Umro nemački pesnik, filozof i protestantski teolog Johan Gotfrid fon Herder kojeg često nazivaju ocem kulturnog nacionalizma. (Rođen: Morong/Kraljevina Pruska/Poljska 25.avgust 1744. - Umro: Vajmar/Vojvodstvo Saks-Vajmar/Nemačka 18.decembar 1803.) Kao protestantski teolog i luteranski sveštenik, Herder je putovao po Evropi pre no što se 1776. nastanio u Vajmaru kao vrhovni sveštenik velikog vojvodstva, često u sukobu sa pravilima staleškog društva. U poslednjoj četvrtini XVIII veka zauzimao je istaknuto mesto u književnom i kulturnom životu nemačkih zemalja. Iako je u mladosti bio pod uticajem mislilaca poput Kanta, Rusoa i Monteskjea kasnije je postao najveći intelektualni protivnik prosvetiteljstva utičući na razvoj romantizma u Nemačkoj. Značajan uticaj na čitav nemački romantizam izvršio je delom “Ideje o filozofiji istorije čovečanstva“ kao i na mladog Johana Volfganga Getea i književni pokret “Sturm und gang“. U periodu druženja sa Geteom u Strazburu i Vajmaru od 1771. stvorio je svoje najznačajnije radove. Po Herderu je književno stvaralaštvo svakog naroda određeno njegovim posebnim genijem i jezikom. U skladu sa tim posebnu pažnju je posvetio narodnim pesmama, pa je zbirka pesama različitih naroda “Narodne pesme“ (1778), kasnije nazvana “Glasovi naroda u pesmama“, prvo njegovo veliko folklorno delo. U ovu zbirku uvrstio je i četiri srpske pesme, uključujući i „Hasanaginicu“ u Geteovom prevodu. Bitno je doprineo popularizaciji Srba i Slovena uopšte u intelektualnim krugovima na Zapadu.

1744-1803

Herdera treba smatrati i osnivačem filozofije istorije. Kao filozof pokušao je izmiriti materijalizam Baruha Spinoze sa idealizmom Vilhelma Lajbnica i bio protivnik formalizma Imanuela Kanta. U pomenutom delu “Ideje o filozofiji istorije čovečanstva“ jasno je postavio osnovne probleme istorije kao naučne. Odbacio je statičko shvatanje istorije i tvrdio da se sve u prirodi i u istoriji čoveka razvija u određenim uslovima i po prirodnim zakonima. Osnovni zakon istorijskih procesa je da konstruktivne sile na kraju odnose pobedu nad destruktivnim. Slovenima je dao posebno mesto i ubrajao ih među najkonstruktivnije istorijske faktore. Ove Herderove misli preuzeo je Slovak Jan Kolar od koga i potiče ideja “slovenske uzajamnosti“ a iz nje čitav slovenofilski pokret. Time što je naglašavao naciju kao organsku grupu čija su obeležja poseban jezik, kultura i duh, Herder je doprineo nastanku istorije kulture kao i posebnog oblika nacionalizma koji ističe urođenost vrednosti nacionalne kulture. Neka od njegovih dela: “Kritičke šume“(1769), “Rasprava o poreklu jezika“ (1772), “Pisma o popularisanju humanosti“ (1793-97) itd.

20.decembar 1803.

Prostrana teritorija Luizijane zvanično postala sastavni deo teritorije SAD - izvršena formalna predaja Luizijane vlastima SAD od strane francuskih zvaničnika. SAD su kupovinom Luizijne od francuskih vlasti 30.aprila 1803. udvostručile svoju dotadašnju državnu teritoriju. Tom kupovinom SAD je omogućena dalja ekspanzija na zapad. Sledeće 1804. formirane su vlasti Luizijane, na čijoj teritoriji je vremenom obrazovano 13 saveznih država od kojih jedna i danas nosi naziv Luizijana. Ova država je i zvanično 30.aprila 1812. postala 18. država SAD.

1803

Godina 1803. bila je ključna u predvečerje Prvog srpskog ustanka, obeležena kulminacijom terora dahija (Aganlija, Kučuk-Alija, Mula Jusuf i Mehmed-aga Fočić) u Beogradskom pašaluku. Nakon što su 1801. ubili pašu, dahije su uspostavile bezakonje, što je primoralo srpske knezove i narod na intenzivno tajno organizovanje i pripremu pobune, koja će buknuti početkom 1804. Janjičari su suspendovali vlast sultana, uveli namete, otimali imanja i ubijali viđene Srbe, što je život učinilo nepodnošljivim. Srbi su se, svesni neodrživog stanja, počeli odmetati u hajduke. Gladna godina je u Srbiji, hajduci napadaju i lađe natovarene hranom. Najopasnija je družina harambaša Laze, strah i trepet na austrijskoj strani. Tokom 1803. knezovi i narodni prvaci su tajno pregovarali i planirali opštenarodni ustanak. Za Karađorđa se priča, da je u leto 1803. godine pregovarao sa zemunskim trgovcima radi nabavke municije. U jesen počeli su sastanci, dogovori i zakletve. Srbe je hrabrilo to, što su se dahije počele gložiti između sebe i što se činilo, da je njihova snaga osetno paralisana. Knez Aleksa Nenadović uputio je pred kraj 1803.godine u Zemun jedno pismo tamošnjem komandantu majoru Mitezeru. U njemu mu je govorio, kako su Srbi pozavađali dahije, između kojih će doći do borbe, pa ga moli, da spremi džebane i oficira, "a vojske dosta imamo da nam pomognu da dahije odavde oteramo." Na bliža saopštenja knez je uputio majora na Petra Ička i druga neka lica. Doista, između Aganlije i Kučuk Alije bilo je došlo do krupnih sukoba, u kojima je bilo i mrtvih glava. Pukim slučajem ovo pismo kneza Alekse palo je u ruke dahijama u Ostružnici. I otvorilo im je oči. Dotle zavađeni, oni se pred opasnošću mire i traže načina kako da doskoče svojim neprijateljima. Osećali su, verovatno, i sami da je stvar ozbiljna, u toliko više, što su se bojali srpskih veza sa Austrijom i neke napasti sa te strane. I s toga rešiše da opasnost spreče odmah u početku, i to najradikalnijim sredstvima. Narod je trebalo obezglaviti, i to tako što će se pobiti glavni knezovi i sveštenici, oni koji mogu postati vođe i koji imaju veza preko granice. Tako je došlo do seče knezova, toliko poznate iz slavne Višnjićeve pesme o početku bune. U drugoj polovini januara 1804. biše pogubljeni knez Aleksa, Ilija Birčanin, Marko Čarapić, Hadži Ruvim i drugi; ukupno oko 70 lica. Sam Mehmed-aga Fočić kazao je knezu Aleksi, da gine zbog onog zemunskog pisma.

1804

Januar 1804

01.januar 1804.

Proglašena nezavisnost Haitija od Francuske. Ostrvo Hispaniolu, na čijem zapadnom delu se danas prostire država Haiti a na istočnom Dominikanska Republika, otkrio je Kolumbo 1492. Nakon istrebljenja većeg dela domorodačkih plemena, Španci su na ostrvo, od početka XVI veka, počeli dovoditi crne afričke robove za obavljanje poslova na plantažama i u rudnicima. U XVII veku su francuski gusari potisnuli Špance iz severozapadnog dela ostrva na koji su se potom naselili francuski plantažeri. Mirom u Rajsviku 1697. taj deo ostrva je postao francuska kolonija San Domingo. Iz ove kolonije Francuska je dobijala šećer, kakao, kafu, indigo i pamuk. San Domingo je bio “robovsko društvo“čija je privreda u potpunosti zavisila od robovske radne snage. Opisan je kao kao jedna od najbrutalnijih robovlasničkih kolonija u kojoj je trećina robova umirala nekoliko godina po dolasku iz Afrike.

Pod uticajem ideja Francuske revolucije udruženi crnci i mulati digli su 1791. ustanak protiv plantažera i robovlasnika tražeći više sloboda i prava. Revolucija ili ustanak robova otpočeo je u San Domingu gde je bilo znatno više crnaca nego belaca. Ustanici su masakrirali veliki broj vlasnika plantaža i ostalih belaca zbog čega je na hiljade Francuza izbeglo narednih godina. Kako bi uspostavila ponovnu vlast nad kolonijom, Francuska je 1792. poslala vojsku na čijem čelu su bila tri komesara. U nameri da uspostave savez sa “slobodnim obojenim ljudima“ i robovima, komesari ukidaju robovlasništvo u koloniji. Konvent na čelu sa Robespjerom i jakobincima je 1794. proglasio robove slobodnim donevši odluku o ukidanju robovlasništva u svim francuskim kolonijama. Pod vođstvom bivšeg roba, generala Tusena Luvertira, revolucionari su osvojili čitavo ostrvo proteravši Špance iz Santa Dominga ali i Britance koji su imali pretenzije prema ostrvu. Mirom u Bazelu 1795. španski deo ostrva je prepušten Francuskoj. Tokom revolucije SAD su podržavale obe strane, snabdevajući i Francuze i pobunjenike. Borba za vlast između mulata predvođenih Andreom Rigoom i crnaca predvođenih Tusenom Luvertirom je dovela do Rata noževa tokom 1799. i 1800. Luvertir je 1801. proglasio ustav kojim je San Domingo definisao kao nezavisnu državu a sebi dodelio funkciju doživotnog guvernera. U nameri da vrati vlast veleposednicima, Napoleon Bonaparta je 1802. poslao ekspedicioni korpus od 35.000 vojnika na čelu sa generalom Šarlom Leklerkom, njegovim šurakom. Francuzi su ostvarili nekoliko pobeda u bitkama sa pobunjenicima ali ih je ubrzo pokosila žuta groznica, usmrtivši većinu francuskih vojnika. Tokom francuske vojne intervencije, više od 50.000 francuskih vojnika, uključujući i 18 generala, umrlo je u pokušaju da povrati vlast nad kolonijom. Posle smrti Tusena Luvertira 1803, koji je na prevaru uhvaćen i zatočen u For de Žuu u Francuskoj, ustanici su pod vođstvom Žana Žaka Desalina nastavili borbu za slobodu i nezavisnost. Desalin je porazio Francuze u bici kod Vertieresa 18.novembra 1803. Krajem 1803. Francuska je povukla preostalih 7.000 vojnika a Napoleon je odustao od ideje da ponovo uspostavi severnoameričko carstvo. Žan Žak Desalin je kao general-guverner 1.januara 1804. proglasio nezavisnost zemlje dajući joj stari indijanski naziv Haiti koji potiče iz aravakanskog jezika, jezika starosedeoca, indijanskog plemena Aravakan.

Istoričari procenjuju da je tokom ustanka robova poginulo oko 100.000 robova i između 24.000 i 40.000 kolonista. Revolucija u San Dimingu je dovela do egzodusa prvenstveno francuskih kreola sa njihovim robovima kao i velikog broja “slobodnih obojenih ljudi“, među kojima je bilo i robovlasnika. Skoro 10.000 izbeglica iz San Dominga se 1809. nastanilo u Nju Orleansu te je zahvaljujući njima broj stanovnika ovog grada udvostručen a očuvani su i francuski jezik i kultura narednih decenija. Desalin se uz pomoć svoje vojske proglasio „doživotnim carem“. U početku je belcima nudio zaštitu a potom naredio masakr većine belaca bez obzira na starost ili pol. Okrutni Desalin je ubijen 17.oktobra 1806. a država podeljena na severni i južni deo koji su ujedinjeni tek 1821. kao republika.

15.januar 1804.

Bitka za Gandžu: nakon mesec dana opsade, ruske snage zauzimaju na juriš Gandžu, glavni grad kanata kojeg Rusi smatraju gruzijskom teritorijom a Persija (dinastija Kadžara) svojim vazalom ne prihvatajući rusku ekspanziju. Ruske trupe pod komandom generala Cicianova zauzele su Gandžu posle mesec dana opsade, dok je poslednji kan, Džavad-han, poginuo je u odbrani grada. Ovaj sukob otvorio je dug rat između Rusije i Kadžarske Persije, završen Gulistanskim mirom 1813. Rusija je nakon aneksije Kartlijsko-Kakhetskog kraljevstva (Istočna Gruzija) 1801. želela proširiti kontrolu na okolne kanate (Karabah, Širvan, Šaki, Gandža). Gandža je bila strateški važna jer je kontrolisala komunikacije između Gruzije i Karabaha. Gandža je preimenovana u Jelizavetpol i postala ruski garnizon.

30.januar 1804.

Ispred manastira Moravci, Turci ubili srpskog arhimandrita Gerasima Georgijevića u narodu poznatijeg kao Hadži-Đera, igumana manastira Moravci i velikog učitelja i prosvetitelja rudničkog kraja – Hadži-Đera je prva žrtva među viđenijim Srbima pre početka seče kneževa od strane dahija. Pisani dokumenti svedoče da Hadži Đera 1798. u manastiru Moravci piše, prevodi i uči decu. Pisane knjige iz tog doba, sa njegovim potpisima, čuvaju se u riznici Moravičke crkve. Pominje se i kao obnovitelj manastira Bogovađa 1791. i 1794. zajedno sa Hadži Ruvimom i Vasilijem Petrovićem. Šest dana nakon tog zločina počela je seča srpskih kneževa od strane zloglasnih dahija što je iniciralo podizanje Prvog srpskog ustanka.

januar 1804.

Ferman sultana Selima III stigao u Beograd tokom druge polovine januara 1804. godine u kojem se dahijama preti da će protiv njih biti poslata vojska „drugog zakona“ (tj. regularna osmanska vojska), ukoliko ne prestanu sa zulumima nad srpskim narodom. Upravo je taj ferman iz Carigrada bio okidač za najkrvaviji potez dahija. Dahije su to shvatile kao znak da im se bliži kraj – jer su već bili u sukobu sa Portom, a nisu imali podršku šireg osmanskog aparata. Umesto da popuste, dahije su odlučile da preduhitre svaki pokušaj srpske pobune. Njihov plan bio je: likvidacija knezova i uglednih ljudi kako bi se narod ostavio bez vođa, ubijanje zrelih muškaraca kako bi se slomila potencijalna vojna snaga i islamizacija naroda kako bi se dugoročno uklonio srpski identitet i otpor. Seča kneževa koju su sproveli je upravo izazvala ono čega su se dahije najviše i bojale - opšti narodni ustanak. Ferman pokazuje da je Porta bila svesna zločina dahija, ali nije imala kontrolu nad njima. Dahije su bile lokalni uzrupatori a ne legitimni predstavnici sultana. Njihova brutalna odluka ubrzala je proces nacionalnog buđenja i otvorila put ka višedecenijskoj borbi za oslobođenje.